Асхыс (аал)

Рувики тiп сайттаң
Село
Аскиз
Асхыс
Село Аскиз (Хакасия).jpg
53°08′05″ с. ш. 90°32′17″ в. д.GЯO
Хазна  Россия
Федерация субъекті Хакас Республика
Муниципальнай аймах Асхыс аймаа
Аал чирi Асхыс аал чӧбі
Пазы Анжиганова Марина Алексеевна
Тархын паза география
Тӧстелген 1771
Пастағы искіріг IX
Кін пӧзии 346
Час хуры UTC+7:00[d]
Чон
Чон 7722[1] кізі (2021)
Чоннар хакастар, орыстар
Киртiнiстер сын сабланыс киртінізі
Сан идентификаторы
Телефон коды +7 39045
Почта индекзi 655700
ОКАТО коды 95208805001
ОКТМО коды 95608405101
ГКГН-дағы номер 0013547

askiz.ru  (орыс)
Асхыс (аал) (Россия)
Точка
Аскиз
Red pog.svg
Москва

Асхыс (орыс. Аскиз) — аал, Хакас Республиканың Асхыс аймаандағы устағ-пастағ кіні. Асхыс аал чӧбінің кіні. Региондағы мының алнындох чон чуртаан чирі полча.

Аал ады

Аал ады гидроним полча, Асхыс суғ адынаң адалған.

Орныхханы

Ағбан городтаң ӱстӱнзархы-кидеркі саринзар 93 км оортах чирде орныхча. Аал аразынҷа Асхыс суғ ахча. Хыринҷа Ағбан-Ах тобырах 95К-002 автомобильлер чолы иртче. Аалдаң сығара Асхыс — Тӧӧ пазы автомобильлер чолы пасталча. Аал ибіре чол парох.

Асхыс аал хыриндағы Раздольнай тимір чол платформазының кӧрімі

Аалдаң Чартыхха читіре чолы 0,5 км тиңнелче, Асхыс посёлокха — 7 км. Иң чағын Раздольнай тохтағ пункты орныхча. Анда Ағбан — Писхамҷы электропоезд тохтапча.

Тархын

Асхыс — Хакасияның хаҷанох чон чуртапчатхан орыннарының пірсі. 1771 чылда аал полыбысхан, андада Асхыс суғның пилтірінде ағас тигіриб пӱдірілген.

Аал ӧскен, анаң 1858 чылда Сағай Чазы думазының кіні полыбысхан. 1859 чылда 40 хоных, 221 чуртағҷы саналған.

1876 чылда 26 хамны  (орыс) паза 195 хакас кізіні пос кӧңнінең нимес кіреске тӱзіргеннер.

1918 чылда пастағы колхоз тӧстелген.

1958 чылда Асхыс аал аймах кіні полыбысхан.

Хакас уезді тӧстелер алнында (1923) Асхыс хакас чон чуртапчатхан Инородецтер аймағының  (орыс) кіні полған.

Чон

Чон саны
1859193019351939[2]1959[3]1970[4]
2217381800283630944553
1979[5]1989[6]2002[7]20042010[8]2021[9]
585667037030712772678916
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
8000
9000
1930
1979
2021

Хоныхтар: 2514. Чуртағчылар саны 7127 кізі (01.01.2004).

Чоннарның аймағы

Хакастар (66 %), орыстар (33 %), немецтер, украиннер, татарлар паза пасх.

Ӱгредіг паза культура

Асхыста ікі ортымах паза пір пасталығ школа, коррекционнай школа пар. 2022 чылда «Аалларның тиксі тилізі» программаҷа аалда 825 орынға наа школа пӱдіріл сыххан, пӧгін хоостыра проект 2024 чылның соонзар тимге сых парар полған, че 2025 чылға ӱгредіг учреждениезі читіре пӱдірілбеен[10]. 2024 чылның кӧрік айында олох программаҷа кӧп функциялығ кін пӱдіріл парған. Аның хойнында олғаннарның искусство школазы, музыка школазы паза чииттер кіні тоғынча[11]. Аалда 9 паза 11 класс соонаң ас-тамах пызырҷаң ус, автомобильлернең тоғынчаң, туралар істін паза тастын иптеҷең устар профессияларына 18 № училищеде ӱгретчелер. Аймахтағы паза олған библиотекалары тоғынчалар. Н. Ф. Катановтың адынаң чир-суғ ӱгренчең музей аалның чапсых орыннарының пірсі полча[12], РПЦ-ның Ағбандағы епархиязының Петропавловскай тигірибі (1993 чылда тӧстелген) пар.

