Чабак (сібее тағ)

Рувики тiп сайттаң
Пу терминнің пасха даа тузалары пар, кӧр. Чабак.
крепость
Чебаки
хак. Чабах сібее тағ
Chebaki-1.JPG
54°37′48″ с. ш. 89°14′56″ в. д.GЯO
Хазна  Россия
Орныхханы Хакас Республикадағы Сыра аймааның Чабак аалынаң алтынзарых-іскер 4,5 км оортах
Архитектура стильi Сібее тағ
Материал песчаник плиталары
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Чабак сібее тағ (ідӧк Све Tағ — Све-Тах[1][2])[3] — хола эпоханың пурунғы сібеезі (пістің эра алн. 2 муң чыллар), Хара Ӱӱс суғның оң хазында, Тах (Тағ) тағның пазында Хакас Республикадағы Сыра аймааның Чабак аалынаң алтынзарых-іскер 4,5 км оортах турча.

Пӱдіріг андағох 45-че «сібеелер» паза археология саринаң толдыра істезілген ӱс сівее (Чыланнығ тағ тас городынаң паза Устанах сібеенең хада) санына кірче. Ол чирде хола эпоханың хоныхта тудынған ниме-ноолар паза искусство произведениелері чыылған.

Андағ осхас памятниктерге Устанах, Таптаң туразы кірчелер. Планиграфияҷа паза археологияҷа Чабак сівееліг тағ Прикубаньедегі Майкоп культуразының Мешоко сібеенең паза Дон суғ азаандағы катакомба тузындағы Ливенцовскай сібееге[ru] тӧӧй.

Этимология

Хакас «Суме» сӧзі моол Süm-e (храм алай молитва хығырҷаң орын) сыххан даа полар, аннаңар хак. Све, Ceбee, Cyбee, Ciбee («б» паза «м» кибірли тапсағлар алызадырлар) сӧстер чіли оңарылча[4][5][6], олар андағох пӱдіріглерде Центральнай Азияда[ru] тузаланылчалар[7], ідӧк андағ осхас пӱдіріглер Шибее адалчалар моол Шивээ[6][8], алт. Шибе[6][9] паза тыва Шивээ[6].

Алтай этимологиязы (прото-моол) sibeɣe, sibei, šibe’e 'ағас, сырғай; сиден', (Халх) šivē, (Пӱрӱт) šebē, калмык šiwɛ̄ 'сібее, цитадель' паза (Моол) 'šiwē' поларға айабас[10]. Тағ андағох аттығ тағ адынаң сыххан, анда сібее турча.

Праиндоевропейскай сӧстік ӧӧнінең тиңнестірзе, — swé / s(w)e / *se , *séwe[11] «мин», «пос» тузада[12], санскритте स्व sva пос, праславян. sę — позы, удур-тӧдір[13], тӧстелче протославян sebe /се̏бе — позынаңар, постарынаңар[14]. Протоурал *śe/се/ ся / шээ — ол[15]. Прогерман тілінең тиңнестірзе, *swē[16]- «тӧӧй, ідӧк» паза латин se- «пос оңдайынҷа»[17]. Реконструкция хоостыра праиндоевропейскай сӧстің ӧӧні *tag- «рядка турғызарға, оңдайлирға» таныхтапча[18].

Сібее планы

Сібеенің тас стеназының чардығы

Сібеенің арачыланыс стеназының ікі линиязы пар. Ол песчаник плиталарынаң пӱдірілген. Пастағы, тастындағы, стенаның узуны 210 м читче. Істезіглер тузына стенаның пӧзии 1,8 м тиңнелген, стена чахсы хайраллал халған. Сібеенің істіндегі стеназы тағ пазының улуғ нимес чирін чаапча, ол цитадель полча. Стеналар аразындағы чир тың иністе чатча, анынаң тузаланылған істер чоғыл, аннаңар тастындағы стена сібеенің алғыдылғаны ӱчӱн нимес, че цитадельнең пірге комплекс чіли пол килгенге саналча. Цитадель істінде, стенаға чағын, археологтар тӧрттең он писке пӱдірілген чарымы чир тураны тапханнар. Кидеркі саринда ідӧк стенаға чағын ікі улуғ нимес хоных пӱдірии алай тастаң иділген сиден пар, пӱдізі хоостыра сӧӧлчік паза кӧні пулуңнығ, улии 4×5 м паза 4×6 м. Пӱдіріглернің культура хадылында аңнарның сӧӧктері, керамика чардыхтары паза тудынған ниме-ноолар полғаннар. Хазылған чирлердегі материалларның істезіглері пу пӱдіріглерні чурт комплекстері чіли чарыдарға пирбинчелер.

