Ағбан (суғ)
| Абакан | |
|---|---|
| хак. Ағбан | |
| | |
| Характеристика | |
| Узуны | 514 км |
| Суғ істі | 32 000 км² |
| Суғның хорадылчатхан сині | 378 м³/с |
| Водоток | |
| Суғ пазы
--> |
|
| • Орныхханы | Тудой тағда |
| • Координаталар | 51°18′06″ с. ш. 88°30′30″ в. д.GЯO |
| Суғ пилтірі | Хызылчар водохранилищезі |
| • Орныхханы | Ағбан |
| • Пӧзии | 243,6 м |
| • Координаталар | 53°44′03″ с. ш. 91°29′56″ в. д.GЯO |
| Расположение | |
| Суғ системазы | Хызылчар водохранилищезі → Ким → Карскай талай |
|
|
|
| Хазна | |
| Регион | Хакасия |
| Аймахтар | Тастып аймағы, Асхыс аймағы, Пии аймағы, Ағбан пилтірі аймағы, Алтай аймағы, Ағбан |
|
|
|
Ағбан (пазында Улуғ Ағбан пазы[1][2], пазында Тӱрген суғ[1][2]; орыс. Абакан) —Хакасиядағы суғ, Ким суғның иң килкім сол азырыхтарының пірсі. Суғ узуны — 514 км, чайылған суғның улии — 32 000 км²[1][2]. Суғның ортымахти хорадылған сині — 378 м³/с[3].
Суғ істінің ӱстӱндегі участогы Хакас заповедник санында хайраллалча.
Тархын
Ағбан суғ XIX чӱс чылның ортызындох істезігҷілер хайиина кірген. Суғ Хан тигір сынының Улуғ арттығ сынынаң сыхча, анда аның пазын 1842 чылда Пётр Чихачёв тапхан[4]. Суғның узуны 496 вёрстаға сӧӧ тартылғаны чоохталған. Суғ азаанда кӧп чон чуртапча, алтын анылча тіп таныхталған. Ағбан суғ хазындағы иң килкім аал Минсуғ округының Ағбан пилтірі аалы полған. Чуртағҷылар саны 2000 кізее читкен, суғ хазында ол туста кӧс чӧрчеткен тадарлар, финнер паза пасха Ағбандағы инородецтер чуртааннар. Суғ хазында чудь памятниктерін паза сӧӧк оймахтарын тапханнар[5].
Топонимика
Суғның Абакан адының сыхханын ікі оңдайҷа чарытчалар[6]:
- Гидроним хакас Аба — «паба» — «улуғ» паза палеосибирь Кан — «суғ» сӧстернең пӱткен. Андада суғ — «Аба хан» алай «улуғ суғ»;
- Ады хакас Аба — «аба» паза олох Кан сӧстең пӱткен. Андада — «Аба хан»;
- Олох туста гидронимнің пастағы чардығы индоевропа тіллерінең сыхханы тіп сағыс пар. Пастағы чардығы Аба индоевропа (иран) Аб (ап, об) — «суғ» суғдаң пӱткенге айабас. Андада Абакан (Абкан) — «суғларның суу». Хакастар суғны Ағбан (Абкан) адаҷаңнар, анды піди чарытханын киречілепче. Ӱнніг чох тапсағларның орыннарынаң алысханы тӱрк тіллерінің фонетика законнарына килістіре, ол санда хакас тіліне.
Суғ ағыны
Суғ республиканың пис устағ-пастағ аймағының чирінҷе ахча: Асхыс аймағы, Алтай аймағы, Пии аймағы, Тастып аймағы, Ағбан пилтірі аймағы.
Улуғ арттығ сынның алтынзархы паарындағы Тӱрген суғнаң[7] Тудой тағда пасталча[8]. Ирт тағның азаанда Хызылчар водохранилищезінзер кірче.
Пазындағы паза ортымах ағынында Ағбан ніске, тайғанаң ӧс парған ойымҷа ахча; Улуғ Нонып аал хыринда ойым кинетін алғыдылча паза Минсуғ ойымынзар кірче. Мында суғ чолы кӧп азырыхтарға чарылча. Суғ харнаң паза наңмырнаң толдырылча. Пус кічіг хырлас айының ікінҷі чардығынаң пасти хосхар айының соона теере турча. Ким суғзар кірчетсе (Хызылчар водохранилищезі), Хакасияның столицазы Ағбан город турча. Суғ пилтірінің пӧзии — талай синінең 243,6 м пӧзікте[9].
Кӧп чылларға ортымахти суғның хорадылчатхан сині − 381 м³/с, Абаза хыринда — 308 м³/с.
Суғ хазы
Суғның хазында устағ-пастағ кіннері Абаза, Асхыс, Хубачар паза Ағбан город турчалар. Суғ хазында пис тахталығ автомобильлер чолы пӱдірілік. 150 км изере Ағбан тағ суу оңдайлығ халча. Суғның ағызы Чир сынының (сол азырыхтары) паза Хан тигір сынының азырларында (оң азырыхтары) пӱтче.
Ідӧк суғ хастади Томыҷахтар, Райковтар ааллар турчалар[11].