Хазых хайраллиры

Аалда аймахтың ӧӧн имнег туразы орныхча. Анда улуғларның паза олғаннарның поликлиниказы, стационар, табырах имнег полызиин пирҷең пӧлік тоғынча. «Хазых хайраллиры» национальнай проект  (орыс) хоостыра наа олған поликлиниказы 2022 чылның кӧрік айынаң сығара пӱдірілче[13].

Саблығ кізілер

Аалда тӧрееннер, ӱгренгеннер, тоғынғаннар: Россияның учёнайы Николай Катанов, совет хоосчызы Дмитрий Каратанов, Россия Федерациязының Матыры Игорь Ахпашев кибелісчі, хабарҷы Наталья Ахпашева.

Хумартхы тастар

Асхыста Илбек Адалығ чаада араласхан чааҷыларға турғызылған хумартхы комплекс пар. Андар кірче Илбек Ада чаада чат халған чааҷыларға хумартхы тас, Совет Союзының Матырлары Павел Поповха паза Михаил Чебодаевке бюсттар, чааҷы танкы, успас от, тыл істенҷілеріне хумартзы тас, политика репрессияларына тартылғаннарға хумартхы тас паза пасхазы[14].

2024 чылның кічіг хырлас айында аалда Ӧнетін чаа операциязында  (орыс) ӱреен чааҷыларға хумартхы тас турғызылған[15].

Алған орын

  1. Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX).
  2. https://web.archive.org/web/20141217133448/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_4.php.
  3. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg3.php.
  4. https://web.archive.org/web/20140303191406/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg3.php.
  5. https://web.archive.org/web/20140110125030/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg3.php.
  6. https://web.archive.org/web/20131001061116/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg3.php.
  7. https://web.archive.org/web/20120203125040/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls.
  8. https://web.archive.org/web/20140729211848/http://hakasstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/hakasstat/resources/b9541d004234bce0bb86ff2d59c15b71/2)+Мужчины+и+женщины.xlsx.
  9. https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx.
  10. В Аскизском районе остановлена стройка школы. Подрядчика ждет наказание. 19rusinfo.ru. Дата обращения: 23 Чарыс айы 2025.
  11. В селе Аскиз открылся культурный центр, построенный по федеральной программе. 19rusinfo.ru (15 Кӧрік айы 2024). Дата обращения: 23 Чарыс айы 2025.
  12. Аскизский районный краеведческий музей им. Н. Ф. Катанова — официальный сайт «Культура.РФ», Республика Хакасия. Адрес, фото, расписание, график работы. www.culture.ru. Дата обращения: 23 Чарыс айы 2025. Архивировано 15 Сілкер айы 2019 года.
  13. В Минстрое Хакасии рассказали о строительстве детской поликлиники в Аскизе. pulse19.ru (2 Кічіг хырлас айы 2024). Дата обращения: 23 Чарыс айы 2025.
  14. Мемориальный комплекс, посвященный воинам, погибшим в Великой Отечественной войне 1941-1945 годов (Аскиз, село). nbdrx.ru. Дата обращения: 23 Чарыс айы 2025.
  15. В Аскизе открыли памятник, посвященный участникам СВО. gazeta19.ru. Дата обращения: 23 Чарыс айы 2025.

Ссылкалар

  • Аcкиз — сердце Хакасии. khakassia.travel. Дата обращения: 23 Чарыс айы 2025.
  • Аскиз (село) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  • Аскизский сельсовет. askiz.org. Дата обращения: 23 Чарыс айы 2025.