Адай ызырғазы
| Адай ызырғазы | ||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Жимолость каприфоль. Родтың тип кӧрімі | ||||||||||||||||||
| Наука классификациязы | ||||||||||||||||||
|
ОШИБКА: нет таксономического шаблона {{Lonicera}}. Заполните параметры parent и rang. Род: Адай ызырғазы |
||||||||||||||||||
| Чоннар аразындағы наука ады | ||||||||||||||||||
| Lonicera L. | ||||||||||||||||||
| Синонимнер | ||||||||||||||||||
| Тип кӧрімі | ||||||||||||||||||
| Кӧрімнер | ||||||||||||||||||
|
Хысхыҷах изеріс — текстті кӧріңер Толдыра изеріс — Адай ызырғазы родының кӧрімнері |
||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||
Адай ызырғазы[3](лат. Lonícera L.[4]) (ідӧк кӧк чистек, парчых чистегі, иркіт пазы, пӱӱр хады, аба ноңнығы) (орыс. жи́молость) — Адай ызырғазы (Caprifoliaceae ) семействоға кірчеткен сарыптарның роды[5]. Андар 200 азыра кӧрімі кірче. Олар Европаның, Азияның, Алтынзархы Американың умереннай континентальнай климаттығ районнарында тоғасчалар[6].
Россияда прай чирде тоғасча. Сас кӧк чистек Ыраххы Востокта паза Іскеркі Сибирьде суғ хазында паза арығларда ӧсче[3][6].
Кӧрімі хоостыра адай ызырғазы чіҷең полчалар: (орыс. , чіҷең адай ызырғазы Lonicera edulis орыс. жимолость съедобная, Камчаткадағы адай чистегі Lonicera kamtschatica паза пасхазы)[3], ідӧк оолығ (олаңай адай ызырғазы паза пасхазы)[7]. Химия пӱдізі хоостыра кӧк чистек тузалығ чистектер санына кірче[8].
Ботаника саринаң чарыдығ
Адай ызырғазы — хойығ ӧсчеткен, соохха пик, кӧні турчатхан паза чирҷе чайылчатхан ӧзімнернің роды. Аның диаметрі 1-2,5 метрге читче, пӧзии 1,0-2,0 метр поладыр[3]. Сарыптың салаалары хатығ, пулуңнығ арах, хахпазы кӱрең[6].
Адай ызырғазының хайзы кӧрімнерінің ӱстӱндегі пӱрлері чапсыра ӧс парча, ол пӱр ӧтіре чахайахтығ салаа пазы иртче[9].
Чистектің пӱрчӱктері хандых айында пол килчелер[3]. Узуны 1-2 см сарығ чахайахтарнаң чахайахтанча. Чарылчатхан туста −7ºС соохты сыдасча[8].
Кӧрімі хоостыра адай ызырғазының чахайахтары аймах ӧңніг поладырлар: ах, аалай арах, сарығ паза чарых кӧк.
Сас ӧсчеткен адай ызырғазының чистек улии паза кӧдірімі пасхалалча: узуны1,4-3,8 см; диаметрі — 0,5-2,2 см; кӧдірімі (ортымахти) — 0,3-2 г. ибдегі ӧзімнернің (орыс. культурные растения) ортымах чистектері 1-2 г. читче, чооннары удаа тоғаспинча[3].
The Plant List базазының искіриинең, родха 100 азыра кӧрім кірче[10].
Тархын
Сарыптарның пу родының латин ады (лат. Lonícera L.) саблығ ботаник, физик Адам Лоницерге чарыдылған. Адай ызырғазы родының ӧзімнерінеңер пастағы чарыдығларын Клузиустың (1583) паза Линнейнің (1753) тоғыстарында табарға чарир[5].
Пу родтың кӧрімнері пастап сыххан орнына Ӱстӱнзархы-Іскеркі Азия саналча. Анаң кӧк чистек Азияҷа, Алтынзархы Америкаҷа паза Европаҷа тарап парыбысхан[11].
Россияда адай ызырғазынаңар пастағы искіріглер орыс чорыхчы Владимир Атласовтың «Скаска» тоғызында тоғасчалар. Ол 1697—1699 чылларда Камчаткада экспедициянаң полған. Сан пирізінде ол чіҷең чистекті орындағы чон олаңай чіп алай аны пызырып чіпчеткенін таныхтаан[12].
19 чӱс чылның соонзар Нерчинскте адай ызырғазын ибде одыртып пастаан Т. Д. Мауритц. 1892 чылда «Плодоводство» журналның хығырығҷыларынаң опыдынаң ӱлескен[4].
1909 чылда чистек Россияның Центральнай чардығында пол килген. Ол саблығ орыс биолог, селекционер И. В. Мичуриннің чыындызына кірген. Илбек Ада чаа соонаң Россияда чіҷең адай ызырғазының наа сорттарын таллаҷаң паза ӧскірҷең тоғыс апарыл сыххан[8].
1950 чыл пасталарынаң адай ызырғазының селекциязынаң Россияның прай даа регионнарында айғасханнар. Оларнын санында Н. В. Вавиловтың адынаң Тиксі Россиядағы ӧзімнернің генетика ресурстарының институдында (ВИР), «М. А. Лисавенконың адынаң Сибирьдегі садоводство НИИ-зы»[8].