Азырыхтар
(км пилтірінең сығара)
- 4 км: Иргі Ағбан азырых
- 53 км: Уйбат (узуны 162 км)
- 57 км: Зауйбатскай канал
- 70 км: Пии суғ (Ағбан суғның азырығы) (узуны 71 км)
- 86 км: Хамыстығ суғ (Ағбан азырығы) (узуны 52 км)
- 102 км: Асхыс канал
- 105 км: Уут (узуны 50 км)
- 116 км: Асхыс (узуны 124 км)
- 121 км: Табат (узуны 53 км)
- 148 км: Тастып (узуны 136 км)
- 148 км: Сос (узуны 51 км)
- 162 км: Улуғ Нонып
- 176 км: Улуғ Арбыт
- 181 км: Улуғ харачул
- 181 км: Кічіг Арбыт
- 190 км: Хажуль
- 192 км: Чабас суғ (узуны84 км)
- 201 км: Киня
- 209 км: Канжуль
- 215 км: Кайзас
- 231 км: Аны (узуны 157 км)
- 251 км: Тайзас
- 252 км: Мадыр
- 257 км: Куска
- 261 км: Ачола
- 268 км: Берёзовай
- 269 км: Казлы
- 269 км: Верхний Харахол
- 280 км: Гремучай
- 288 км: Хызас
- 296 км: Ортын Ада
- 301 км: Белтрест
- 307 км: Чоғархы Курчеп
- 314 км: Хаазас
- 318 км: Тажежик
- 318 км: Хамзас
- 327 км: Кічіг Ағбан (узуны 117 км)
- 337 км: Хазыр суғ (ӧң аз.)
- 351 км: Консу (сол аз.)
- 356 км: ады чох (ӧң аз.)
- 364 км: ады чох (ӧң аз.)
- 374 км: Озернай (ӧң аз.)
- 389 км: Улуғ Кызырсук (ӧң аз.)
- 394 км: Иксу (сол аз.)
- 399 км: ады чох (ӧң аз.)
- 406 км: Каменушка (сол аз.)
- 413 км: Беже (сол аз.)
- 419 км: Албас (сол аз.)
- 431 км: Ташту-Узук (ӧң аз.)
- 438 км: Пӧдӱй (ӧң аз.)
- 442 км: Конай (сол аз.)
- 458 км: Катазан (ӧң аз.)
- 460 км: Кубуй (сол аз.)
- 462 км: Коэтру (сол аз.)
- 481 км: Каирсу (ӧң аз.)
- 484 км: ады чох (сол аз.)
- 494 км: Соктыозек (ӧң аз.)
- 495 км: Еринат (сол аз.)
- 506 км: Таштусу (сол аз.)
Алған орын
- ↑ 1 2 3 Абакан (Бол. Абакан, Тюрген-Су) : [рус.] / verum.wiki // Государственный водный реестр : [арх. 15 октября 2013] / Минприроды России. — 2009. — 29 марта.
- ↑ 1 2 3 № 1281. Река Абакан (Бол. Абакан, Тюрген-Су) // Гидрологическая изученность. Том 16. Ангаро-Енисейский район. Выпуск 1. Енисей / под ред. Г. С. Карабаева. — Л.: Гидрометеоиздат, 1967. — 823 с. — (Ресурсы поверхностных вод СССР).
- ↑ В. В. Иванов. Абакан. — статья из научно-популярной энциклопедии «Вода России». Дата обращения: 18 От айы 2025.
- ↑ Ағбан (суғ) // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Абакан // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. — 2-е изд., вновь перераб. и значит. доп. Т. 1-2. — СПб., 1907—1909.
- ↑ Краткий топонимический словарь Кемеровской области. kaltan21veka.ru. Дата обращения: 24 Хосхар айы 2019. Архивировано 1 Азығ айы 2014 года.
- ↑ Лист карты M-45-Б.
- ↑ Лист карты M-45-34 озеро Узункуль. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1980 год. Издание 1985 г.
- ↑ Лист карты N-46-75 Абакан. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1986 год. Издание 1992 г.
- ↑ Abakan at Abaza (англ.). Архивировано из оригинала 4 Кӧрік айы 2016 года.
- ↑ А. А. Малышев, Н. А. Петрова. Абакан // Энциклопедия Республики Хакасия : Т. 1 : А—Н / гл. ред. В. А. Кузьмин. — Красноярск: Поликор, 2007. — С. 1-12. — 5000 экз. — ISBN 978-5-91502-001-5.
Литература
- Абакан (река) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.;
- Абакан // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.;
- Родевич, Всеволод Михайлович Абакан: Крат. описание реки и её бассейна / Сост. инж. пут. сообщ. Вс. М. Родевич, нач. партии исслед. Верхнего Енисея. — Санкт-Петербург: Упр. внутр. вод. пут. и шоссейн. дорог (по Отд. водяных сообщений), 1911. — [2], 104 с., 8 л. ил., карт.; 23. — (Материалы для описания русских рек и истории улучшения их судоходных условий; Вып. 27);
- А. А. Малышев, Н. А. Петрова. Абакан // Энциклопедия Республики Хакасия : Т. 1 : А—Н / гл. ред. В. А. Кузьмин. — Красноярск: Поликор, 2007. — С. 1-12. — 5000 экз. — ISBN 978-5-91502-001-5..
