Хакасиядағы чир-суғ ӱгренҷең музей

Рувики тiп сайттаң
Gerb-icon.png

РФ-ның Культура министерствозы

Arrow-Right.png
Gerb-big.png
Россия Федерациязының Культура министерствозы
Л. Р. Кызласовтың адынаң хакас национальнай чир-суғ ӱгренҷең музей
Хакасский краеведческий музей.jpg
Тӧстелген 1931
Орныхчатхан чирі  Россия
Адрес Хакас Республика, Ағбан, Пушкиннің ор., 28А
Устағҷы Андрей Иосифович Готлиб
Сайт hnkm.ru
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа
Сыйыхтар РСФСР-ның Ӧӧркі Чӧбінің Президиумының Аарластығ пічии — 1982[1][2]

Л. Р. Кызласовтың адынаң хакас национальнай чир-суғ ӱгренҷең музей — ӧӧн музей, Хакас Республиканың культураҷа хазна автоном учреждениезі. 2014 чылдаң сығара Россияның Музейлер пірігізінің араласчызы полча.

Мында Хакасияның неолиттең пасти орай ортын чӱс чылларға теере хоос искусствозының памятниктері хайраллалчалар.

Чыындының ӧӧн ис-пайы — песчаникнең паза гранитнең киртілген Окунев археология культуразының саблығ пурунғы Ким кӧзеелері (III соонда — піст. эра алн. II муң пасталғаны)[3].

Тархын

Музей турчатхан Хакас Республиканың чирі — чонның иң пурунғы культура кіннерінің пірсі[4]. Аны істезіп пастаан Д. Г. Мессершмидттің пастағы наука экспедициязы. Регионда ол 1721—1722 чылларда тоғынған. Прай археология систематизациязы Ӱстӱнзархы Сибирьнең паза Хакасиянаң палғалыстығ асхан нимелерге тӧстенче. Хакасия археология ландшафттарына пай чир, харахха кӧріндіре 40 муң азыра археология памятнигі орныхча, ӧӧнінде ол кӱргеннер паза обааларнаң кӧзеелер. Олар музей экспозияциязында кӧзіділчелер.

1928 чылның улуғ хырлас айының 17-ҷі кӱнінде Хакасияда чир-суғ ӱгренҷең пірігіс тӧстелген. 1929 чылның азығ айында Ағбан пилтірі аалда тикке оңдайнаң тоғынчатхан музей азыл парған. Аның пастағы устағҷызы биолог В. А. Рюмин полған. 1931 чылның от айының 29-ҷы кӱнінде Хакас облазының толдырығ комитедінің президиумының чыылиинда Ағбанда область музейін тӧстирінеңер 19 № чарадығ алылған. Музей киреенде, аның чыындызын алғыдарға хабас пиргеннер Н. М. Мартьянов тӧстеп алған Сибирьдегі саблығ музейнің тоғынҷылары. Пастағы экспозициялар крайның чир-чайааны, тархын паза социалистическай пӱдіріг пӧліктерінде кӧзіділгеннер.

Музейнің чыындызы пастағы чыллардох экспонаттарнаң толдырыл турған. Ол тоғыс саблығ совет историктер В. П. Левашованың, Л. А. Евтюхованың, С. В. Киселёвтың устаанда апарылған наука-істезігліг экспедицияларының салтары хоостыра иділген. Чыындыны толдырарға хабасханнар А. Н. Липский, Л. Р. Кызласов, Э. А. Севастьянова паза пасха учёнайлар. Сойан-Сус ГЭС пӱдірии тузында чайылчатхан чирге кірчеткен пурунғы хайа хоостарын хобырарында улуғ тоғыс апарған Россияның саблығ хоосчызы В. Ф. Капелько. Музейнің учёнай чӧбінің тоғызында араласханнар: В. А. Асочаков, Я. И. Сунчугашев, А. Н. Гладышевский, В. Я. Бутанаев, В. С. Зубков, В. Н. Тугужекова, И. К. Кидиекова паза пасхазы.

