Эколог кӱні
| Эколог кӱні | |
|---|---|
| | |
| Тип | Профессиональнай ӱлӱкӱн |
| Тузазы | Кізілернің хайиин экология сурығларына тартары |
| Тӧстелген | 2007 чылның от айының 21-ҷі кӱнінде |
| Таныхталчатхан орны | Россияда |
| Кӱні | Хандых айының 5-ҷі кӱні |
| Палғалыстығ | Тиксі тилекейдегі ибіркі чир-чайаан кӱнінең |
Эколог кӱні (орыс. День эко́лога) — РФ-ның Президентінің 2007 чылның от айының 21-ҷі кӱніндегі 933 № Чахиинаң турғызылған ибіркі чир-чайаанны хайраллирынҷа Россияның специалисттерінің профессиональнай ӱлӱкӱні[1][2]. Чыл сай хандых айының 5-ҷі кӱнінде таныхталча паза 1973 чылдаң сығара ООН-ның Ӧӧн Ассамблеязының пастаанынаң иртірілчеткен Тиксі тилекейдегі ибіркі чир-чайаан кӱніне чарыдылча (англ. World Environment Day)[2][3][4][5][6].
Ӱлӱкӱннің тархыны
Россияда Эколог кӱнінің тархыны ӱлгӱ органнарының паза халых чонның экология сурығларына хайығ кӧдірер тоғызынаң пасталча. 2007 чылда РФ-ның Хазна Думазының Экология комитедінің чӧбіне тӧстеніп, Россия президенті ӧнетін чахығ алыбысхан[1][2]. Ол «Эколог кӱнінеңер» чахығ хандых айының 5-ҷі кӱнін ӱлӱкӱннің тӧреміл кӱні чіли турғысхан. Кӱн таллиры ООН 1972 чылда тӧстеен Тиксі тилекейдегі ибіркі чир-чайаан кӱнінең киліс парған[6]. Россияда Эколог кӱні пастағызын 2008 чылда таныхталған[7]. Ӱлӱкӱн, ибіркі чир-чайаанны хайраллир сурығлар ибіре хазна, наука паза халых структураларының кӱстерін піріктірер ӱчӱн, эксперт экология пірігізінің иң ӧткін араласчыларының пастаанаң тӧстелген[8].
Ӱлӱкӱннің закон алҷаң тӧстее -РФ-ның Президентінің 2007 чылның от айының 21-ҷі кӱніндегі 933 № Чахии. Анда чоохталча: «Профессиональнай ӱлӱкӱнні — Эколог кӱнін турғызарға паза аны хандых айының 5-ҷі кӱнінде таныхтирға»[1][2]. Указ сах андох кӱзіне кірген. Андағ оңдайнаң, Россияның законодательствозы пічік хоостыра экологтарны тиксі халыхха тоғызы тузалығ полчатхан кирек профессиональнай ӧме тіп чарат салған.
Эколог кӱнін чоннар аразындағы кӱннең — Тиксі тилекейдегі ибіркі чир-чайаан кӱнінең — піріктіргені Россияа национальнай пастағларны чир-чайаанны хайраллир тиксі повесткаа піріктірерге оңдай пирген. Пу хаалағ экология киреенде чоннар аразындағы хада-пірге тоғысха азых паза тимде поларының тании пол парған. Экология сурығларынҷа «Единая Россия» партияның координаторы Владимир Грачёв таныхтаанынаң, ӱлӱкӱннің кӱні, хазнаның кӱзін тилекей пірігізінең піріктірер ӱчӱн, ӧнетін табылған[9]:
… Россиядағы Эколог кӱні чыл сай хандых айының 5-ҷі кӱнінде таныхталчатхан тилекейдегі ибіркі чир-чайаан кӱнінде чарадылған. Андағ оңдайнаң, Россия экологтарының ӧӧн ӱлӱкӱні чоннар аразындағы ӧӧн экология кӱніне киліс парған, амды, тізең, планетаның чир-чайаан ибіркізін арачылирға хығырчатхан илееде чӧрімнер паза мероприятиелер пір саңай Россияда даа, тиксі тилекейде дее иртчелер.[10]
Экологтарның профессиональнай ӱлӱкӱнін тӧстирдеңер чарадығ алғаны хазнаның экология политиказын тӧстирінде паза тилідерінде улуғ кирек пол парған[11]. Ол полған на кізее чахсы ибіркі чир-чайаанға право пирчеткен Россия Федерациязының Конституциязындағы 42 статьяда таныхтал парған конституция принцибіне тӧстенче.
2007 чылдаң сығара хазнада экология тилізінің кӧстеен онарлап чылларға алнынзар кӧрчеткен стратегия пічіктері алылғаннар[4]. Ӧӧн нормативнай акттарның санына кірчелер:
- 2030 чылға теере Россия Федерациязының экология тилізі киреендегі хазна политиказының тӧстеглері (2012 чылның хосхар айының 30-ҷы кӱнінде чарадылғаннар)[12];
- «Ибіркі чир-чайаанны хайраллиры» хазна программазы, 2014 чылның хосхар айының 15-ҷі кӱнінең сығара тоғынча (чуртасха кирҷең тус — 2024 чылға читіре)[13];
- 2025 чылға теере Россия Федерациязының экология хорғыс чох поларынҷа стратегиязы, 2017 чылның хосхар айының 20-ҷі кӱнінде чарадылған.
