Хыс тас

Рувики тiп сайттаң

Хыс тас (орыс. Тас Хыз) – хумартхы тас скульптуралары, пістің эра алнындағы III муң чылның соондағы —II муң чылның пасталғанындағы Окунев культуразының памятниктері[1].

Сыралығ Ӱӱстегі хыс тас

Ідӧк Кічіг Хуртуйахты – Кічіг Хуртуйахтарны (Улуғ Хуртуйах тас памятниктең тиңнестірзе), турчатхан чирі хоостыра пасхалапчалар. Истегі Хыс Тас алай аны "Ис пилтіріндегі Хыс тас", ідӧк Кічіг Иней тас адапчалар[2][3][4] паза "Сыралығ Ӱӱстегі Хыс тас".

Окунев тузындағы хыс кӧзеелерінің турғызылған тузына, оларның социальнай тузазына, хоостарының тузазына илееде наука тоғыстары чарыдылғаннар[5][6][7][8][2][9]. 300 памятниктің хоостары кӧзіділген паза оларның тузазын чарытхан каталог чарыхха сыххан[2].

Истегі Хыс тас

Хыс тас каталог хоостыра "16 № Хыс тас" тіп таныхталых[2]. Сын саринда ипчі кізінің пӱдізі кӧзіділік, кӧгізінде сала кӧріндіре линиялар иртчелер. Пу кӧзееде ипчінің устығ ээктіг, кӧні пуруннығ сӧӧлчік сырайы чайалых, ікі саринаң узун састары чайылчалар[3]. Омазының сол саринаң ӱс тегілек кольцо кӧрінче. Олох саринаң иңнінің хыринда мӱӱзі чох торбах чайалых, ол ӧӧн хоостаң соонаң иділген. Тастың соо саринда чылыл таа парған пілдістіг нимес хоостар парлар. Хумартхы тас песчаниктең иділген. Улии 67х70х12 см. Д. А. Клеменц  (орыс) (рус. аны Ағбан суғ хазынаң кӧзірген. Хумартхы тас Хакасиядағы чир-суғ ӱгренҷең музейде хайраллалча[2][4].

"16 № Хыс тас" Д. Г. Мессершмиттің  (орыс) (рус. паза Ф. И. Страленбергтің экспедициязында Ис суғ хазында 1722 чылда пастағызын на табылған паза аның хоозы пічікке салылған[2][9] Асхыс аймаандағы Ис пилтірі аалның кидеркі саринзар 2 км оортах чирде.

Хумартхы тастарны істескеннер 1739 чылда Г. Ф. Миллер паза И. Г. Гмелин, 1788 чылда – П. С. Паллас, И. П. Фальк, М. А. Кастрен, И. Р.Аспелин.

1881 чылда Статскай Чӧпчі И. С. Пестов кӧзеелерні алғым чарытхан паза Хыс тасты піди кӧзіт салған:

Улуғ Хуртуйах тастаң ӱс верста оортах, Ағбан суғның пазынзар, пурунғы кӱргеннердең ырах нимес орында пазынаң тӱңере чатча.Пестов И.С., Записки об Енисейской Губернии Восточной Сибири. 1881

Пазағы академическай экспедициялар хоостыра М. П. Грязновтың  (орыс) (рус. паза Э. Р. Шнайдернің 1921-1925 чыллардағы кӧзеелернің хоостары, Я. Аппельгрен-Кивалоның 1931 чылдағы, Э. Б. Вадецкаяның 1963 чылдағы хоостары иділгеннер[4], хумартхы тасты А. А. Формозов 1969 чылда, Л. Р. Кызласов 1986 чылда істескеннер; Н. В. Леонтьев, В.Ф. Капелько, Ю.Н. Есин хоостааннар[3][2].

В. В.Радловтың  (орыс) (рус. танығларынаң, андада Д. Г. Мессершмидт оларны кӧзеелер тіп адаан[2]:

хырғыстарның илееде алнында мында полғаннар...пабалары, пабаларының пабалары даа олардаңар, хайдағ чоннар ол тастарны турғысханнар пілбееннерРадлов В.В., 1894

Сыралығ Ӱӱстегі Тас хыс

Хакасияның Орджоникидзе аймаандағы Сыралығ Ӱӱс аал хыринда турча. Пізии ӱс метр обаа, пора-аалай ӧңніг песчаник, анда хатығ ээктіг, пазында пӧрік-коронаның халған нимеліг ипчі кізее тӧӧй ома чайалых, хойнында «Чир палазы» тіп адалчатхан хоос пар.

