Хакасияның республика национальнай музей-заповеднигі

РФ-ның Культура министерствозы

Россия Федерациязының Культура министерствозы

Хакасияның республика национальнай музей-заповеднигі
Тӧстелген	1996
Орныхчатхан чирі	Россия
Адрес	Казанов аал, Новая ор., 18 т.
Устағҷы	Кулимеева Виктория Кимовна
Сайт	kazanaal.ru
Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Хакасияның республика национальнай музей-заповеднигі «Казановка» (орыс. Хакасский республиканский национальный музей-заповедник «Казановка») — Хакасияның хазна культура учреждениезі, регионның ӱстӱнзархы кидеркі чардығында, Улуғ арттығ сын идеенде, орныхча.

Хакасияның пастағы музей-заповеднигі 1996 чылда республиканың Асхыс аймааның чирінде тӧстелген. Аның улии 18,4 муғ гектарға тиңнелче. Хырығлары Казанов, Асхыс чоғархы, Ӱгечі, Чоғархы Паза, Индіркі Паза, Паза Пиизі аалларының хости иртче.

Музей-заповедникте культура паза чир-чайаан ис-пайының прай кӧрімнері парлар: сіліг чир-чайаан паза пай археология чыындызы. Хакас чонның чуртас оңдайлары хайраллал халғаннар.

«Казановка» музейнің чир-чайааны

Музей-заподник чирі Хакас-Минсуғ ойымының ӱстӱнзархы чардығына кірче, кидертін Ӱлгенніг сынның азырлары чағыннар. Музейнің чир-чайааны аймах-пасха: чазы, тағлығ чазы, тайға. Музейнің алтынзархы-кидеркі чардығында хайалығ тағлар турчалар, оларның пӧзии 800—1000 м читче, іскеркі чардығында — пӧзік нимес сорах тағлар паза ойым чирлер. Алтынзарыхтаң ӱстӱнзарыхсар тағларнаң тигейлер тартылчалар, тағларның кидеркі паарында паза иреттері тастығлар, оларзар чидерге сидік.

Геология

Хызыл песчаник

Музей-заповедниктің иң пурунғы геология породалары карбонатнайлар паза терригеннайлар. Музей чирінің ӧӧн породалары девонскай тустағызына кірчелер. Иң кӧптер санында песчаниктер, сланецтер, известняк паза палеозой тузындағы пасха породалар. Казанов свитазының алтында кӱрең-пора, хызыл-кӱрең, ноған-пора оох песчаниктер. Ӱстӱ чиріне хызыл-пора хатығ песчаниктер кірчелер. Соондағы породалар суғ ойымындалар. Музей-заповедниктің чапсых орыннары Казанов аал хыриндағы хызыл песчаниктіг хайалар полчалар. Оларның пӧзии 900 метрге читче. Археология танығларынаң, пу чирдегі ис-пай табыл сыххан тӧрт муң чыл мының алнындох. Пурунғы туста чуртаан кізілер хайығ тартханнар металларға — чиснең тимірге. Музей-заповедникте молибден, бериллий, асбест-радуситтер чатчатхан чирі пар. Заповедник хырығларынаң 25 км оортах чирде, Чазы холда, алтын анылча.

Климат

Музей-заповедник синінҷе чылығ хуруғ климатта орныхча. Хысхы чарыс айының ортызында пасталча паза хосхар айында тоозылча. Хысхының ортымах кии сооғы 20 градусха читче, иң соох— 48-50 градус. Халғанҷы хыро тӱсче орғах айының халғанҷы кӱннерінде. Чайғының ортымах чылии — 20 градус, иң ізіг — 39 градус. Чылығ кӱннер турыбысчалар хосхар айының пастағы кӱннерінде. Нуль градустаң пӧзік кӱннернің саны 200-че полча. Чир 2—2,4 метр тирең тооп парча. Асхыс аймааның пу саринда хуруғ чайғы паза асхынах харлығ хысхы турадыр.

Суғлар

Река Аскиз в районе горы Аар

Музей-заповедниктің ӧӧн суғ ресурстары — Асхыс (ӱстӱнзархы-кидеркі саринда) паза аның азырыхтары: Паза, Сир суғлар. Асхыс, тізең, Ағбан суғның азырығы полча, аның чалбаа 10-15 метрге читче, тирең чирі 1 метр. Суғның сині, тағлардағы харлар хайылып, наңмырлар, хара суғлар хоостыра ӧсче. Ӱлгенніг сынның пу чардығынҷа пӧзік минераллығ чир алтындағы суғлар иртчелер.