Аймах тустарда музей устағҷылары полғаннар: В. А. Рюмин, А. С. Орлова, П. И. Каралькин, А. Н. Савчук, А. Н. Липский, А. М. Мишуров, В. Н. Половникова, Т. Н. Феоктистова. Амғы туста музейнең устапча — тархын наукаларының кандидады А. И. Готлиб.

Музейде 64 кізі тоғынҷы саналча, пӧліктерде 29 специалист істенче, оларның санында ӱс тархын наукаларының кандидады.

Музей Культура туразында полған, ағас тураларда, 1974 чылда ӱр нимеске пис хадыллығ туразар кӧзірілген, андар хоза ікі хадыллығ кӧзідіг залы пӱдірілген. 2012—2017 чылларда музей-культура комплекзінің наа туразы пӱдірілген. Проекттің архитекторы "Творческая архитектурная мастерская Гаврилова В. А.» ООО[5]. 2017 чылның чайғызынаң сығара музейнің улии 30 муң м² тиңнелчеткен пос туразы пол килген[6].

Хакас Республиканың Правительствозының чарадиинаң 2006 чылда музейге «национальнай» статус пирілген, 2007 чылның чарыс айының 26-ҷы кӱнінде Сибирьнің пурунғы тархынының саблығ істезігҷізі Леонид Романович Кызласовтың ады пирілген.

Музей чыындылары

Музейде археологияҷа кӧп саннығ чыынды хайраллалча: III муң пістің эра алнындағы неолит тузының кӧзеелері, хоостығ тас плиталары, таштык маскалары, таснаң, сӧӧкнең, холанаң иділген ниме-ноолар – Хакасияның пурунғы кӱргеннерін асханда табылғаннар. Археология чыындызында 20 муң аймах ниме-ноо саналча.

Музей тӧстелгеннең пасти Хакасияның чоннарының этнография ниме-ноолары чыылча. Иң кӧрімніг — хакас чонның этнографиязынҷа чыындызы: ідіс-хамыс паза ибде тудынчатхан ниме-ноолар, кип-азах, аңҷылар паза палыхчылар, ат тиріглері паза пасхазы. Орыс чонның, старожил, кӧс килгеннернің чыындызы улуғ.

  • Пурнада музейде естественнай наука чыындызы тӧстел сыххан. Амғы туста геология чыындызына 1000 азыра хайраллалчатхан единица кірче (тас-самоцвет, чирдегі ис-пай кӧзідімнері).
  • Палеонтология чыындызы пурунғы палеофауна паза палеофлора істерін кӧзітче. 1000 азыра хайраллалчатхан единицаа хат парған ағастар тӧзі, моллюск раковиналары, мшанкалар, палеозой талайының хат парған чардыхтары паза аның чуртағҷылары, тағ породаларындағы пурунғы ӧзімнернің пӱрлері, хахпазы кірче. Чыындыда оорхалығ аң-хустарның (мамонттарның, тӱктіг носорогтарның, пуғаларның, бизоннарның) сӧӧктері хайраллалчалар.
  • Зоология чыындызына 1,5 муң единица кірче. Оларның санында млекопитающайларның, хустарның харандылары, пас сӧӧктері, мӱӱстері, ідӧк республиканың чир-чайаан ландшафттарын таныхтапчатхан хурт-хоостарның наука чыындызы пар.
  • Музейнің ботаника чыындызына ӧӧнінде Хакасияның ӧзімнерінің гербарий материалы паза республиканың им-том ӧзімнері кірчелер.
  • И. Н. Карачакова-Картинаның чыындызы. 1989 чылда Хакас облазының культура устанызы Хакасиядағы чир-суғ ӱгренҷең музейзер Ирина Николавна Карачакованың (1919—1989 чч.) чыындызын читірген. Саблығ скульптор паза коллекционер аны чир-суғҷыларына читірерге чахып салған. Чыындыда 2000 чағын ниме-ноо кірче: Карачакованың пос тоғыстары, тудынған нимелері, пічіктер, кинделер, искусствоҷа открыткалар, скульптуралар, гравюралар паза хоостар, орыс паза Кидеркі Европадағы хоосчыларның хоостары, декоративнай-прикладной искусствоның ниме-ноолары, XVIII—XIX чӱс чыллардағы хоос мебель, фотонегативтер.
  • Хакасияның, Россияның, СНГ-ның учёнайлары, хырығ озариндағы специалисттер тоғынчатхан 47 000 азыра хайраллалчатхан нимезі.
  • Музейде архив, наука библиотеказы пар.

