Ағбан пилтірі

Рувики тiп сайттаң
Тоғысчы посёлок
Усть-Абакан
Ағбан пилтірі
Центр Усть-Абакана.jpg
53°50′ с. ш. 91°23′ в. д.GЯO
Хазна  Россия
Федерация субъекті Хакасия
Муниципальнай аймах Ағбан пилтірі аймағы
Город чирі Ағбан пилтірі посёлок чӧбі
Пазы Леонченко Нина Владимировна
Тархын паза география
Тӧстелген 1909
Алнындағы аттар Подкунье улус, Аскиров улус, Ағбан пилтірі
Тоғысчы посёлок с 1932
Час хуры UTC+7:00
Чон
Чон ↘14 210[1] кізі (2021)
Чоннар орыстар, хакастар, цыганнар
Катойконим Ағбан пилтіріндегілер
Хазна тiлi хакас, орыс
Сан идентификаторы
Телефон коды +7 39032
Почта индекзi 655100
ОКАТО коды 95230551
ОКТМО коды 95630151051
ГКГН-дағы номер 0013555
усть-абакан.рф
Ағбан пилтірі (Россия)
Точка
Усть-Абакан
Red pog.svg
Москва
Ағбан пилтірі (Хакасия)
link={{{название}}}
{{{название}}}
Точка
Усть-Абакан
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Ағбан пилтірі (орыс. Усть-Абакан) — город типтіг посёлок, Россиядағы Хакасияның Ағбан пилтірі аймаандағы устағ-пастағ кіні. Ағбан пилтірі посёлок чӧбіне кірчеткен чалғыс посёлок полча.

Чуртағҷылар саны 14 210[1] кізі (2021).

Физика паза география чарыдии

Орныхчатханы

Посёлок Минсуғ ойымының чазызында, Ағбаннаң алтынзарыхсар 12 км оортах чирде, Ким суғның Хызылчардағы водохранилищезінің сол хазында орныхча. Посёлоктың кидеркі саринзар Р257 «Енисей» чол парча. Ол аны Харатас городтаң чарча. Посёлоктың алтынзархы саринзар Подкунье тағлар сӧӧ тартылчалар. Олар талай синінең 569 м чирде орныхчалар. Посёлоктың улии — 4030 га[2].

Час хуры

Ағбан пилтірі аймаандағы город типтіг посёлок МСК+4 час зоназында орныхча. Тузаланылчатхан тус Тиксі тилекейдегі тустаң тиңнестірзе, +7:00 чылдырылча[3].

Ағбан пилтірінің иң алтындағы чирі талай синінең 243 м ӱстӱнде орныхча.

Тархын

Ағбан пилтірі 1909 чылда тӧстелген. Пастағы аттары Подкунье аал паза Аскиров аал полған.

1930 чыл тузында посёлокта кірпис заводы тоғынғанда, ағасты тимнеҷең Лесозавод улуғ фабриказы пӱдірілген. Нинҷе-де тус посёлок Лесозавод тіп адалған. 1932 чылның кӧрік айының 2-ҷі кӱнінде ВЦИК Ағбан пилтірін тоғысчы посёлоктар категориязына киріп, Устьабаканск тіп адирдаңар чарадығ алған.

Илбек Ада чаа тузында 1 № школа туразында чаа лётчиктернің школазы ідӧк госпиталь полған. Заводта снарядтар харчыхтары тимнелген. Соонаң анда чаа лётчиктерін тимнеп сыхханнар, ол чылларда школада 3 рота пілістер алған.

Чон

Чон саны
1939[4]1959[5]1970[6]1979[7]1989[8]2002[9]
5476↗13 475↗13 557↗14 576↗15 831↘14 913
2009[10]2010[11]2012[12]2013[13]2014[14]2015[15]
↗15 656↘14 578↗14 897↗15 210↗15 401↗15 554
2016[16]2017[17]2018[18]2019[19]2020[20]2021[21]
↘15 553↘15 452↘15 396↘15 327↘15 153↘14 210
5000
10 000
15 000
20 000
1970
2010
2016
2021

Экономика

Посёлокта Ағбан пилтіріндегі хус ӧскірҷең фабрика[22], «Ағбан пилтіріндегі кірпис заводы» ООО, «Ағбан пилтіндегі ағас комбинады» АО, ағас материалларын тимнеҷең комбинат[23], тимір паза бетон конструкцияларының заводы пар. Ӱс предприятие посёлоктағы чурт хониин кӧрче паза тыхтағ тоғыстарынаң айғасча[24].