Чирі

Хара чир музей чирінде ӧӧнінде сорах тағлар аразындағы ойымнарда тоғасча, хуҷурлығ чирлер, тізең, чабыс чирлерде. Асхыс суғның ойымында хара ӧңніг паза хара-кӱрең чирлер. Пу чирде иң кӧп тоғасча хара-каштан чир, ідӧк той паза тойлығ палғас тоғасча.

Ӧзімнер

Хысхын орғах айында

Хакасияда табылған ӧзімнернің 1526 пӧзік кӧрімнерінің аразында музей-заповедникте 560 кӧрім ӧсче. Хайраллалчатхан чирнің тағлар чирінде хара сабаллығ, харағай паза харағай-пӱрліг ағастар ӧсчелер. Ағастар аразында иң кӧп тыт, харағай, хазың тоғасча. Оттар санына пӱкте паза арығ чирде ӧсчеткен кӧрімнер кірчелер. Сорах тағлар аразында паза ойымнарда халсарығ, типчак, орыс. змеёвка, тонконог, чыстығ от ӧсче. Асхыс, Паза суғлар хазында пӱктер чатчалар. Часхыда пу чирлер удаа суғ алтына кір парадырлар. Ідӧк тирек паза хазың, тал, суғ ағазы, нымырт паза адай пурны ӧсчеткен арығлар парлар. Чабыс чирлерде хысхын ӧсче. Чазы ӧзімнерінең чазылар кӧрімі таныхталчалар: халсарығ, пӱктіг, халсарығ-арысхан, арысхан-пазах, тас, чыстығ от-хый от, хысхын от чазылары. Пу чазыларда удаа тоғасчатхан ӧзімнер аразында парлар: халсарығ, Уралдағы сығырых, інек чистегі (хара пастығ от, хызыл пастыг от).

Кізінің чуртазынаң палғалыс парған ӧзімнерні ікі группаа чарарға чарир — азыхха парчатхан паза им-том. Пастағызына кірчелер: чир чистегі, тиин хады, тағ харағады, ит пурун, хызылғат, харағат, нымырт. Чииске теерілче халба, палых оды, хандых, сарғай. Харағат пӱрі хурсахха чарапча, сыбы сабы чӱл ағырығларына паза ревматизміне чарапча. Інек чистегінің мӱні істінде хан тохтабинчатханынаң полысча. Музей чирінде им-том ӧзімнерінің 333 кӧрімі тыбылған.

Аң-хустар

Музей-заповедникте аң-хустар аймағы ӧзімнерни осхас пай нимес. Анзы кізі хайынчатханынаң палғалыстығ. Халғанҷы туста аал хонии предприятиелерінің саны хызырыл парғанда, пу чардыхта аң-хустарның кӧрімнері айландырыл сыххан.

Кізее хорғыс ағылча чазы-тайға харчыхтары. Музей-заповедникте аалҷыларға чол азылча хандых айының онынҷы кӱні соонда ла.

Хурт-хоостар

Хымысхалар уйазы

Хакасияда хымысхаларның хырыхча кӧрімі саналча. Музейде кізі сынының чарымынҷа хымысхалар уйалары тоғасчалар. Хымысхалар арығларны арығлапчалар. Музей чирінде удаа хубағаннар, махаон, белянка, боярышница, волнянка тоғасча. Кӧні ханаттығлар саны 39 кӧрімге читче. Сағыртхастар, сарысхалар парлар.

Кізі чуртазына теелчеткен хурт-хоостарны ікі группаа чарарға чарир: тузалығ паза ӱреге ағылчатхан. Халғанына хандала, хахпас хурты, капуста паза ухсум хурты паза пасхазы кірче. Туза ағылчалар аарлар, ханхыстар, чалаас аар паза пасхазы.

Палыхтар

Хакасияның суғларында палыхтарның 34 кӧрімі чуртапча. Оларның аразында музей-заповедниктің суғларында Сибирьдегі минога, пӱдӱрее (хызылларда адай палығы), Сибирьдегі хоора, гольян, чалтаңмас палыхтар тоғасчалар. Пірее-пірее миндір (хорты), пил, кӱскӱс учурапча. Орындағы чон хармахтап паза сӧзірбе тартып палыхтапча. 1970 чылларға теере палыхты пу чирде улуғ сабаннарда тоорт салып хайраллаҷаңнар.