Археология істезіглері

Чабак сібее тағның цитадельі

Сібеелерні пастағызын на 1888 чылда археолог Д. А. Клеменц істес сыххан. Ол Устанах, Чабак сібеелерінің типология палғалызын сизін салып, ол памятниктер пір чонни полчатханын санаан. Минсуғ ойымындағы сібее тағларны археологтар хас сыхханда, істезігҷілер андағох пӱдіріглер Центральнай Азияның алтынзархы чардығының тағ районнарында[19], Прибайкальеде, Тағлығ Алтайда, Тывада, парын сизін салғаннар.

Археологтар чирні 1990 чылда хас сыхханнар, ол тоғыстар сібеенің цитадель чирінде 1995—1997 чылларда узарадылғаннар. Цитадельнің хазылған чирінің улии 330 м² читкен. Хола эпохадағы пурунғы кізінің халған ниме-нооларының культура хадылы табылған. Хазылған чирнің улуғ чардығы цитадель стеназының тас плитазының паза стенаға чағын істіндегі пӱдіріглернің иңзерілген нимезі полған. Табылған ниме-нооларның кӧп сабазы плиталар аразындағы паза оларның алтындағы иңдерілген тастар аразында табылған. Культура хадылының кӱзі 0,5-0,9 м.

Табылған ниме-нооларның иң кӧрімніг категориязы — ол окунев культуразының керамика материалы. Ол керамика хасхан чирнің алтындағы хадылларында орныхча, тас плиталар аразында паза оларның алтында. 69-ҷа сосудтың 1304 чардығы табылған, ол хола эпоханың тиксі керамиказының 95 % полча. Чабак сібее тағдағы окунев керамиказы Минсуғ ойымындағы сӧӧк чығҷаң окунев памятниктеріне тӧӧй. Цитадельнің чирінде, тізең, ідӧк карасук культуразының керамиказы тоғасча.

Чабак сібее тағларда фаунаның халған ниме-ноолары уғаа кӧп (сӧӧктернің 32 муң аймах кизектері). Санкт-Петербургтағы РАН-ның Зоология институдының тоғынҷызы Саблин М. В. аң-хустарның кӧрімнерін істескен. Сӧӧктернің кӧп сабазы сас аңнарни (16 кӧрім: киик, сыын, пулан, кабан, аба, чохыр аң, тӱлгӱ, хустар паза пасхазы). Ибдегі маллар аразында інек, ат, хой сӧӧгі табылған.

Памятниктің чарыдии

Чабак сібее тағның хола эпохадағы сібее тӧӧй нимезі:

  • чалым хаялығ тағлар пазында пӱдірілҷеңнер;
  • сібеелер тағ пазының иң пӧзік чирінде пӱдірілбеҷең;
  • пӱдіріге чікім хайалар чардыхтары тузаланылҷаң;
  • пірее сібеелерде, арачыланысха кӧрілбеен стеналар парлар.

Сібее тағның арачыланыс тузазы таластығ. Архитектура кӧрімі хоостыра ол сібее таға тӧӧй, че памятниктің арачыланыс сині тӧбін саналча. Сібее істінде суғ алҷаң орын чоғыл. Культура хадылында кізі полғанын кӧзітчеткен істер парлар: кӧстер, сӧӧктер, керамика, тас тиріглер (ол санда палтылар) паза оларны тимнеҷең ниме-ноолар. От орны, тізең, табылбаан, анзы городищені арачылалчатхан усадьба чіли чарыдарға пирбинче.

Цитадельнің пӱдӱн архитектура кӧрімі окунев тузында тӧстелгенге тӧӧй, хаҷан окунев культуразы каменноложскай культураа чағыннабысхан (пістің эра алн. 2-ҷі муңның соонзар —1-го муңның пасталғаны). Д. Г. Савинов памятникті сібее тағ, городище-чазынҷаң чир, ритуал кіні, аңҷыларның тохтапчатхан чирі чіли чарыдар оңдайларны кӧзіткен[20]. А. И. Готлибтің чарыдиинаң, Чабак паза ағаа тӧӧй пасха сібее тағларнаң окуневецтер, ойым чирлерде каменноложскай культура полғандох, тузаланғаннар, анзы Кавказтағы арачылалған тағдағы аалларға алай Шотландияның кланнарының тура-башняларына тӧӧй[20].

Туризм

«Чабак сібее тағ» федеральнай синдегі культура ис-пайының пірге хазна изерізіне кирілген[21], 1990 чылдаң сығара хазна хадаанда. Хола эпохадағы сібее тағ Хакасияның чапсых орыннары санына кірче[22].

