Ивановскай кӧллер

Рувики тiп сайттаң
Ивановскай кӧллер
Ивановские озера.jpg
Ӧон искіріг
Улии41,8 
Орныхханы
54°37′36″ с. ш. 88°37′34″ в. д.GЯO
Хазна
РФ-ның субъектіХакасия
АймахОрджоникидзе аймағы
Россия
Точка
Ивановскай кӧллер
Хакасия
Точка
Ивановскай кӧллер
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Ивановскай кӧллер (орыс. Ивановские озёра) — чир-чайаан памятнигі[1], 2021 чылда Хакасияның Орджоникидзе аймаанда регион синінде Россияның алынҷа хайраллалчатхан чир-чайаан чирі чіли пічікке кирірлген[2], Приисковай аалдаң кидеркі саринзар 1, 5 км оортах орныхча. Улии — 41,8 км²[1].

Чарыдығ

Чир-чайаан памятнигі Чирім сынының  (орыс) іскеркі чардығында Хундустығ паза Арарат тағларның аразынҷа тартылча[3][4]. Ағаа тӧрт карстовай тустығ нимес кӧл кірче. Талай синінең тиңнестірзе, 1290 м пӧзік чирде турчалар. Кӧллернің иң тирең чирі 140 метрҷе тиңнелче[4]. Кӧллер артастарнаң піріктіріліктер, оларның иң пӧзии 40 метрге читче[1]. Суғ объекттерінің пічікке киррілген аттары чоғыл, иң улуғлары чонда Чоғархы (орыс. Верхний) паза Индіркі (орыс. Нижний) адалчалар[5].

Алынҷа хайраллалчатхан чир-чайаан чирінҷе Сыралығ Ӱӱс суғның оң азырығы, Озёрнай, Ады чох[1] паза пасха кічіг ады чох сууҷахтар ахчалар.

Ивановскай кӧлдегі артас

2021 чылның чарыс айының 22-ҷі кӱнінде чир-чайаан памятнигі регион синіндегі Алынҷа хайраллалчатхан чир-чайаан чирі  (орыс) чіли пічікке кирілген[6]. Харйллалчатхан чирнің тиксі улии 41,8 км² тиңнелче.

Пу чирнің хадааның ӧӧн пӧгіні пӧзік тағлардағы аң-хустарнаң ӧзімнерні (уламох альпийскай паза субальпийскай пӱктерні), арам тоғасчатхан ӧзімнернің чирін, ол санда ах кииктің чуртапчатхан чирін хайраллиры полча.

Ӧзімнер паза аң-хустар

Чир-чайаан памятнигі альпийскай паза субальпийскай поястарнаң таныхталча. Хайраллалчатхан чирде 300-че аймах тамырлығ ӧзім  (орыс) пічікке кирілген. Оларның санында Азиядағы фиалка, Азиядағы купальница, Хызыл киндеге кірген арам учурапчатхан ӧзімнернең Сибирьдегі хандых, алтын тамыр парлар. Сыхтығ чирлерде харағат, адай ызырғазы, олаңай ноңных, аба чистегі паза пасхазы ӧсчелер.

Алынҷа хайраллалчатхан чир-чайаан чирінде альпийскай завирушка, хара тигілген, ызығас, Сибирьдегі кӧрік, кӱрең аба, киик, хуну чуртапча. Арам учурапчатханнар санына хара хорды, киикчін, ах киик паза пасхазы кірчелер.

Туризм чирі

Чир-чайаан памятнигі чонның хайиин тартча тағ кӧллерінең, чапсых ибіркі кӧрімінең паза чир-чайаанынаң. Хар ӱртӱн айынаң хандых айына чатчатхан сылтаанда, хысхы спорт кӧрімнерінең араласчаң оңдай пар. Пу арада чазағ чорыхтар иртірілчелер. 2025 чылда ирткен Президенттің чир-чайаан чыындызының марииның салтары хоостыра, Хакасиядағы ООПТ дирекциязы марығ чиңісчізі полыбысхан, чир-чайаан памятнигін иптиріне ахча кӧріл парған[7]. Кӧллерзер чол пари пасха турист объекттері парлар: Пічіктіг тағ, Оңно, Ӧбекелер чолы, Тойым ойымы.

Маршрут

Ивановскай кӧллер Приисковай аалдаң 8 км оортахтар. Аалдаң Хакас Республиканың столицазы Ағбанға читіре чолы 340-ча км-ге тиңнелче[8]. Приисковайға 70 км читкелекте, чир чолы пасталча. Кӧллерге читіре саарсых азах чоллар парчалар.

Алған орын

  1. 1 2 3 4 Памятник природы «Ивановские озёра». direkcia19.ru. Дата обращения: 28 Орғах айы 2025.
  2. Об утверждении схемы развития и размещения особо охраняемых природных территорий Республики Хакасия на период до 2024 года. Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. Дата обращения: 28 Орғах айы 2025.
  3. Владимир Данилов. Туристические «пять копеек»: Ивановские озёра — каскад водоёмов и впечатлений. Пульс19 (22 Хандых айы 2025). Дата обращения: 28 Орғах айы 2025.
  4. 1 2 Ивановские озёра. iskatel.com. Дата обращения: 28 Орғах айы 2025.
  5. Ивановские озёра. Хакасия. Земля пяти стихий. Дата обращения: 28 Орғах айы 2025.
  6. Исполнилось три года, как Ивановские озёра Хакасии получили статус ООПТ. Шанс (22 Чарыс айы 2024). Дата обращения: 28 Орғах айы 2025.
  7. На «Ивановских озерах» построят визит-центр на средства гранта. abakan.bezformata.com. Дата обращения: 28 Орғах айы 2025.
  8. Приисковый. Хакасия. Земля пяти стихий. Дата обращения: 28 Орғах айы 2025.

Литература

  • Особо охраняемые природные территории Алтае-Саянского Экорегиона. Кемерово: Азия, 2001.
  • Энциклопедия Республики Хакасия: [в 2 т.] / Правительство Респ. Хакасия; [науч.-ред. совет.: В. А. Кузьмин (пред.) и др.]. — Абакан: Поликор, 2007. Т. 1: [А — Н]. — 2007. — 430, [2] с.: ил., портр. — Библиогр. в конце слов. ст. — С. 227.

Ссылкалар