Минсуғ ойымы
| Минсуғ ойымы | |
|---|---|
 «Минсуғ чазызы»,В.И.Суриков | |
| Характеристикалар | |
| Тип | ойым |
| Абсолютнай пӧзии | 200—700 м |
| Улии |
|
| Орныхханы | |
| 54°00′ с. ш. 91°30′ в. д.GЯO | |
| Хазна | |
| РФ-ның субъекттері | Хызылчар крайы, Хакас Республика |
| Сыннар аразында | Ӱлгенніг сын, Ӏскеркі тайға, Сабына сын |
Минсуғ ойымы (орыс. Минуси́нская котлови́на) — Ӏскеркі Сибирьнің ӱстӱнзархы чардығындағы тағлар аразындағы ойым. Россияда, ӧӧнінде Хакас Республиканың паза Хызылчар крайының чирінде, чатча. Минсуғ оймах чирінің ӱстӱнзархы чардығы полча паза Ӱстӱнзархы Сибирьде алтынзарыхта Ӱлгенніг сын, іскеркіде Ӏскеркі тайға паза ӱстӱнзарыхта Сабына сын тағ системаларының аразында орныхча. Талай синінең 200-тең 700 метрге теере пӧзік чирде чатча.
Ойым тағлар аразындағы тӱс паза тӧң рельефтіг улии 50 муң км² тиңнелчеткен оймах чир полча. Ӏкінҷі синдегі тағлар аны нинҷе-де алынҷа ойымға чарчалар: Сый-Чорба (Ортын Минсуғ) паза позы Минсуғ (Ӱстӱнзархы Минсуғ)[1].
Геология пӱдізі паза пӱткені
Минсуғ ойымы девон тузында (410—360 млн-ҷа чыл мының алнында) пӱт сыххан, хаҷан чир ӱстӱ тӱс сыххан. Чир хыртызының игірлері алынҷа блоктарға унадылған, анзы ойымның амғы пӱдізін таныхтапча.
Чир игірелчеткенде, ідӧк вулканнар тоғынғаннар. Ибіркі тағлар изелген сылтаанда, пурунғы лагуналарда паза кӧллерде хызыл ӧңніг осадок породаларының хадыллары чыылғаннар. Ол тастар, ӧӧнінде хызыл паза кӱрең ӧңніг хумнығ тастар, алғым тарадыл парғаннар паза ландшафтха пос ондайлығ кӧрім пиргеннер.
Амғы пӱдізі тӧңнернең паза тӱс чирлернең, аразында чабыс тағларнаң, куэст изерістерінең паза тирең хазылған суғ ойымнарынаң таныхталча. Ойымның чирінің улуғ чардығы лёсс тастарнаң чабылых, анда сығыстығ хара чир пӱт парған[1][2].
География паза гидрография
Ойым тағлар аразында чатча: кидеркі саринда Ӱлгенніг сын турча, іскеркі саринда — Ӏскеркі тайға, ӱстӱнзархы саринда — Сабына сын.
Ӧӧн суғ Ким полча паза аның азырыхтары — Ағбан, Ой суғ, Ӱпсӱ. Ойымда кӧп тус чох паза тустығ кӧллер парлар, оларның аразында Тағыр кӧл паза Хуҷур кӧл[3].
Регионның иң улуғ городтары: Ағбан, Минсуғ, Назаров, Харатас, Саяногорск, Сорығ, Абаза[1].
Климат
Революция алнында Минсуғ ойымын удаа «Сибирьдегі Италия» тіп адаҷаңнар. 1829 чылда ызығда Минсуғда чуртаан декабрист С. Г. Краснокутский вишняны ӧскірген пастағы кізі полыбысхан. Ол Сибирьде сад ӧскірізінің пасталғаны полған. Минсуғның климады пасха даа фрукттарны паза чистектерні ӧскірерге килістіре полча. Кӱрген айының ортымах кии сооғы −18 °C тиңнелче, от айында +21,1 °C чит парча; вегетация тузы 160 кӱнҷе полча; ойымның ортызында чылда 300-че мм наңмыр-хар чаап парча.
Ӏскеркі Сибирьнің ӱстӱнзархы чардығында орныхча. Ол тағлар аразындағы иніс чир полча. Ӏскеркі саринаң Ӏскеркі тайға турча, кидеркі саринаң — Ӱлгенніг сын?!, ӱстӱнзархы саринаң — Сабына сын. Алтынзархы саринда ойымны Арға пиктепче, іскеркі саринда Хоортыс турча.
