Бородино хуйы
| Бородино хуйы | |
|---|---|
 | |
| Характеристикалар | |
| Тирее | 65 м |
| Узуны | 1500 м |
| Орныхханы | |
| 54°02′51″ с. ш. 91°00′12″ в. д.GЯO | |
| Хазна | |
| РФ-ның субъекті | Хакасия |
| Аймах | Боград аймағы |
Бородино хуйы — Хакасиядағы Боград аймааның Толча аалынаң 4,5 км кидер, Бородино аалынаң 20 км ӱстӱнзарых-кидер, Ағбан городынаң 70 км аар орныхчатхан республика синіндегі чир-чайанның геология памятнигі. Хызылчардағы крайисполкомының 1977 чылның хандых айының 8-ҷі кӱнінде алылған 351 № чарадиинаң тӧстелген. Туристтерге килістіре тимнелген Хакасияның чалғыс хуйы полча[1].
Чир-чайанның хайраллалчатхан, наука саринаң тузалығ объекті полча.
Чарыдығ
Карстовай пещера Тигір тізі сынның ӱстӱнзархы паарында орныхча, тиксі узуны 2048 м тиңнелче, тирең чирі 86 м читче[2][3], хуйзар 7 хоол чир кірче. Істінде чарханаттар чуртапчалар.
Пастағызын пу хуйдаңар 1932 чылда Я. С. Эдельштейннің Минсуғ крайының геологиязынҷа тоғыстарында искірілген. 1969 чылда аннаңар алғыда чарыт пиргеннер Хызылчардағы спелеологтар. Хуйды чонның хайынызынаң хайраллап халар ӱчӱн 1978 чылда хуй алнында бетон стеназы паза пасхыс турғызылған. Анзы, тізең, хуйға ӱрег ағылған: пус хайыл сыххан, чарханаттар саны хызырылған.
Хуйға улуғ хоол чирлер кірчелер, олар галерея оңдайынаң піріктіріліктер. Аның ахсы хутухха тӧӧй, улии 5×4 м тиңнелче, 5 м тирең чирге парып, хоол чирге кірче. Оларның иң чооны Грандиознай адалча. Сині 60 x135, пӧзии 20-ҷе м читче. Хуй сталактиттерге, сталагмиттерге, кораллиттерге пай чир. Мында Сибирьдегі иң килкім сталагмит, Ӱстӱндегі пагода, пар. Аның пӧзии 5-че м читче, тӧзіндегі диаметрі 1,5-че м[4].
Туристтер орны
2020 чылда Хакас Республиканың Правительствозы андағох аттығ турист комплекзін тӧстирінеңер чарадығ алған, проектті чуртасха кир сыххан «Альтамир-Азия» ООО-зы[5][3].
2021 чылның хандых айының 17-ҷі кӱнінде турист комплексінің пастағы чардығы азылған, аның тиксі узуны 450 м читкен, ол ӱс залҷа ирткен, оларның санында Пус салған чирі, Хоос галереязы, Храм хоол чирі[6][5]. Проект хоостыра, хуй істіне чарых кирілген, пасхыс турғызылған, хайраллапчатхан решеткалар, кӧрінҷілер ачығы, экскурсиялар апарҷаң специалисттер тимнелгеннер.
2021 чылда Ағбандағы спелеологтар клубының кізілері чапсых ниме — мирабилит тапханнар[7].
2022 чылда хуйға регион синінде алынҷа хайраллалчатхан чир-чайаан чирі статузы пирілген. Ол «Бородино хуйы» чир-чайаан памятнигі пол парған. Аның тиксі улии 28 га тиңнелче[8][9].
2024 чылның хандых айының 1-ғы кӱнінде Грандиознай хоол чирзер экскурсия азылған[5], олох чылның кічіг хырлас айында ӱс орында: «Пагода» сталагмит чирінде, «Грандиознай» залның «Арена» паза «Млечный путь» ачыхтарда чарых, лазер паза музыка тиріглері турғызылғаннар.
Турист комплекзі аалҷыларға кӱннің сай азых, хысхыда тынағ кӱннерінде паза алынҷа пазын салғаны хоостыра тоғынча.
Алған орын
- ↑ Бородинская пещера. khakassia.travel. Дата обращения: 30 Сілкер айы 2025.
- ↑ Бородинская пещера. abakan.ru. Дата обращения: 30 Сілкер айы 2025.
- ↑ 1 2 Уникальная пещера Хакасии — современное прочтение. pulse19.ru (20 Кічіг хырлас айы 2024). Дата обращения: 30 Сілкер айы 2025.
- ↑ Бородинская пещера. gpx.su. Дата обращения: 30 Сілкер айы 2025.
- ↑ 1 2 3 Туристический комплекс "Бородинская пещера". altamira19.ru. Дата обращения: 30 Сілкер айы 2025.
- ↑ «Бородинская пещера» в Хакасии получит новую жизнь. abakan.bezformata.com (18 Хандых айы 2021). Дата обращения: 30 Сілкер айы 2025.
- ↑ Сенсационную находку из Бородинской пещеры Хакасии изучили эксперты. shansonline.ru (21 Улуғ хырлас айы 2023). Дата обращения: 30 Сілкер айы 2025.
- ↑ Памятник природы «Бородинская пещера». direkcia19. Дата обращения: 30 Сілкер айы 2025.
- ↑ В Хакасии Бородинская пещера станет памятником природы. 19rusinfo.ru. Дата обращения: 30 Сілкер айы 2025.
Литература
- Гос. доклад «О состоянии окруж. природной среды Республики Хакасия в 1998 году», то же, 1999 г., 2000 г., 2001 г.
- Энциклопедия Республики Хакасия : [в 2 т.] / Правительство Респ. Хакасия; [науч.-ред. совет.: В. А. Кузьмин (пред.) и др.]. — Красноярск: Поликор, 2008. Т. 2 : [О — Я]. 320 с. : илл. С. 44. ISBN 978-5-91502-008-4
Ссылкалар
| Хазна чир-чайаан заказниктері |  | |
|---|---|---|
| Чир-чайаан памятниктері | ||
| Чир-чайаан парктары | ||
