Археологическай
| Археологическай | |
|---|---|
 Хуйның ахсы | |
| Характеристикалар | |
| Тирее | 37 м |
| Узуны | 270 м |
| Азылған чылы | 1960-ҷа чыллар |
| Кірчең чирлер саны | 1 |
| Кірчеткені | |
| Сидігінҷе категория | 1 |
| Орныхханы | |
| 54°24′25″ с. ш. 89°24′49″ в. д.GЯO | |
| Хазна | |
| РФ-ның субъекті | Хакас Республика |
| Аймах | Сыра аймағы |
Археологическай (орыс. Археологическая) — Кічіг Сый суғ ойымының оң хабырғазында, Кічіг Сый аал хыринда орныхчатхан Сыра аймаандағы карст хуйы. Республика синіндегі чир-чайаанның геология памятнигі полча. Хоол чир археология объекті, чарханаттың улуғ колониязының чуртапчатхан орны паза саблығ экскурсия объекті чіли сабланча.
Хоол чир чоғархы протерозойның известняктарында пӱт парған. Чолларның узуны 270-ҷа м, тирее — 37 м-ге читіре; пасха танығларҷа — 388 м паза 72 м. Сидігі хоостыра I категорияа киріл парған паза, хорғыс чох оңдайларға тудынза, тимненмеен туристтерге азых.
Турчатхан чирі
Археологическай Кічіг Сый суғ ойымында Кічіг Сый аалдаң 1,5—1,8 км чоғар паза суғ хазынаң 10-15 м оортах турча. Аның ахсы талай синінең 520 м пӧзік абсолютнай танығда известняктығ чирнің тӧзінде орныхча. Хоол чирнің координаттары: 54°24’25,7" а. ш. паза 89°24’49,5" і. д.
Хуйзар апарчатхан иң чағын чол Сыра — Коммунар автомобиль чолынҷа Тоғызаас аал ӧтіре суғ ойымы хыринҷа иртче[1].
Чарыдығ
Археологическай тизік кӧрімніг карст хоол полча. Чалбаа 1 м-ҷе паза пӧзии 1 м-ге читіре ахсы алтынзарых-іскер кӧстелген. Ахсының кистінде улуғ нимес гротсар кірчеткен хыйын чол парча. Аннаң андар ол чабыс чікім иністіг чолнаң піріктірілген ікі улуғ гротнаң пӱтче.
Пастағы гроттың оң саринда тегілектіг чоллар парчалар, сол саринда, тізең, тектоническай чіктернең палғалыстығ улуғ нимес азырлар орныхчалар. Ӧӧн грот ӧӧрлепчеткен ӱӱнҷекнең тоозылча. Тӱбінде килкім известняктығ хорымнар, тойлығ чирлер паза пурунғы суғ ағыннарының істері учурапчалар.
Ағын пӱдістер уйан тиліп парғаннар паза кӧбізін улуғ нимес ағыннарнаң кӧзіділчелер. Хуйның тӱбінде тағ хайағына тӧӧй кӱрең ағыннар, ідӧк чарханаттарның илееде арығы парлар.
Хуйдағы киинің чылии +5 °C чағын синде тудылча, сых 95 % читче[1][2].
Археология табығлары
Хоол чир позының адын кізінің пурунғы чуртаан чирінің істерін тапхан сылтаанда алған. Кірҷең гротта кізінің паза аңнарның сӧӧктері, керамика кизектері, чазанҷыхтар паза даа пасха археология материаллары табылған.
Кічіг Сый хыринда ідӧк 34 муң чылға чағын частығ чоғархы палеолит памятниктері табылған, олар амғы Хакасия чирінде хыйға кізінің пурунғы туста полғанын таныхтапчалар[1][2].
Істезіг тархыны
Хуйны 1960 чылларда спелеолог Виктор Стоценко паза пионер ӱгренҷілер ахсы алнын арығлабысхан соонда асханнар. Азылған соонаң пастағы спелеология паза археология істезіглері иртірілгеннер.
1980 чылларның ортызынаң сығара хуйны паза анда чуртапчатхан чарханаттар колониязын істезігҷі Елена Руденко істесче. Аның танығларынаң, колонияның саны 5 муңа чағын чарханатха читче[3].
Туризм паза хадағ
Археологическай туристтернің саблығ объекті полча. Сидігі хоостыра пӧзік нимес категориязы сылтаанда андар экскурсия ӧмелері чӧрчелер, ол санда ӱгренҷілер. Андар кірер ӱчӱн чылығ кип-азахнаң, чылбас ӧдікнең паза алынҷа чарытхы источниктерінең тузаланарға чӧп пирілче.
Кічіг Сый аал хыринда Елена Руденко тимнеен пос музейі тоғынча, анда хоол чир хыринда табылған археология паза палеонтология табығлары кӧзіділчелер.
Археологическай чир-чайаанны хайраллаҷаң, наука, культура-тархын паза рекреация тузалығ паза республика синіндегі алынҷа хайраллалчатхан чир-чайаан чирлеріне кірче[1][2].
Алған орын
- ↑ 1 2 3 4 Пещера Археологическая. ФГБОУ ВО «Кемеровский государственный институт культуры». Дата обращения: 27 Сілкер айы 2026.
- ↑ 1 2 3 Археологическая. Красноярский краевой клуб спелеологов. Дата обращения: 27 Сілкер айы 2026.
- ↑ Груздева А. «Сибирь и точка»: Малая Сыя. Сибирская спелеодеревня. Siburbia.ru. Siburbia. 2013. 10 дек. Дата обращения: 27 Сілкер айы 2026. Архивировано 23 Орғах айы 2022 года.
Литература
- Гос. доклад «О состоянии окруж. природной среды Республики Хакасия в 1998 году», то же, 1999 г., 2000 г., 2001 г.
- Энциклопедия Республики Хакасия : [в 2 т.] / Правительство Респ. Хакасия; [науч.-ред. совет.: В. А. Кузьмин (пред.) и др.]. — Красноярск: Поликор, 2008. Т. 2 : [О — Я]. 320 с. : илл. С. 44. ISBN 978-5-91502-008-4