Суғда даа паза чирде дее чуртапчатханнары паза чылысхылар

Суғда даа паза чирде дее чуртапчатхан тіріг нимелернің аразында музей-заповедникте ікі кӧрім тоғасча: Сибирьдегі паға паза олаңай ходыр паға. Чылысхахтар аразында пис кӧрім таныхтылған: сахпаҷаң чылан, сахчаң чылан, орыс. узорчатый полоз, килескінің ікі корімі. Кізее сахчаң чылан на хорғыс ағылча.

Хустар

Хакасияда хустарның 315 кӧрімі саналча. Оларның аразында музей-заповедникте 260-ҷа тоғасча. Ачыннардаң Россияның Хызыл киндезіне кірген кӧрімнері парлар: пилҷі, киикчін, ылачын. Удаа тоғасчатхан кӧрімнерге кірчелер: хыза, чабылғай, хусхун, ала харға. Хараа аңнапча хызыл ӱгӱ, тасха. Хайалығ чирдерде уйа салынчалар тааннар, хайа колубоктары, тағ харачхайлары. Чазыда торғайахтар ӱні истілчелер, арығда — кӧктігестер, чыхлаахтар. Суғ хастади ызығастар, суғ харачызы хайынчалар. Казанов ӱстӱнҷе кеергеннер чолы иртче. Тайғада силейлер, сымнар, кӱркӱлер чуртапчалар. Тағ идеенде, пуғдайнаң сула хырылары хыринда пӱдӱрчӱннер тоғасчалар. Орындағы чонның чооғынаң, Читі хыс арғазының іскеркі саринда тодах хайын сыххан.

Сӱтнең азырапчатханнары

Хакасияда сӱтнең азырапчатханнарға 76 кӧрім кірче. Аал хониинаң айғасхан сылтаанда, музей-заповедникте сӱтнең азырапчатханнары «халбааннар даа». Пу чирде кӱскелер, ӧркелер, кӧріктер хайынчалар. Тайғада удаа тииннер тоғасчалар, чазыда, тізең, хозаннар парлар. Читі хыс тағның кидеркі идеенде паза Кӱг суғ ойымында кииктер хыстапчалар. Музей-заповедниктің алтынзархы-кидеркі чардығында сыын тоғасча. Абалар, пӱӱрлер, тӱлгӱлер парлар. Сир суғ пазында чохыр аң істері тоғасча. Казанов аал пазынзар, Асхыс суғда, норка чуртапча. Археология танығларынаң, 400—500 чыл мының алнында, пу чирде пуланнар, ах кииктер, албығалар чуртааннар.

Чир-чайаан памятниктері

Музей-заповедник чирінде тиксі естественнай наука істезіглері апарылғалахтар, аннаңар чир-чайаан памятниктері прай санға алылбааннар. 2000—2001 чылларда апарылған ӧзімнер істезіглерінде, пу ла чирде тоғасчатхан отыс ӧзім-эндемик табылған, оларны ботаника памятниктеріне кирерге чарир. Хуртуйах хол ойымында брекчия тоғасча (вулкан кӱлінең пазылған сай). Ол геология памятнигі полча. Музей-заповедник чирінде 20-ҷе хуйу хоол чирі табылған, олар 10-20 м тиреңнер. Музейнің алтынзархы-іскеркі саринда, Паза Пиизі аал хыринда тӧрт хуйу комплекзі пар (оларның иң улуғлары — Пиидегі, 1,5 км тирең). Ол спелеология памятниктері полчалар.

Музей-заповедникте кӱргеннер чазылары, кӧзеелер, пурунғы суғ чайҷаң системалар, шахталар паза пасхазы парлар. Андағ чирлернің улии 100 км ² азыра тиңнелче. Культура ландшафты Хакасияның чон музей-заповеднигінің ӧӧн чыындызына кірче.

Хакасияның музея-заповеднигінің археология ис-пайы

Археология памятниктері санына пурунғы кізілер чуртаан орыннар, ӱреенін таныхтапчатхан кӱргеннер кірчелер. Тархын памятниктері аразында суғ чайҷаң каналлар, тағ металлургиязының памятниктері, арачыланыс пӱдіріглері, петроглифтер, кӧзеелер, обаалар, искусство ниме-ноолары парлар. Музей-заповедник чирінде пастағы сананысха ікі муң азыра археология памятнигі кірген. Неолит тустағылары парлар, оларға алты муң азыра чыл саналч. Орай тустағы памятниктер XVII—XVIII чӱс чыллардаңнар.

