Ах Ӱӱс

Рувики тiп сайттаң
Ах Ӱӱс
хак. Ах-Ӱӱс
Белый Июс.jpg
Характеристика
Узуны 224 км
Суғ істі 5370 км²
Суғның хорадылчатхан сині 41 м³/с (пилтірінең 55 км оортах)
Водоток
Суғ пазы

-->
 
 • Орныхханы Ӱлгенніг сынның іскеркі паары
 • Координаталар 54°07′00″ с. ш. 89°06′22″ в. д.GЯO
Суғ пилтірі Чулым
 • Координаталар 54°56′56″ с. ш. 89°50′02″ в. д.GЯO
Расположение
Суғ системазы Чулым → Обь → Карскай талай

Хазна
Регион Хакасия
Аймахтар Сыра аймағы, Ағбан пилтірі, Сорығ, Орджоникидзе аймағы
Ах Ӱӱс (Хакасия)
Голубая точка
Синяя точка — суғ пилтірі
>
Голубая точка — суғ пазы, Синяя точка — суғ пилтірі
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Ах Ӱӱс (орыс. Белый Июс) — Россиядағы суғ, Хакасияҷа ахча, Чулым суғның оң саринаң сыхча[1][2]. Суғның узуны — 224 км, суғның бассейнінің улии — 5370 км²[3].

Этимология

Суғның хакас ады Ах-Ӱӱс, аның пастағы чардығы «ах» сӧсті таныхтапча, ӱӱс (пурунғы тӱрк тілінде ӱгӱз) «суғны» таныхтапча. Пазында суғны Пиктерек тіп адапчалар.

Урал пазындағы чоннар кидер ахчатхан суғларны ах адаҷаңнар, іскер ахчатханнарны — хара[4].

Тархын

Радлов  (орыс) позының чорых пічіктерінде статуядаңар чооғында аны Мессершмидт Ах Ӱӱс суғҷа чорых тузында таап алғанын, аның тастындағы кӧрімі ӱстӱнзархы-орыс чазылардағызына обааларға тӧӧй полғанын искірген[5].

География паза гидрология

Суғ пазындағы кічіг кӧллер 1000 метр пӧзік чирде турчалар. Ах Ӱӱс Пиктерек паза Туралығ суғлар пилтірінде Ӱлгенніг сынның алтынзархы-іскеркі паарында пӱтче. Чоғархы ағынында суғ Пихтерек адалча. Пазынаң сығара Тоғызаас аалға теере суғ тағдағы чіли табырах ағыннығ. Анаң, Чулым-Ким ойымынҷа  (орыс) парып, суғның ағыны тӱс чирдегізіне тӧӧй полыбысча. Суғның ортызында, Хара Ӱӱс суғнаң пірігіп, Обь суғның оң азырығын полыбысча — Чулым суғ[6].

Суғ Хакасияның Орджоникидзе паза Сыра аймахтарынҷа ахча.

Суғның тиксі узуны 224 км-ге тиңнелче, суғның бассейнінің улии — 5370 км²[3]. Хара Ӱӱс суғнаң пірікчеткен чирде суғның тирее 1.6 метрге читче, чалбаа — 50 метрге[7].

Суғ сині хар хайылғанынаң палғалыстығ. Кічіг Сый  (орыс) аал хыринда кӧп чыллар суғның ортымахти хорадылчатхан сині 44.7 м/сек читче[1]. Ахчатхан суғның сині тың на алыспинча. Чайғыда паза кӱскӱде бассейннің тағ чирінде улуғ наңмырлар сылтаанда суғ тасча[7]. Чыл сай суғ сині кӧдірілче часхыда паза кӱскӱде. Суғ кічіг хырлас айының пастағы чардығында тооп сыхча, пус азылча хосхар айының хосхар айының халғанҷы кӱннерінде — сілкер айының пастағы чардығында.

Ахчатхан суғның ортымах модульы 5 паза 10 л/сек км² аразында таныхталча. Суғлар аразы 0,5 сығара 0,7 км/км² читче.

Азырыхтар

Суға 76 азырых кірче, оларның тиксі узуны 165 км читче. Улуғ азырыхтар: Туралығ, Хара тас  (орыс), Тюхтерек, Ызых чул, Улуғ Сый, Тӱлгӱ чул паза пасхазы[1]. Оларның аразында сол азырыхтар: Тюхтерек, Улуғ Сый, Кічіг Сый паза пасх.; оң азырыхтар — Хара тас, Тӱлгӱ чул, Сыбылығ, Тӱрім чул паза пасх.

Азырыхтар (пилтірінең сығара км)

  • 17 км: Кизилка (сол)
  • 69 км: ады чох суғ (сол)
  • 88 км: Тӱрім (оң)
  • 125 км: Кічіг Сый (сол)
  • 131 км: Улуғ Сый (сол)
  • 134 км: Аспат (оң)
  • 138 км: Ызых чул (сол)
  • 138 км: Сарығ чул (сол)
  • 143 км: Сабалығ (оң)
  • 154 км: Тӱлгӱ чул (оң)
  • 172 км: Пораҷах чул (сол)
  • 172 км: Ип чул (сол)
  • 172 км: Хара тас (оң)
  • 179 км: Андат (сол)
  • 182 км: Тюхтерек (сол)
  • 192 км: Туралығ (оң)

Суғ реестрінің танығлары

Хазна суғ реестрінің танығларынаң, Ах Ӱӱс Чоғархы Обьтың бассейн округына кірче, суғ хонии участогы — Чулым пазынаң сығара Ачинск  (орыс) городха читіре, суғның істіндегі бассейні — Чулым. Суғның бассейні — Чоғархы Обь Иртышха читкенҷе[3].