Алған орын

  1. ↑ Бутанаев, В.Я. Хакасские народные названия исторических памятников // Вопросы Древней Истории Южной Сибири. — Абакан, 1984. — P. 127—135.
  2. ↑ Готлиб, А.И. Памятники Кыргызской Культуры в Северной и Центральной Азии // Истрорическая Основа Хакасского Фольклора о Крепостных Сооружениях - Све / А.И. Готлиб, В.Я. Бутанаев. — Новосибирск, 1990. — P. 132—145.
  3. ↑ Готлиб А. Древние горные сооружения Хакасии – крепости, поселения, святилища? // Достояние поколений : журнал. — 2009. — № 1 (5). — С. 48.
  4. ↑ Бутанаев, В.Я. Хакасские народные названия исторических памятников // Вопросы Древней Истории Южной Сибири. — Абакан, 1984. — P. 127—135.
  5. ↑ Бутанаев, В.Я. Бурханизм Тюрков Саяно-Алтая. — Абакан : Издательство Хакасского государственного университета им. Н.Ф. Катанова, 2003. — ISBN 5-7810-0226-X.
  6. ↑ 1 2 3 4 Кызласов, Л.Р. Городская цивилизация Срединной и Северной Азии. — Москва : Издательство Восточная литература, 2006. — P. 82. — ISBN 5-02-018532-9.
  7. ↑ Кызласов И. Горные крепости Саяно-Алтая эпохи средневековья. Ландшафтные особенности // Древности Сибири и Центральной Азии : Сборник научных трудов. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2014. — № 7 (19). — ISSN 978-5-91425-105-2.
  8. ↑ Соенов, В.И. Древние городища Алтая. — Горно-Алтайск : ГАГУ, 2016. — P. 6. — ISBN 978-5-91425-126-7.
  9. ↑ Соенов, В.И. Полевые Каменные Фортификационные Сооружения Алтая / В.И Соенов, С.В. Трифанова. — Горно-Алтайск : ГАГУ, 2010. — P. 6, 11. — ISBN 978-5-91425-061-1.
  10. ↑ Старостин, С.А.; Мудрак, О.А.; Дыбо, А.В. Прото-Монгольский: *sibeɣe Алтайская этимология. Проект этимологической базы данных Вавилонская Башня (1998-2014). Дата обращения: 26 Хосхар айы 2022.
  11. ↑ Reconstruction:Proto-Indo-European/swé (англ.) // Wiktionary. — 2022-07-24.
  12. ↑ Etymological Dictionary Of Proto Celtic. — 2017-07-14.
  13. ↑ Reconstruction:Proto-Slavic/sę (англ.) // Wiktionary. — 2022-10-14.
  14. ↑ Reconstruction:Proto-Slavic/sebe (англ.) // Wiktionary. — 2022-05-11.
  15. ↑ Reconstruction:Proto-Uralic/śe (англ.) // Wiktionary. — 2021-04-02.
  16. ↑ Reconstruction:Proto-Germanic/swē (англ.) // Wiktionary. — 2021-06-20.
  17. ↑ se (англ.) // Wiktionary. — 2022-11-01.
  18. ↑ Indo-European etymology : Query result. starling.rinet.ru. Дата обращения: 8 Кічіг хырлас айы 2022.
  19. ↑ Кызласов И. Горные крепости Саяно-Алтая эпохи средневековья. Ландшафтные особенности // Древности Сибири и Центральной Азии : Сборник научных трудов. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2014. — № 7 (19). — ISSN 978-5-91425-105-2.
  20. ↑ 1 2 А. И. Готлиб, М. Л. Подольский. Све — горные сооружения Минусинской котловины. СПб: 2008
  21. ↑ Объекты культурного наследия. ookn19.ru. Дата обращения: 21 Сілкер айы 2025.
  22. ↑ 50 лучших достопримечательностей Хакасии. kp.ru. Дата обращения: 21 Сілкер айы 2025.

Литература

  • Готлиб А. И. Горные сооружения-све Хакасско-Минусинской котловины. Институт археологии и этнографии СО РАН, Новосибирск, 1999.
  • Готлиб А. И. Горные архитектурнофортификационные сооружения окуневской эпохи в Хакасии // Окуневский сборник. СПб., 1997. С. 134—151.
  • Л. А. Соколова Новая хронология и изучение окуневской культурной традиции Труды III (XIX) Всероссийского археологического съезда в Ст. Руссе. Т. I. СПб. 2011. С. 281—282.

Ссылкалар

Алған орны - https://kjh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Чабак_(сібее_тағ)&oldid=154306