Кӱргеннер

Казанов аал хыриндағы Тагар кӱргені

Музей-заповедниктің чиріндегі пурунғы кӱргеннер хола эпоханың пастағы тузында, тӧрт муң чарым чыл мының алнында, тӧстелгеннер. Кӱргеннернің ӧӧн пӱдірии тагар культуразына кірче. Пістің эра алнындағы IX паза I чӱс чылларда Хакасияның ӧӧн чир-чайаан кӧрімін пӱдіргеннер. Музей чирінде пір муң азыра тагар кӱргені таныхталған.

Тагар культуразының кӱргенін хасханда, пурунғы чаа тиріглері табылғаннар, чағынғы чаалазығ тирии ипчілерні чыған чирде табылған, анзы ипчілер чааҷы сословиезіне кіргеніне таныхтапчатханына айабас.

Петроглифтер

Музей-заповедниктің петроглифтері

«Личина» петроглиф. Окунев культуразы, пістін эра алнындағы ӱс муңның соонда

Музей-заповедниктің иң пурунғы хоостары Окунев культуразына кірчелер (пістің эра алнындағы III—II муң чыллар), иң орайлары — наа тархынға (XIX—XX чӱс чыллар пасталғаны). Петроглифтер хайаларда, кӱргеннер плиталарында, песчаниктің улуғ нимес плиталарында хоосталыхтар. Музей-заповедник чирінде пір муң чарымҷа хайа хоозы пічікке кирілген. Хайа искусствозының памятниктерінің ӧӧн темазы: ачын аңнар паза ибдегі мал-хустар, хам тиріглері, арбыстар паза пасхазы. Кӧп тоғасча ӧбекелер хоостары, род танығлары. Чирнің пӱткені, кибірлер кӧзіділіктер. Казанов аал хыриндағы хайаларда, Читі хыс тағ идеенде, Кӱг холда паза Хуртуйах холда петроглифтер иң кӧп тоғасчалар.

Ааллар

Хакасияның археологиязында пурунғы ааллар иң асхынах істезілген тема полча. Кӧс чӧрген малҷылар ааллары — чирдегі от орны чирлері, ибдегі малның халған сӧӧктері, одыл парған той ідіс-хамызының халғаны. Чурттың пӱдізін, аның істін таап алар оңдай чоғыл даа. XX чӱс чылдох пурунғы аалларның улуғ чардығы, тартылчатхан хыралар санына кіріп, чох иділген.

Музей-заповедник чирінде пурунғы аалларның халғаны Афанасьев культуразына кірче (пістің эра алн. III муң чыл). Андада чон Сир паза Асхыс суғ хастади чуртаан.

Окунев культуразының ааллары (пістің эра алн. III соонда —II муң чылларда) Хызыл хайа паза Хуртуйах хол ойымында, хурғап парған суғлар хазында турғаннар.

Карасук культуразының кізілері (пістің эра алн. XIII—VIII чч) Асхыс суғның хазында чуртааннар. Казанов, Улуғ Кичіг паза Аңҷыл чон ааллар аразында андағ ӱс аал табылған.

Тагар тузында (пістің эра алн. IX—III чч.) пӧзік нимес тағлар тӧзінде, чазы ойымнарында чуртааннар. Ам даа ол тустың ааллары табылғалах, че парлар «чуртаан кизектер» . Ол туста кізілерге суғ хости полары хайди даа киректелбеенің таныхтапча.

Таштыктар тузында (пістің эра алн. III чӱс чыл — пістің эрадағы V чӱс чыл) регион чоны ӧс парған. Таштык туста чуртаан кізілернің ааллары полған чирлер Асхыс, Сир, Кӱг, Паза суғ хастади тоғасчалар. Удаа ол тустағы ааллар амғы аалларның чирінің хырығларынаң алғыда полғаннар.

Хырғыстар тузында (VI—XII чч.) Казановтың амғы ибіркізінде чон тағлар ойымының чарымы азых чирлерде паза арығлар хастади чуртаан. Анзы Хакас-Минсуғ ойымында хазна тӧстелгенінең палғалыстығ. Андағ аалларның істері Казанов аалның кидеркі саринда, Хуртуйах холда, Улуғ Кичігдең хости, табылғаннар.

XIII—XVIII чӱс чыллардағы ааллар музей-заповедник чирінде табылғалахтар. Казановта ол туста кізі чуртаанын чабыс тағлар пазындағы паза идеендегі кӱргеннер таныхтапчалар.

Кӧзеелер

Ах тас

Мущей-заповедниктің чазыларында обаадлр турчалар. Пу памятниктернің кӧп сабазы хола туста турғызылған (2-4 муң чыл мының алнында). Хызыл хайа паза Читі хыс ойымында кӧзеелер тоғасчалар. Кӱг ойымындағы гранит кӧзеені орындағы чон имнепчеткен тасха санапча. Музей-заповедниктің іскеркі саринда Паза Пиизі аал хыринда ирте хола тустың тӧрт кӧзеезі турча.