Хоных кирее

Суғның ойымында 10 азыра аал турча: Пораҷах. Мӧндӧл, Кічіг Сый, Тоғысаас, Тоғырхы, Ӱӱс, Тустығ кӧл паза пасх. Чон суғда палыхтирға хынадыр, мында хоора, сарға, кӱскӱс, тул (ахчах) тоғасча. Хызыл киндеге кірген пилні тударға чарадылбинча[8]. Суғ хыринда алтын аныпчалар (Коммунар, Пораҷах), анзы палыхха хомай теелче[9][10]. Суғ хазынҷа туристтерге тынанҷаң орыннар тимнеліктер[11].

Туризм

Суғ хазында Хакасияның саблығ турист паза тархын орыннары парлар. Кічіг Сый аал хыринда пурунғы Кічіг Сый турлағ орныхча, ол Хакасиядағы иң пастағы чон чуртаан орын полча. Ол 30-35 муң чыл мының алнында пӱдірілген[12]. Чир хасханда, мында ӱтелген чазанҷыхтар табылғаннар, олар кискіснең тимнелгеннер[13]. Тоғызаас аал паза Кічіг сый суғ хыринда 40—50 муң га чирде хоостығ пасхаҷыл хайалар, хуйлар парлар, ол санда Пандора харачағы (узуны − 11 км азыра), Археологическай.

Ах Ӱӱс суғның хазында чазағ чӧрчең саблығ чорых — Ӧбекелер чолы — орныхча[8].

Ах Ӱӱс суғның ортын ағыныңда, Ӱлгенніг сынның іскеркі паарында, «Ӱӱс» хазна чир-чайаан заказнигінің чирі чатча. Ол 1980 чылда 30 000 гектар чирде тӧстелген, аның ӧӧн пӧгіні чир-чайаан системаларын хайраллиры, экономикаа, наука-істезіг паза культура-тархын киреене кирек ачын аң-хустарны (киик, хара сабан, кӱркӱ) хайраллиры паза айландырары полча. Заказник чиріне Тоғызаастағы карстовай массивтің улуғ чардығы килісче, анда 30 азыра улуғ-кічіг хуйлар табылғаннар, олар спелеотуризмнең  (орыс) айғасчатхан улустың хынған орыннары полчалар[14].

Туристтерге суғҷа инҷең оңдайлар тимнелгеннер, суғҷа чорыхтарда олғаннарға даа аралазарға чарир[8].

Алған орын

  1. 1 2 3 Березовский, А.Я. Река Белый Июс и ее крупные притоки. Меридиан 90 (24 Кӱрген айы 2020). Дата обращения: 28 От айы 2025.
  2. Белый Июс на сайте Святой источник. www.svyato.info. Дата обращения: 28 От айы 2025. Архивировано 24 Азығ айы 2020 года.
  3. 1 2 3 Белый Июс : [рус.] / verum.wiki // Государственный водный реестр : [арх. 15 октября 2013] / Минприроды России. — 2009. — 29 марта.
  4. Спасский Г. И. Древности Сибири (с приложением альбома). vsofronov.narod.ru. Сибирский вестник Т. 1: Журнал. СПб.: Типография Иос. Иолннесова (1818). Дата обращения: 28 От айы 2025. Архивировано 5 Чарыс айы 2022 года.
  5. Радлов В. В. ГПИБ | Сибирские древности : из путевых записок по Сибири. - СПб., 1896. elib.shpl.ru 23. Дата обращения: 5 Чарыс айы 2022. Архивировано 5 Чарыс айы 2022 года.
  6. М. Л. Махрова. Белый Июс // Энциклопедия Республики Хакасия : Т. 1 : А—Н / гл. ред. В. А. Кузьмин. — Красноярск: Поликор, 2007. — С. 75. — 5000 экз. — ISBN 978-5-91502-001-5.
  7. 1 2 Олег Плаксин. Водные ресурсы Ширинского района. Реки. svyato.info (21 Азығ айы 2022). Дата обращения: 28 От айы 2025.
  8. 1 2 3 Река Белый Июс. ТИЦ Хакасии. Дата обращения: 28 От айы 2025.
  9. Цианиды, медь и цинк нашли экологи в реке Белый Июс. Правительство Республики Хакасия (8 Хосхар айы 2021). Дата обращения: 28 От айы 2025.
  10. Росприроднадзор: Загрязнение цианидами Белого Июса произошло из-за золотодобытчиков. xakac.info (19 Хосхар айы 2021). Дата обращения: 28 От айы 2025.
  11. Река Белый Июс. turism19. Дата обращения: 28 От айы 2025.
  12. Древнейшая Хакасия. nhkm.ru. Дата обращения: 14 Хосхар айы 2020. Архивировано 19 Кічіг хырлас айы 2015 года.
  13. Сверленые украшения из Сибири оказались древнее восточноевропейских. www.nkj.ru. Дата обращения: 14 Хосхар айы 2020. Архивировано 28 Ӱртӱн айы 2020 года.
  14. Государственный природный заказник «Июсский». Дирекция 19. Дата обращения: 28 От айы 2025.

Литература

  • Прокофьев С. М. Природа Хакасии. Абакан, 1993;
  • Никольский Л. А. Хакасия. Красноярск, 1967.
  • Белый Июс // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.