Финанстар услугалары
  • Россия Сбербанкы;
  • Совкомбанк;

Садығ палғалыстары:

  • «Евросеть»;
  • «МегаФон»;
  • «Билайн»;
  • азых-тӱлӱк садығ туралары.

Транспорт

Посёлок істінде 5 № маршрутча автобустар тӧреміл чӧрчелер, ідӧк хости турчатхан городтарзар чӧріс пар: Харатасха читіре маршрут таксизі чӧредір, Ағбанға читіре - 104 № маршрут таксизінең автобус. Ағбан пилтірінің кидеркі хазынҷа «Ким» Р257 федеральнай чол иртче. Посёлоктың алтынзархы чардығында, [[Хызылчар водохранилищезі|Хызылчар водохранилищезінің хазында, Ким кимелер станциязы пар.

Ӱгредіг

Посёлокта ӱс ортымах школа пар, оларның пірсі М. Е. Орловтың адын ал чӧрче. 2013 чылда ӱгредіг учреждениелері піріктіріліп, Ағбан пилтіріндегі тиксі ӱгредігліг ортымах школа пол парғаннар. Хазыхтаң уйан олғаннарның ӧнетін школазы, пір олған музыка школазы, пис олған сады, пис библиотека, «Химик» спорткомплекс, ДЮК ФП пар. 12 № профессиональнай училище 2013 чылда Хакас политехническай колледжтің пӧлии пол парған, анда аал хониинаң айғасчаң, чарытхынаң, тимірнең тоғынчатхан профессияларға тимнепчелер: трактористтерні, слесарьларны, электромонтёрларны. Тӱзедігліг программаны тоосханнарға ӱгредіг программалары парлар[25].

Хазых хайраллир учреждениелер

Посёлокта «Ағбан пилтірі аймаандағы имнег туразы» орныхча. Анда терапевттер, хирургтар, акушер-гинекологтар, пала имҷілері, пасха даа специалисттернің полызии пирілче, табырах паза сағыбас имнег полызии читірілче. Пу имнег туразы Ағбан пилтірі аймаандағы пасха ааллар чуртағҷылары имнепче.

Хабарҷылар кіннері

Посёлокта «Усть-Абаканские известия» газета чарыхха сыхча (читілекте 2 хати)[26]. Тӧреміл сыхчатхан издание 1947 чылдаң сығара чарыхха сыхча.

Палғалыс паза интернет

Ағбан пилтірінде 4 сотовай палғалыс пар: «Билайн», «МТС», «МегаФон», Tele2 Россия.

Спорт

Ағбан пилтірінде «Химик» - меспектіг хоккей клубы тоғынча:[1].

Саблығ кізілер

Чапсых орыннар

Посёлокта Ӧӧн ачых, Ю. А. Гагариннің адынаң культура туразы, 2020 чылда азылған олған сквері, Ким суғның хазындағы тынағ базазы пар. Посёлоктың алтынзархы чардығында Кӱн тағ кӧрінче, халғанҷы туста анда туристтер кӧп пол парыбысчалар[28].

Хумартхы тастар

Ағбан пилтірінде 1975 чылда азылған Илбек чиңіске чарыдылған хумартхы комплекзі пар. Андар Миг-17 истребитель, 1939 чылдағы 52-К Зенит пушказы, Т-34 танк  (орыс) (рус. паза пасхазы кірче. 2025 чылға Илбек Адалығ чаа араласчызы изен-хазых халбаан. 2010 чылда комплексте политика репрессияларына хаптырғаннарға хумартхы тас турғызылған.

