Хос хулах хуйы

Рувики тiп сайттаң
Хос хулах хуйы
Кашкулакская пещера.jpg
Характеристикалар
Тирее49 м
Узуны820 м
Улии56 480 м³
Кірчеткен породаларизвестняк 
Кірчең чирлер саны3 
Кірчеткені
Сидігінҷе категория2Б 
Прайзына азыхэкскурсиялар м
Орныхханы
54°28′ с. ш. 89°40′ в. д.GЯO
Хазна
РФ-ның субъектіХакасия
АймахСыра аймағы
Россия
Красная точка
Хос хулах хуйы
Хакасия
Красная точка
Хос хулах хуйы

Хос хулах хуйы (орыс. Кашкула́кская пещера, ідӧк Кушкулак[1] хакас тіліндегі Хос хулах ады хоостыра адалған[2]) — Хакасияның Сыра аймаандағы, Чирім сынының алтынзархы азырларындағы Хос хулах тағның алтынзархы-кидеркі идеендегі карстовай хуй. Регион синіндегі чир-чайаан памятнигі Хос хулах тағның чардығы полча[1]. хакас чонның тайығлар иртірген орны. Туристтер объекті.

Чарыдығ

Хос хулах хуйы Ағбаннаң ӱстӱнзарых-кидер 195-че км аар чирде, Тоғыр чул  (орыс) (рус. аалдаң ӱстӱнзарыхсар 12-ҷе оортах тағда орныхча.

Орындағы чуртағҷыларның чооғынаң, Гражданскай чаа тузында пу хуйда Иван Соловьёвтың  (орыс) (рус. устаанда ах гвардеецтернің отряды чазынған. Хуйдаңар наука саринаң пастағы чарыдығ иділген А. М. Зайцевтің тоғызында 1904 чылда. Істезігҷі тоғызында Тӱрім чул хоостыра хуйны Тӱрім тіп адапча, аның істінде пус кристаллары, сталактиттернең  (орыс) (рус. сталагмиттер пар тіп таныхтапча[3].

1950—1970 чылларда хуйны спелеологтар, археологтар паза палеонтологтар істескеннер[4][5].

Хуй ӱс хадыллығ саналча, олар пӧзікке 20 метрге тартылчатхан хутухтарнаң палғалысчалар. Хуйуның тиксі узуны 820 метрге тиңнелче, ӱстӱнең чир алтынзар тирең чирі 49 метрге читче, Г. А. Максимовичтің  (орыс) (рус. танығларынаң, хуйның узуны 700 м паза 60 м тирең парча[6].

Ӱстӱндегі хадылда чонда «Храмовый», «Мракобесы» паза «Погибшая пагода» адал парған заллар парлар. Иң алтындағы хадылда («Обвальнай грот»), пірееде ортын хадылларда («Скелет», «Энтузиасты») улуғ нанмырлар чағза, суғ сині кӧдіріл сыхча. Хос хулах хуйын иртчең сині хоостыра 2Б категорияа кирчелер.

Хуйзар ікі оңдайнаң кірерге чарир: ӱстӱндегі хутухча, алай аның алтынзархы-іскеркі сариндағы чир алтынҷа иртчеткен тизікче. Ӱстӱндегі хадылы хамнарның тайығлар иртірҷең орны чіли тузаланылған. Хуйның чирінде тайыға парған тойда пасхлал парған малларның сӧӧктері табылғаннар (ат, хуча, сосха, інектер), ідӧк тайығ иртірген оттарның кӧстері. 1960 чыллардох Новосибирсктегі СССР-ның АН СО-ның Геология паза геофизика институдының  (орыс) (рус. лабораториязының чарыдиинаң, отты пістің эра алнындағы 240 ± 100 чыл мының алтында тамысханнар[4]. Ортын паза алтындағы хадылда чохыр аңнарның сӧӧктері табылғаннар, ортын хадылда — ипчі кізінің сӧӧгі[4]. Хуйның стеналары тас пол парған пырыннаң чабылыхтар. Тайығларны иртірҷеңнер ӧӧнінде ӱстӱндегі хадылда, Храм залындағы сталагмит хыринда.

Туристтер объекті

2000 чыллар пасталғаннаң сығара хуйзар туристтер кил сыхханнар. Хайзы СМИ-ларның паза турист порталларының искіріглері хоостыра, хуй Россиядағы чарых нимес паза изі чох орыннар санына кірче[7][8][9].

