Сафрондағы кӱргеннер
| Сӧӧк орны (археология) | ||
| Сафрондағы кӱргеннер | ||
|---|---|---|
 | ||
| 53°03′09″ с. ш. 90°03′49″ в. д.GЯO | ||
| Хазна | ||
| Орныхханы | Хакас Республика | |
|
|
||
 |
||
 Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа | ||
.svg)
Сафрондағы кӱргеннер (орыс. Сафроновский могильник) — тимір чӱс чылның пасталған тузындағы тагар культуразына кірчеткен Хакас Республикадағы археология комплекзі. Асхыс аймаанда Ис суғдаң паза адын алған Сафрон аалдаң ырах нимес орныхча. Памятникке 2,5 муңҷа чыл.
Чарыдығ
Сафрондағы кӱргеннер — илігҷе кӱргеннең пӱткен килкім комплекс. Кӱргеннер тагар культуразына килістіре пирамида пудістіглер, тӧзі квадрат. Оларның кӧп сабазын кӧзеелер ибірчелер.
Кӱргеннернің кӧп сабазы улиинаң улуғ ниместер, олох туста диаметрі 20-25 метрге читчеткен нинҷе-де килкім сӧӧк орны парох. Ол кӱргеннернің ибіре пасхаҷыл пудістіг тас плиталары турчалар. Хайзы кӧзеелернің пӧзии 7 метрге дее тиңнелче. Кӱргеннернің улии паза пӧзии сӧӧгі чатчатханнарның социальнай статустарын кӧзіткеннер.
Памятниктің улуғ чардығына турғыза турчатхан хайа хоостығ тас плиталар кірчеткен ӱчӱн, комплексті удаа Сафрондағы стеллариум тіп адапчалар[1][2].
Хайа хоостары
Кӱргеннернің чирінде тас плиталарда хоосталған 564-че петроглиф табылған. Хоостар аразында тоғасчалар:
- солярнай танығлар;
- спираль кӧрімніг паза концентрическай тегілектер;
- таңмалар паза род танығлары;
- кізілернің паза аң-хустарның фигуралары;
- аңнаанын кӧзіткені;
- хамның ниме-ноозының, ол санда тӱӱрнің хоостары.
Ӏстезігҷілер хоостарның чардығын региондағы пурунғы чуртағҷыларның хамға киртініс кӧрістерінең палғалыстырчалар. Кӧзеелернің пірсінде кізее тӧӧй ниме чайалых, ол хам чіли чарыдылча. Аның пӧрии хусха тӧӧй кӧрімніг: пазы, ханаттары паза хузурии кӧрінче. Ағаа тӧӧй ома хамнапчатхан туста хам, андағ нимее айланып, духтарнаң чоох алыс полчатханын таныхтапча.
Ӱстӱнзархы Сибирьдегі пурунғы тӱрк чоннарның сағыс-кӧрізінде аң-хустар тилекейі ӧӧркі паза тӧбінкі тилекейдегі чуртағчыларға чарылған. Ӧӧркі тилекейдегілерге хустарны, Сибирьдегі хосхарларны паза парсты кирҷеңнер, тӧбінкі тилекейге — чыланнарны, килескілерні, паза пасха аңнарны. Тагар культуразының кӱргеннерінде удаа хустар паза хосхарлар хоостығ хола нимелер таапчалар, олар, пурунғы кізілернің киртіністерінең, ӱреен кізінің сӱрнӱне тигірзер чидерге полысчаңнар[3].
Орныхчатхан чирі
Сафрондағы кӱргеннер Сафрон аалдаң алтынзархы саринзар 15-че км оортах орныхчалар. Памятниксер Ағбан — Асхыс автомобильлер чолы апарча. Пастап Полтах аал парча, анаң археология комплекзіне олаңай чир чолҷа парарға кирек[1].
Алған орын
- ↑ 1 2 magneex.ru. Сафроновский курганный могильник (Сафроновский стеллариум). gpx.su. Дата обращения: 2 Кӧрік айы 2026.
- ↑ Юлия Горбачёва. Где находится Сафроновский стеллариум. Живу в Хакасии. Дата обращения: 2 Кӧрік айы 2026.
- ↑ Артем, Недолужко. Сафроновский могильник: Археологический памятник на юго-западе Хакасии - Квакша, Квакша (24 Орғах айы 2025). Дата обращения: 2 Кӧрік айы 2026.
Литература
- А. Г. Акулов, Е. Д. Паульс. Тагарская курганная архитектура и отражение в ней процессов социального развития. сибирскаяскифия.рф. Дата обращения: 2 Кӧрік айы 2026.