Ағбан пилтіріндегі № 2 ортымах школаның алнында 1975 чылда Совет Союзының Матыры М. Е. Орловха бюст турғызылған, 2015 чылда матырның адын ал чӧрчеткен ӱгредіг учреждениезінде хумартхы чарды хызылған.

«Хаҷанға даа сабланыс» хумартхы тас

Посёлокта регион синіндегі культура ис-пайы санына кірчеткен авиация школазының курсанттарына харындас сӧӧктері пар. Ол тимір чолдағы саайға кірген сержанттарға турғызылған[29].

2023 чылның сілкер айының пастағы кӱннерінде ӧрт ӱзӱрҷеңнернің частьында Илбек Адалығ чаада араласхан ӧрт ӱзӱрҷеңнерге хумартхы чарды азылған[30].

Алған орын

  1. ↑ 1 2 Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX).
  2. ↑ Усть-Абакан. Официальный сайт администрации поссовета. Дата обращения: 3 Чарыс айы 2025.
  3. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3 Хандых айы 2011).
  4. ↑ https://web.archive.org/web/20131224034020/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_3.php.
  5. ↑ https://web.archive.org/web/20130528132740/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg2.php.
  6. ↑ https://web.archive.org/web/20130929064431/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php.
  7. ↑ https://web.archive.org/web/20211107083940/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php.
  8. ↑ https://web.archive.org/web/20110926215253/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php.
  9. ↑ https://web.archive.org/web/20120203125040/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls.
  10. ↑ https://web.archive.org/web/20150518102941/http://www.gks.ru/bgd/regl/B09_109/IssWWW.exe/Stg/d01/tabl-21-09.xls.
  11. ↑ https://web.archive.org/web/20140729211848/http://hakasstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/hakasstat/resources/b9541d004234bce0bb86ff2d59c15b71/2)+Мужчины+и+женщины.xlsx.
  12. ↑ http://web.archive.org/web/20130516092833/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar.
  13. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar.
  14. ↑ https://web.archive.org/web/20140810202114/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar.
  15. ↑ https://web.archive.org/web/20150923180801/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar.
  16. ↑ http://web.archive.org/web/20210508043701/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar.
  17. ↑ http://web.archive.org/web/20170731141731/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar.
  18. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar.
  19. ↑ https://web.archive.org/web/20210502132133/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar.
  20. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar.
  21. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx.
  22. ↑ Усть-Абаканская птицефабрика расширяет производство. abakan.bezformata.com (29 Кӱрген айы 2025). Дата обращения: 3 Чарыс айы 2025.
  23. ↑ В Усть-Абакане открылся комбинат по лесопереработке. 19rusinfo (16 Сілкер айы 2024). Дата обращения: 3 Чарыс айы 2025.
  24. ↑ Перечнь организация Усть-Абаканского района. Усть-Абаканский муниципальный район Республики Хакасия. Дата обращения: 3 Чарыс айы 2025.
  25. ↑ Филиал Хакасского-политехнического колледжа. khpk.ru. Дата обращения: 3 Чарыс айы 2025.
  26. ↑ Усть-Абаканские известия. Общественно политическая газета Усть-Абаканского района. Дата обращения: 3 Чарыс айы 2025. Архивировано 28 Чарыс айы 2020 года.
  27. ↑ Орлов Михаил Егорович. AZ Library. Дата обращения: 23 Чарыс айы 2025.
  28. ↑ Гора Кюн-таг. khakassia.travel (7 Сілкер айы 2023). Дата обращения: 3 Чарыс айы 2025.
  29. ↑ Братская могила Советских воинов, погибших при крушении на железной дороге в октябре 1945 г. (Усть-Абакан, посёлок). Национальная библиотека им. Н. Г. Доможакова. Дата обращения: 3 Чарыс айы 2025.
  30. ↑ Открытие мемориальной доски ветеранам Великой Отечественной войны в пожарной части Усть-Абакана. ust-abakan.ru (7 Сілкер айы 2023). Дата обращения: 3 Чарыс айы 2025.

Ссылкалар

  • Ағбан пилтірі — статья из Большой советской энциклопедии. 
Алған орны - https://kjh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Ағбан_пилтірі&oldid=142424