Пандора харачағы (Хакасия)
| Пандора харачағы | |
|---|---|
 | |
| Характеристикалар | |
| Тирее | 180 м |
| Амплитуда | 195 м |
| Узуны | 11 000 м |
| Азылған чылы | 1970 |
| Кірчеткен породалар | извёстка тазы |
| Кірчең чирлер саны | 1 |
| Орныхханы | |
| 54°26′00″ с. ш. 89°27′00″ в. д.GЯO | |
| Хазна | |
| РФ-ның субъекті | Хакасия |
Пандора харачағы (орыс. Я́щик Пандо́ры) — Хакасияның Ах Ӱӱс сууның сол хазындағы, Чир сынының азырларындағы, Кічіг Сый аал хыриндағы лабиринт типтіг улуғ карст хуйы. Сибирьдегі иң улуғ паза иртерге аар хуйларның пірсі полча.
Тиксі характеристика
Хоол чир извёстка тастарында пӱткен, ӧӧн ахсы пір ле. Ӏстезілген чолларның узуны 11-ҷе километрге тиннелче, тирее 180—195 метрге читче. Ӏстіндегі киинің ортымах чылии +5 °C синінде тудылча.
«Пандора харачағы» кӧп синніг пӱдістіг: аның кӧп турғыза хутухтары, галереялары, килкім заллары, иртчең тар чирлері, ідӧк чир алтындағы 400 азыра кӧлі — оларның піреезінің тирее 50 метрге читче — пар. Хуйда пусха тӧӧй нимелер (сталактиттер паза сталагмиттер), ідӧк чарханат колониялары тоғасчалар.
Ӧӧн системаа чол мының алнында алынҷа улуғ нимес хуйға саналған «Широкий» хоол чирҷе иртче. Ӧӧн иртістің ахсы чонда «Кролик іні» адалча[1].
Тархын паза істезіглер
Хуйны 1970 чылларның пастағы чылларында Сыйдағы гляциология станциязының тоғынҷылары асханнар. Пастап кірҷең чирнің «Широкий» хоол чирі ле істезілген.
1981 чылда Осинники паза Томск городтарның спелеологтары, чир хазып, хуйның ӧӧн системазына иртчең чирін таап алғаннар, анаң сығара хуйда істезіг тоғызы ӧткін апарыл сыххан. Соонаң Новокузнецк паза Сибирьнің пасха городтарының группалары істезіглер апар сыхханнар[2].
«Пандора харачағы» атнаң адир чӧпнең Новосибирсктегі биолог сыххан, ол ат нинҷе-нинҷе пасха ат аразында жребий пастыра таллалған[3].
Археология табығлары
Хуйның чирінде паза аның ибіркізінде пурунғы кізілернің істері табылғаннар: хайа хоостары, керамика кизектері, аң-хустар сӧӧктері, соған чӱңменнері паза пасха ниме-ноолар.
Ӏстезігҷілернің кӧрізінең, пурунғыда пу чир культ объекті алай чазынҷаң орын чіли тузаланғанға айабас. Хуйның хыринда нинҷе-нинҷе он муң чыл мының алнында кізі чуртаан чирнің істері табылғаннар[3].
Пӱдіс оңдайлары
Лабиринт пӱдістіг. Иң таныс участоктар аразында:
- улуғ заллар («Синдибобель» паза пасх.);
- тар чіктер («Кӧк харыстаас»);
- турғыза хутухтар (ол санда «Алығ хутух»);
- хоол чирлер («Дельтаплан», «Худай ундутхан»);
- чир алтындағы суғлар, ол санда «Изумруд кӧл».
Хуйның істінде, уламох пастағы участоктарында, киинің табырах айланызы таныхталча («пылесос» салтары)[4].
Саайлар
Хоол чир Россияда иң хорғыс ағылчатханнарның пірсіне саналча. Азылғаннаң пеер анда нинҷе-нинҷе хыял пол парған, ӱзінде кізі ӱреен:
- 1989 чыл — спелеолог Андрей Агеевтің, турғыза хутухсар тӱс парып, ӱреені;
- 2003 чыл — археолог Станислав Шубиннің ӱреені;
- 2005 чыл — спелеолог Павел Галкиннің ӱреені[4].
Туризм паза кізілер
«Пандора харачағы» сидігі хоостыра 2Б категорияа кірче, андар кірер алнында ӧнетін тимненерге, тиріглер аларға кирек, ідӧк хости опыттығ инструкторлар поларға киректер.
Хуйда кізіні хорғыстар сағыпчалар:[4]
- турғыза иністер;
- суғ алтына кірген участоктар паза сифоннар;
- иртчең тар чирлер;
- иңзерілгені паза хайдазын піл полбин сыхханы.
Хуйзар кірҷең иң килістіре тусха чайғы саналча, че пу туста даа істінде соох полча. Пу чорыхты наа ла пастапчатхан улусха хуйның кірчеткен чардығында ла пол парыбызарға чӧп пирілче.
Экология саринаң оңдайы
Халғанҷы чылларда хуйның экология оңдайлары хомайланчатханы таныхталча, анзы кізінің хайынғанынаң палғалыстығ. Ӏстезігҷілер паза туристтер чир-чайанны хайраллаҷаң правилоларға тудынарға киректер: сӧп-сапты артыспасха, пусты оотпасха паза стенада пір дее ниме паспасха.
«Пандора харачағы» Сибирьнің кирек чир-чайаан, спелеология паза археология объекті полча. Аар оңдайлығ, узун паза чапсых пӱдістіг полчатхан ӱчӱн, наука істезіглерінің объекті полча, тиксі Россиядағы опыттығ спелеологтарны позынзар тартыпча[1].
Галерея
Пандора харачағының ахсы Чир сынының азырларында орныхча
Пандора харачағы хуйның Кӧк харыстаас чік чирі
Пандора харачағы хуйның ахсы алнындағы хумартхы табличкалар
Алған орын
- ↑ 1 2 AKC(Абаканский клуб спелеологов)-Материалы. web.archive.org. Дата обращения: 7 Хосхар айы 2026.
- ↑ Осинниковская секция спелеологов. osinnikispeleo.fosite.ru. Дата обращения: 7 Хосхар айы 2026.
- ↑ 1 2 Пещера Ящик Пандоры. euromag.ru. Дата обращения: 7 Хосхар айы 2026.
- ↑ 1 2 3 Описание п.Ящик Пандоры. nskdiggers.ru. Дата обращения: 7 Хосхар айы 2026.
Ссылкалар
«На берегах Белого Июса», Олег Добров, Новосибирск, 2002.
| Хакасияның географиязы | |
|---|---|
| Археология паза тархын объекттері | |
| Суғ объекттері | |
| Чазылар | |
| Хакасияның алынҷа хайраллалчатхан чирлері | |
| Хуйлар | |
