Позарым

Рувики тiп сайттаң
Позарым
Позарым им. В. М. Зимина.jpg
Категория МСОПIV (Видтернең алай чуртапчатхан чирлернең устаҷаң чир)
Ӧон искіріг
Улии2537,425 га 
Тӧстелген8 улуғ хырлас айы 2011
Орныхханы
51°44′51″ с. ш. 89°49′57″ в. д.GЯO
Хазна
РФ-ның субъекті[[Хакас Республика|Хакас Республика]]
Россия
Точка
Позарым

В. М. Зиминнің адынаң Позарым (орыс. Позарым имени В. М. Зимина) — Россияның Хакас Республикадағы федеральнай синдегі хазна чир-чайаан заказнигі. Алынча хайраллалчатхан чир-чайаан чирі Россияның Чир-чайаан паза экология министерствозының хайиина кірче. Тиксі улии — 253742 га.

Тархын

Заказник Россия Федерациязының Правительствозының 2011 чылның улуғ хырлас айының 8-ҷі кӱнінде сыххан чахиинаң тӧстелген[1][2]. 2012 чылдаң сығара Хакасияның алынҷа хайраллалчатхан чир-чайаан чирі «Хакас» заповедниктің холында[3]. 2017 хандых айынаң сығара ООПТ Хакасиядағы хазна чир-чайаан биосфера зпповеднигіне кірче[4] [5].

Россия Федерациязының Правительствозының 2021 чылның орғах айының 17-ҷі кӱнінде сыххан 2248-р № чахиинаң федеральнай синдегі хазна чир-чайаан заказнигіне Виктор Зиминнің ады пирілген[6][7][8].

Орныхханы

Позарым Хакасиядағы Тастып аймаанда орныхча, анын чирі Тыва паза Алтай республикалар хыринҷа иртче. Заказниктің тиксі улии 253 742 га тиңнелче[9]. Хости — Хакас заповедниктің «Кічіг Ағбан» паза «Лыковтар заимказы» участоктары. Федеральнай заказник чирінде андағох аттығ кӧл пар.

Пӧгіні

Заказниктің ӧӧн пӧгіні арам учурапчатхан аң-хустарның паза ӧзімнернің кӧрімнерін, чир-чайаан комплекстерін арачылиры, хайраллиры паза айландырары полча[2]. Заказник чирінең Тастып аймаанда чуртапчатхан Сибирьнің асхынах санның чилегеліг чоннарына кибірліг оңдайнаң тузаланарға чарадылча: чистек, миске теерерге, хузухтирға паза пасх.

Флора паза фауна

Заказник чирінде тамырлығ 510 азыра ӧзім ӧсче. Оларның 18-зі Хакас Республиканың Хызыл Киндезіне кирілік паза 7 кӧрімі — Россия Федерациязының Хызыл киндезіне  (орыс). Заказникте сӱтнең азыранчатханнарның 28 кӧрімі тоғасча, хустарның кӧрімнері 14-ке читче, палыхтарның кӧрімі — 2, хурт-хоостарның — 81[10]. Россиянын паза Хакас Республиканың Хызыл кинделеріне кирілген арам учурапчатхан аң-хустар санындалар: алтынзархы киик, табырға, чиңме, манны  (орыс)[11].

Наука істезіглері

2024 чылның орғах айының пастағы кӱннерінде Хакас заповедниктің паза Томсктағы хазна университедінің наука тоғынҷылары Орыс география пірігізінің хабазиинаң (6 хати экспедиция иртірген) алынҷа хайраллачатхан чир-чайаан чирін тиксі саринаң істесткеннер. Арам тоғасчатхан аң-хустарның паза ӧзімнернің кӧрімнері, суғ объекттері істезілгеннер[12]. Іди Позарым кӧлнің иң тирең чирі табылған — 21 м[13].

Туризм

Заказникте туристтерге ікі чорых тимнелген: «Пулуттығ чолларҷа» — Хан тигір сынының тасхылларынҷа паза «Хынған кӧллер». Ідӧк Кызласовтың адынаң тағ пазынзар (2969 м), Улуғ холдағы артассар, Позарам кӧлзер, Аны суғзар чон чӧрче[14]. Алынҷа хайраллалчатхан чир-чайаан чирінде чӧрҷең ӧнетін чарадығ аларға кирек чоғыл.

2019 чылда заказник чирінде чонға тохтаҷаң кін тимнелген, ол «Ағбан — Ах Тобырах» автомобильлер чолының 312-ҷі километрінде турча. Аның істінде кӧзідіг залы пар, тынанҷаң оңдайлар тимнелгеннер. Заказникте сотовай палғалыс, садығ туралары, имнег полызии чоғыл.

Алған орын

  1. Распоряжение Правительства РФ от 8 декабря 2011 г. № 2210-р Об учреждении государственного природного заказника федерального значения "Позарым". Гаранта (12 Кӱрген айы 2012). Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  2. 1 2 Позарым, государственный природный заказник. www.mnr.gov.ru. Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025. Архивировано 15 Азығ айы 2022 года.
  3. Двенадцать лет отметил заказник «Позарым имени В. М. Зимина». zapovednik-khakassky.ru (11 Улуғ хырлас айы 2023). Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  4. Заказник «Позарым». nature.kremlin.ru. Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  5. Государственный природный биосферный заповедник «Хакасский». mnr.gov.ru. Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  6. Хакасскому заказнику «Позарым» присвоили имя экс-губернатора Зимина. newslab.ru (23 Орғах айы 2021). Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  7. О государственном природном заказнике федерального значения "Позарым". Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  8. В Хакасии природному заказнику «Позарым» присвоено имя Виктора Зимина. Коммерсантъ (23 Орғах айы 2021). Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  9. Заказник «Позарым». naturerussia.travel. Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  10. Заповедник «Хакасский» и заказник «Позарым» (Республика Хакасия): краткий очерк А. О. Афанасьева, Е. Г. Макеева, С. А. Лебедева, И. Л. Исаева. Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025. Архивировано 15 Азығ айы 2022 года.
  11. Государственный природный заказник федерального значения «Позарым им. В.М. Зимина » | Заповедник Хакасский. Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025. Архивировано 15 Азығ айы 2022 года.
  12. В Хакасии стартовала научная экспедиция для изучения заказника "Позарым". nauka.tass.ru (4 Орғах айы 2024). Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  13. Специалисты установили глубину заповедного озера Позарым в Хакасии и узнали, кто там живет. Шанс (30 Орғах айы 2024). Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  14. Как сходить в поход по заказнику «Позарым» в Хакасии. sport-marafon.ru (24 Хосхар айы 2022). Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.