Ойымның пӱдізі тӱс нимес, сорах тағлар, тӧңнер паза чабыс тағлар парлар. Ойымның улуғ чардығында лёсстың хадыл халыны пар. Лёсстарда сығыс пирчеткен хара чир пӱтче.
Минсуғ ойымының чир-чайаан зоназы — чазы паза ағастығ чазы. Ойымзар тиңістең асхынах сых килче, сыхтығ кииге сыннар харығ полчалар, ағаа хоза Минсуғ ойымы материктің ортызында, тиңістердең ырах, чатча. Хысхыда Сибирьнің ойымнарында «тискер температура», инверсия, пасха сӧснең пӧзік чирде кии кӧдірілчеткені таныхталча. Антициклон кӱні оңдайларында соох кии, ойымзар тӱзіп, тур парып, соохталча, киинің сооғы −40…−50 °C тӱс парча.
Минсуғ ойымында хар асхынах чаап апарча. Аал чуртағҷылары, часхыда чир сыхтығ ползын тіп, харны чыыпчалар. Чайғыда ойымда чылығ, ізіг паза хуруғ даа полча[4].
Хызылчардағы водохранилище пӱдіргенінің климатха теелізі
Ким суғда Хызылчардағы ГЭС-ты пӱдір салғанда, Хызылчардаң Ағбанға теере 400 км-ге сӧӧ тартыл парған Хызылчардағы водохранилище пӱт парған. Аның соондағы чылларда 9 метеостанция ол пӱдіріг регионның климадына хайдағ ниме ағылғанын істескен. Ӧӧн салтар — суғ чыылчатхан орын суғ хазынаң ӱс километр ибіркі чирде климат континентальнозын илееде нымзадыбысхан, анзы хысхыда іле пілдіртче. Кии синінің тиксі чӧрізі ағырин иртче. Чайғы айларда кии чылии тиңнел парча: хараазын пирілчеткен чылығ кӱнӧрте полчатхан соохталыснаң тиңнелче.
Чир-чайаан паза хоных тузаланызы
Ӧӧн чир-чайаан зоналары — чазы паза ағастығ чазы. Ортызындағы чардығында хара паза каштаннығ чирлерде тоңастығ чазылар, хыриларында — пӱктіг чазылар паза арам ағастығ чирлер (хазың, харағай, тыт).
Минсуғ ойымы Россияның ӧӧн аал хонии чирі полча. Мында ӧзімнер ӧскірері, уламох сад ӧскірері, ідӧк чир алтындағы ис-пайны аниры, иң пастап хара тасты (Минсуғдағы хара тас бассейні), тиліпче[1].
Алған орын
- ↑ 1 2 3 4 Минусинская котловина • Большая российская энциклопедия - электронная версия. Большая российская энциклопедия 2004–2017. Дата обращения: 7 Сілкер айы 2026.
- ↑ Infourok. Статья «Минусинская котловина и система Восточных Саян. Информационные материалы и методические указания к уроку».: методические материалы на Инфоурок. Инфоурок. Дата обращения: 7 Сілкер айы 2026.
- ↑ Минусинская котловина – природная аномалия и колыбель древнейших цивилизаций Сибири. Наш Красноярский край. Дата обращения: 7 Сілкер айы 2026.
- ↑ Certificate Error (англ.). my.krskstate.ru. Дата обращения: 7 Сілкер айы 2026.
Литература
- Адрианов, А. В. Очерки Минусинского края. / А. В. Адрианов / Сибирский торгово-промышленный календарь на 1904 год. — Томск, 1904. С. 3 — 61.
- Стахеев В. А. Саяно-Шушенский биосферный заповедник в системе компенсирующих природоохранных мероприятий в зоне Саяно-Шушенской ГЭС
- Стафиевский В. А., Ромов Л. Я. Влияние Саяно-Шушенского гидроэнергетического комплекса на окружающую среду
Ссылкалар
- Минусинская котловина (физическая карта, масштаб 1:500 000) // Национальный атлас России. — М.: Роскартография, 2004. — Т. 1. — С. 245. — 496 с. — 3000 экз. — ISBN 5-85120-217-3.
 | ||||
|---|---|---|---|---|