Тарадылғаны
2020 чылға тиксі тилекейде адай ызырғазының 200 азыра кӧрімі саналча. Ол чирнің Алтынзархы чардығының прай областьтарында учурапча, Европаның, Азияның, Алтынзархы Американың умереннай-континентальнай климаттығ чирлерінде ӧсче[6].
Россияда паза хырығ озаринда чистектің чахсы ӧсчеткен сорттары пар, олар амғы селекция кирексіністеріне килістірелер. Оларны ӧскірҷең паза теерҷең технологиялар тоғынчалар. Одыртчаң материалны, ӧскіріп алған продукцияны тимнеҷең система иділік[13]. Россияда адай ызырғазын ӧскірчеткен чирлер халғанҷы 20 чыл аразына 700 га теере алғыдылғаннар. 2020 чылда Адай ызырғазын ӧскірчеткеннернің ассоциациязы тӧстелген. Андар улуғ компаниялар, НИИ-лар, пірігістер кіргеннер[14].
Алған орын
- ↑ 1 2 3 По данным сайта Germplasm Resources Information Network (ӧзім карточказын кӧр).
- ↑ Entry for Lonicera L. (англ.). NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0 (24 Ӱртӱн айы 1997). Дата обращения: 29 Кічіг хырлас айы 2010. Архивировано 3 Хандых айы 2012 года.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Глушаков С. Н., Лякина О. А. Библиотека садовода: жимолость. — С: Смоленская государственная сельскохозяйственная академия, 2022.
- ↑ 1 2 Жолобова З. П., Прищепина Г. А., Сорокопудов В. Н., Прищепина Г. А., Сорокопудов В. Н. Жимолость. — Новосибирск: РИФ-Новосибирск, 2001. — С. 125.
- ↑ 1 2 Брыксин Д. М. Агробиологическая оценка сортов жимолости в условиях ЦЧР // Мичуринский государственный аграрный университет : сборник. — 2007.
- ↑ 1 2 3 4 Жимолость (Lonicera) сем. Жимолостные. Энциклопедия декоративных садовых растений. Дата обращения: 12 Азығ айы 2010. Архивировано 2 Кічіг хырлас айы 2016 года.
- ↑ Андроник Р. А., Носова Л Л., Кабачкова Н. В. Особенности агротехники жимолости обыкновенной и ее использование в озеленении и народной медицине // Российский государственный аграрный заочный университет : сборник. — 2017. — Т. 12.
- ↑ 1 2 3 4 Софронов А. П. , Фирсова С. В., Головунин В. П. Жимолость синяя (Lonicera caeruleae L.): технология и селекция. — Киров: ФГБНУ ФАНЦ Северо-Востока, 2021. — 64 с.
- ↑ Акстинайте К. Р., Агапкин А. М. Жимолость: особенности пищевой ценности, нормирование качества, хранение // ФГБОУ ВО РЭУ им. Г. В. Плеханова : сборник. — 2022. — № 9. — С. 35—38.
- ↑ Lonicera (англ.). The Plant List. Version 1.1. (2013). Дата обращения: 12 Чарыс айы 2016. Архивировано 5 Ӱртӱн айы 2017 года.
- ↑ Плеханова М. Н. Актинидия, лимонник, жимолость. — Л.: Колос, 1982. — 112 с.
- ↑ Берг Л. С. Открытие Камчатки и Камчатские экспедиции Беринга.1725-1742. — Л.: Изд-во Главсевморпути, 1935. — 411 с.
- ↑ Брыксин Д. М, Колесников С. А. Селекция жимолости съедобной в России // Агропищепром : сайт. — 2018.
- ↑ Мировой рынок жимолости 2020: проблемы, перспективы, тенденции. https://glavagronom.ru/+(1 Хосхар айы 2021).
Литература
- Род 8. Жимолость — Lonicera L. // Деревья и кустарники СССР : дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции : в 6 т. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1962. — Т. 6 : Покрытосеменные. Семейства Логаниевые — Сложноцветные / ред. С. Я. Соколов. — С. 211—299. — 380 с. — 2400 экз.
- Пояркова А. И. Жимолость — Lonicera L. // Флора СССР = Flora URSS : в 30 т. / начато при рук. и под гл. ред. В. Л. Комарова. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1958. — Т. 23 / ред. тома Б. К. Шишкин. — С. 467—573. — 776 с. — 2300 экз.
- Шейко В. В. Спектр современных взглядов на структуру рода Lonicera L. (Caprifoliaceae) // Turczaninowia : журнал. — 2007. — Вып. 10 (1). — С. 13—54.
- Куклина А. Г. Сорта жимолости съедобной // Жимолость декоративная и съедобная. — М.: Кладезь-Букс, 2006.
- Погиба С. П. Жимолость. — М.: Агропромиздат, 1987.
- Рябова Н. В. Жимолость. Итоги интродукции в Москве. — М., 1980.
- Скворцов А. К., Куклина А. Г. Голубые жимолости (ботаническое изучение и перспективы культуры в средней полосе России). — М.: Наука, 2002. — 160 с.
Ссылкалар
- Жимолость // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (Дата обращения: 15 Азығ айы 2010)
- Адай ызырғазы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Сорта жимолости
. НИИCC имени М.А. Лисавенко. Дата обращения: 14 Кӱрген айы 2014.