1881 чылда И.С. Пестовтың чарыдии хоостыра[10]:

Кысъ ташъ (девица камень). Аның ӱстӱнде ипчінің омазы алай бюст киртілік, оң саринда ікі пӱгӱр тибе, устығ пӧріктің час пала, анаң пазох тибе, сол саринда изерістіре тибелер турчалар, тӱктері орта ікі сарина таралыхПестов И.С., Записки об Енисейской Губернии Восточной Сибири. 1881

.

Кӧзее 2004 чылда хатап турғызылған. Ол аймахтың Копьёв аалдағы чир-суғ ӱгренҷең музейінің холында. Хакасияның хазна археология службазының хайиина кірче.

Хара кӧлдегі Хыс тас

Каталог хоостыра, 36 № Хыс тас кӧзее[2] Сыра аймаандағы Хара кӧлдең. Патанков аалның алтынзархы чардығында пір километр оортах хырада паза Хызыл хас тағдаң алтынзарых-іскер 300 метр аар чирде турған. Тастың ортызында, ніске хырында нымырхаға тӧӧй божество омазы чайалых. Аның алтында ипчі кӧксі паза «тойлығ» полғаны киртілік. Пазында пуғаның улуғ мӱӱстері паза сасхының ікі пазы кӧзіділіктер. Оларның аразында столпха тӧӧй фигура турча, столптың алтында мӱӱстіг ачын аңның пазына тӧӧй ниме чайалых. Хызы-кӧрең песчаник, 270х80х40 см.[11]. А.Н. Липский тасты Хакасияның чир-суғ ӱгренҷең музейінзер апарыбысхан[2].

Полтах аалдағы Хыс тас

96 № Хыс тас кӧзеені каталог хоостыра[2] Асхыс аймаандағы Полтак аалның чазыларында П.Г. Павлов 1988 чылда Ар-Хайа кӱргенні хасханда асхан[3]. Ис суғның пилтірінің пазынзар 2-3 км аар чирде, Тастып аалзар парчатхан чол саба полған. Пӱдізі Г таныға тӧӧй, састығ, иңнінде хоостың «чаламалар» паза кӧзеенің оң хабырғызында кӧні пулуңнығ сӱмекке тӧӧй хоостығ, изерістіре чатчатхан кольцо-ызырғалығ паза харнында хоза омалығ. Кӧзеенің алтындағы чардығында тастың ӱстӱ чоғыл. Хызыл песчанник, 200х25х45 см. А. Н. Липский Хакасиядағы чир-суғ ӱгренҷең музейзер 1953 чылда ағылған[2].

Алған орын

  1. ↑ Окуневская культура• Большая российская энциклопедия - электронная версия. bigenc.ru. Дата обращения: 21 Орғах айы 2025.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Леонтьев Н.В., Капелько В.Ф., Есин Ю.Н. Изваяния и стелы Окуневской культутры. djvu.online. Абакан: Хакасское книжное издательство (2006). Дата обращения: 21 Орғах айы 2025.
  3. ↑ 1 2 3 4 Савинов Д. Г. К интерпретации женского образа в искусстве населения эпохи бронзы Минусинской котловины // Теория и методология архаики. — СПб.: МАЭ РАН. — Вып. XII. — С. 107-109.
  4. ↑ 1 2 3 Вадецкая Э.Б. Древние идолы Енисея. kronk.spb.ru (1967). Дата обращения: 21 Орғах айы 2025.
  5. ↑ Вадецкая Э.Б. , Леонтьев Н.В., Максименков Г.А. Памятники окуневской культуры. kronk.spb.ru (1980). Дата обращения: 21 Орғах айы 2025.
  6. ↑ Вадецкая Э.Б. Археологические памятники в степях Среднего Енисея. kronk.spb.ru (1986). Дата обращения: 21 Орғах айы 2025.
  7. ↑ Савинов Д.Г., Подольский М.Л.: Окуневский сборник. kronk.spb.ru (1997). Дата обращения: 21 Орғах айы 2025.
  8. ↑ Савинов Д.Г. , Подольский М.Л. , Наглер А., Чугунов К.В.: Окуневский сборник 2. kronk.spb.ru (2006). Дата обращения: 21 Орғах айы 2025.
  9. ↑ 1 2 Denis Miyagashev. Окуневские святилища в контексте изучения культовых мест Сибири (The Ocunevo culture in the context of researching of places of worship inSiberia) // Мировоззрение населения Южной Сибири и Центральной Азии в исторической ретроспективе. – 2015. – № 8..
  10. ↑ Ivan Semenovich Pestov. Zapiski ob Eniseĭskoĭ gubernīi Vostochoĭ Sibiri, 1881 goda. — Moskva: v Universitetskoĭ tip., 1833. — 1 с.
  11. ↑ Есин Ю. Н. Тайна богов древней степи. — Красноярск: Поликор, 2009.

Ссылкалар

Алған орны - https://kjh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Хыс_тас&oldid=153694