Музей экспозициялары, кӧзідіг проекттері

Музейнің сыбыра экспозициялары:

Пурунғы кӧзеелер залы
  • «Хакасияның пурунғы искусствозы» — кӧзеелер залы.
  • «Хакасияның пурунғы тархыны» — Хакасияның тархынынаң паза археологиязынаң танысханы, палеолит тузынаң пасти тагар культуразына теере (пістің эра алн. VIII—II чӱс чыллар).
  • «Хакасияның чир-чайаан ис-пайы» — республиканың ӧзімнері паза аң-хустары. Чир-чайаан зоналары.
  • «Хакасияның чир алтындағы ис-пайы» — чирдегі ис-пай экспозициязы.
  • «Дворянское гнездо» — XVII—XIX чӱс чыллардағы Петербургтағы антикварлар И. Н. Карачакова-Картинаның паза Г. И. Козаченконың хоос мебель паза искусство произведениелерінің чыындызы.
  • «Хакасия тустар аразында» — Хакасияның тархынынаң танысханы. Пістін эра алнындағы I чӱс чылдаң пасти Хакасияның Россияа піріккеніне теере. Этнография чардығында хакас чонның кибірліг культура искусствозының паза ибдегі ниме-ноолар кӧзіділче.
  • Олған музей кіні — олғаннарнаң тоғынҷаң ачых (музей занятиелері, мастер-класстар).

Кӧзірілчеткен кӧзідіг проекттері:

  • «Хакасияның хоостары» — пістің эра алнындағы III муң чыллар соондағы — пістің эраның I муң чылының Хакас-Минсуғ ойымындағы кӧзеелернің паза хайа хоостарының хобырылғаны.
  • Чыл сай Л. Р. Кызласовха чарыдылған регионнар аразындағы чир-суғ ӱгренҷең хығырығлар иртірілчелер.

Саблығ тоғынҷылар

Алған орын

  1. ↑ Государственное автономное учреждение культуры Республики Хакасия "Хакасский национальный краеведческий музей имени Л.Р. Кызласова". Госкаталог. Дата обращения: 4 Кӧрік айы 2025.
  2. ↑ Ведомости Верховного Совета РСФСР. – М.: Издание Верховного Совета РСФСР, 1982. – № 24 (17 июня). – 481 – 504 с. – [Статьи 803 – 839].
  3. ↑ Хакасский национальный краеведческий музей им. Л.Р. Кызласова. Хакасский национальный краеведческий музей им. Л.Р. Кызласова. Дата обращения: 15 Кӧрік айы 2022. Архивировано 15 Кӧрік айы 2022 года.
  4. ↑ Хакасия. Путеводитель (Ле Пти Фюте) — Москва: Авангард, 2003. — С. 19.
  5. ↑ ООО «Творческая архитектурная мастерская Гаврилова В.А». Дата обращения: 23 Хандых айы 2015. Архивировано 23 Хандых айы 2015 года.
  6. ↑ Крупнейший за Уралом музей на площади 30 тыс. м² открылся в Хакасии Архивная копия от 2 От айы 2017 на Wayback Machine ТАСС, 30 июня 2017 года

Литература

  • Половникова, В. Н. Из истории Хакасского областного музея краеведения // Учёные записки ХакНИИЯЛИ. — Вып. 3. — Абакан. — 1969.
  • Феоктистова, Т. Н. К истории становления музеев в Хакасии. — Абакан: Хакасское книжное издательство, 2006.

Ссылкалар

Алған орны - https://kjh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Хакасиядағы_чир-суғ_ӱгренҷең_музей&oldid=146209