Хос хулахтағы хуйзар, ӧӧнінде аның ӱстӱндегі хадылынзар, чорыхтарны турист компаниялары Сыра курорттаң сығара иртірчелер. Алтындағы хадылзар чорыхтарға пос алынҷа, опыттығ туристтер чӧредірлер[10]. Пу арада Хакасияның Сыра аймаанда Оңло тағларынзар, Ӧбекелер чолынзар, Тойым ойымынзар экскурсиялар апарылчалар.

Чапсых танығлар

2000—2002 чылларда пу орын Сатья Саи Дас свами устаандағы индуист шиваист абыстарның паза брахмачаринің  (орыс) (рус. группазының ызых аарлалчатхан нимезі полыбысхан. Анда олар пос алынҷа законҷа кӧрілбеен «Саи Лингешвара ашрам» тіп монастырь тӧстеп алғаннар. Сваминің чооғынаң, пу орынға олар «чир-чайаан храмына» чіли кӧргеннер. Орындағы устағ-пастағның паза чонның ӱс чыл тартызып, шиваиттер Тоғыр чулзар парыбысханнар.

Чол

Сыра аал — Коммунарзар чол — Тоғыр чул аал. Тоғыр чулдаң Тӱрім чулның холы хоостыра 1980—1990 чылларда пӱдірілген чир чолы Тӱрім ағас участогына теере парча. Анынаң сығара 10 км пазынаң сол саринзар чазы чолы парча, наңмырлар тузында чол хомай (от айы — орғах айының пағы чардығы). Ол чолҷа хуйға читіре 5 км парарға кирек. Чолы хомай чирлерҷе чӧрчеткен транспортнаң чӧрерге чӧп пирілче.

Алған орын

  1. ↑ 1 2 Г. В. Девяткин. Гора Кушкулак // Энциклопедия Республики Хакасия : Т. 1 : А—Н / гл. ред. В. А. Кузьмин. — Красноярск: Поликор, 2007. — С. 148. — 5000 экз. — ISBN 978-5-91502-001-5.
  2. ↑ В. Я. Бутанаев. Хос хулах (Два уха) // Топонимический словарь Хакасско-Минусинского края. — Абакан, 1995. — С. 178. — 5000 экз.
  3. ↑ Юлия Бурмак. История изучения пещер. mountain.ru. Дата обращения: 2 Ӱртӱн айы 2025.
  4. ↑ 1 2 3 Н. Д. Оводов. Млекопитающие пещеры Кашкулак (Хакасия). Дата обращения: 26 Орғах айы 2025.
  5. ↑ В.Н. Дублянский, В.В. Илюхин. Путешествия под землёй. — Москва: издательство «Физкультура и спорт», 1968.
  6. ↑ Г. А. Максимович. Стратиграфическое распределение длиннейших пещер // Пещеры. — Пермь, 1965. — Вып. 5 (6). — С. 34.
  7. ↑ В Китае назвали 10 самых загадочных мест в России. rg.ru (20 Сілкер айы 2020). Дата обращения: 26 Орғах айы 2025.
  8. ↑ Почему Кашкулакская пещера считается местом силы древних шаманов и что там происходит. Культурология.РФ. Дата обращения: 26 Орғах айы 2025.
  9. ↑ Кашкулакская пещера Хакасии вошла в топ-10 загадочных пещер России. Агенство информационных сообщений (26 Хандых айы 2024). Дата обращения: 26 Орғах айы 2025.
  10. ↑ Кашкулакская пещера. Хакасия. Земля пяти стихий. Дата обращения: 26 Орғах айы 2025.

Литература

  • Государственный доклад «О состоянии окружающей природной среды Республики Хакасия в 1998 году» (То же, 1999 г., 2000 г., 2001 г).
  • Энциклопедия Республики Хакасия : [в 2 т.] / Правительство Респ. Хакасия; [науч.-ред. совет.: В. А. Кузьмин (пред.) и др.]. — Абакан : Поликор, 2007. Т. 1 : [А — Н]. — 2007. — 430, [2] с. : ил., портр. — Библиогр. в конце слов. ст. С. 148.

Ссылкалар

Алған орны - https://kjh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Хос_хулах_хуйы&oldid=154429