Чир тоғынғаны, тағ кирее паза металларгия памятниктері

Музей-заповедник чирінде хола паза ирте тимір тузының пис чис паза тӧрт тимір аныҷаң руднигі табылған. Ідӧк 22 чис хайалдырҷаң паза пис тимір хайылдырҷаң пес табылған. Тағ кирее паза металлургия памятниктері Улуғ кичіг, Казанов, Паза Пиизі ааллар хыринда, Кӱг, Паза, Ниин Пиизі суғ ойымында парлар. XX чӱс чылның 60-80 чылларында музей-заповедник чирін археолог Яков Иванович Сунчугашев істескен. Ол амғы тустағы чир тоғынғанынаң палғалыстығ паза металлургия памятниктерін тапхан паза оларны чарыхха сығарған. Музейде 2163 археология памятнигі санға алылған. Кӧрік айынаң чарыс айына теере апарылчатхан археология разведказы хоостыра чыл сай 20-40 наа памятник табылча.

Хакас аал

Комплекс кӧрімі

«Хакас аал» тіп музей комплекзі тиліпче. Хакас чонның кибірліг ағас чуртының оңдайынҷа ибіҷектер паза пасха тураҷахтар пӱдіріліктер.

Хакас аалда чыл сай музей ӱлӱкӱннері иртірілчелер: хакас наа чылы Чыл пазы ӱлӱкӱнге паза хакас чонның кибірліг ас-тамаа талғанға чарыдылған Алтын ас пайрамЭтнопарки России  (рус.). этнопаркироссии.рф. Дата обращения: 26 Сілкер айы 2025..

Алған орын

Литература

• Еремин, Л. В. Археологические музеи-заповедники в республиках Южной Сибири: история и перспективы развития [Текст] / Л. В. Еремин // Вестн. Моск. гос. университета культуры и искусства. — 2007. — № 6. — С. 39-43 (0,6 п.л.).
• Еремин, Л. В. Музей-заповедник «Казановка» [Текст] / Л. В. Еремин // Хакасия: путеводитель «Ле пти фюте». — М., 2003. — С. 147—148 (0,7 п.л.).
• Еремин, Л. В. Хакасский республиканский национальный музей-заповедник (10 лет со дня организации) [Текст] / Л. В. Еремин // Календарь знаменательных и памятных дат. — Абакан, 2005. — С. 26-32 (0,7 п.л.).
• Еремин, Л.В. К истории создания первого музея-заповедника в Республике Хакасия [Текст] / Л. В. Еремин // Развитие языков и культур коренных народов Сибири в условиях изменяющейся России. — Абакан : Изд-во Хакас. гос. университета им. Н. Ф. Катанова, 2005. — С. 85-88 (0,2 п.л.).
• Еремин, Л. В. Тропою горных духов. Археологические экскурсии по Хакасскому музею-заповеднику «Казановка» [Текст] / Л. В. Еремин. — Красноярск : Платина, 2007. — 168 с. (6 п.л.).
• Музеи Аскизского района Хакасии / сост. Л. В. Еремин, Н. У. Сагалаков. — Абакан, 2007. — 142 с. (5 п.л.).
• Еремин, Л. В. Казановка: реальный мир мифов [Текст] / Л. В. Еремин // Сокровища культуры Хакасии. — М., 2009. — С. 178—189 (0,8 п.л.).
• Еремин, Л. В. Уникальные историко-культурные территории Хакасии: проблемы музеефикации и обеспечения сохранности [Текст] / Л. В. Еремин // Ежегодник Института Саяно-Алтайской тюркологии. — 2009. — № 13. — С. 74-80 (0,4 п.л.).
• Eremin, L. Buyuk Orta Asya mezarligi: Kazanovka [Text] / L. Eremin // Atlas. — Ankara, 2000. — № 11. — P. 100—103 (0,2 п.л.).
• О создании Республиканского национального музея-заповедника на территории Аскизского района: Постановление Совета Министров Республики Хакасия от 28 февраля 1996 г. № 50.
• Об утверждении Положения о Хакасском республиканском национальном музее-заповеднике: Постановление Совета Министров Республики Хакасия от 24 июня 1996 г. № 170 // Вестник Хакасии. 1996. № 28. С. 5-6.
• Еремин Л. В. Новый музей в Аскизском районе // Музейные ведомости. — 1996. — 9 мая. — С. 13.