2017 чылда Экология чылын иртіргені уғаа кирек чардых полған. Ол темаа чарыдылған чыл кӧп килкім проекттерге чол асхан: арығларда нааҷылас тоғыстары апарылған, ӧнетін хайраллалчатхан наа чир-чайаан чирлері азылған, артхан-халған нимелернең экология саринаң хорғыс чох тузаланар инфраструктура тилеен, суғ пирҷең системалар нааҷылалған. Прай пу ниме экология киреен практикада чахсыландырарына ла нимес, че ідӧк чон аразында экология пілінізінің ӧзізіне полысхан.
Туза
Эколог кӱні чир-чайаанны хайраллирпчатхан специалисттерге дее, тиксі халыхха даа улуғ туза полча. Профессиональнай кӧріснең ӱлӱкӱн экологтарның тоғызының кирек полчатханын, оларның хазна паза халых чир-чайаанны хайраллир секторындағыда тузазын таныхтапча. Эксперттер таныхтаанынаң, Эколог кӱнінің пол килгені чир-чайаанны аймах синде хайраллирынаң айғасчатхан хазна структураларының даа, пос алынҷа экология пірігістерінің дее, ідӧк ибіркі чир-чайаанны арачылирына паза чир-чайаан ис-пайын хайраллирына кӧстегліг прай кізілернің хозым тузазын кӧзітче[6]. Ӏди, ӱлӱкӱн кізілерні паза чир-чайаанны хайраллирынаң айғасчатхан пірігістерні піріктірче. Чыл сай пу кӱнні таныхтиры профессиональнай пірігісті тыыдарға полысча: пу кӱнде организациялар конференциялар паза чыылығлар иртірчелер, анда отрасльның чидіглері паза сидіксіністері ӱзӱрілче, иң чахсы тоғынҷылар сыйыхталчалар.
Тиксі халыхха Эколог кӱні ибіркі чир-чайаанның сидіксіністерінеңер сизіндіріг полча. Ол арығ кии, суғ, чир паза биология аймағын хайраллир сурығларға алғым чонның хайиин тартарға полысча. Эксперттернің сӧстерінең, ӱлӱкӱн халыхтың хайиин экология сурығларына айландырарға паза Россияның чуртағҷыларына пістің планетабыстың экосистемазы уғаа порт полчатханын сағысха кирерге киректелче[8]. Чон аразында Эколог кӱні искірігліг кампанияларнаң, СМИ-нің сығарызынаң паза ӱгредіг чӧрімнерінең хада парча, анзы экология культуразын кӧдірерге полысча. Аннаң пасха, хазна экологтарға полызығ пирче: 1996 чылдаң сығара чир-чайаанны хайраллир технологияларны алнынзар апарған паза чуртасха кирген ӱчӱн «Россияның саблығ экологы» аарластығ ат пирілче[14]. Андағ хазна сыйыхтарын алары удаа профессиональнай ӱлӱкӱннерге, ол санда Эколог кӱніне, чарыдылча.
Мероприятиелер
Чарыдығлығ мероприятиелер
Экологтың кӱні халыхты чарыдарында паза чииттерні тартарында улуғ роль ойнапча. Ӱлӱкӱн ӱгредіг учреждениелерін экологияҷа ӧнетін мероприятиелер иртірерге кӧӧктірче. Школалар паза вузтар чир-чайаанны хайраллирына чарыдылған уроктар паза семинарлар, олған хоостарының паза проекттерінің марығларын тӧстепчелер. Кӧзідімге, Эколог кӱніне чарыдып, Москвадағы кӧп парктар паза музейлер олғаннарға паза саарбахтарға мастер-класстар паза экология квесттерін иртірчелер[14]. Москвадағы Дарвин музейінде Эколог кӱнінде «ЭкоМосква» мультимедия кіні азылча, анда ӱгренҷілер столицаның чир-чайаан оңдайларынаңар піліп алар оңдайлығлар[15][14].
Кӧп университеттер экология факультеттерінің азых ізіктер кӱннерін, тегілек столларны паза экологтың карьеразынаңар лекциялар иртірчелер. Наука паза техника вузтарында студенттер субботниктерде паза экология волонтёр проекттерінде араласчалар. Аннаң пасха, ӱлӱкӱн неделязы хоостыра удаа студенттернің паза аспиранттарның «Арығ чир-чайаан» темаҷа наука тоғыстарының кӧзідіглерін иртірчелер[16].
Ӱлӱкӱннің мындағ чарыдығлығ сари кирек: эколог полар кізілерге профессияа кӧӧктіріс пирче паза тиксі экология сағызын кӧдірче. Чииттер чир-чайаанға сибер хайар практикаа ӱгредіг заведениелерінде ӱгренчелер. Кӧзідімге, ӱгредіг кіннері паза экология-биология кружоктары «экология марафоннарын», флешмобтарны («Россияның Чиит экологтары»), наука стендаптарын паза даа пасха интерактивнай ӱгредіг формаларын иртірчелер[17]. Андағ оңдайнаң, школаларның паза вузтарның ӱлӱкӱнде араласханы экологиядаңар пілістерні чон арызында таратча.
Халых пастағлары паза чӧрімнер
Хандых айының пастағы кӱннерінде тиксі Россияҷа чир-чайаанның пик тилізі паза хайраллир сурығларға хайығ айландырарға кӧстелген экология чӧрімнері иртче. Ӧӧн пастағларның пірсі — «Кӧк киректернің марафоны» тиксі Россиядағы чӧрім[18]. Ол кӧп киректерні піріктірче, ол санда ағастар одыртарын, переработкалығ предприятиелерзер экскурсияларны, хатап итчең ниме-нооларны чыырын паза даа пасха хайыныстарны[19][20].
Регион синінде ідӧк тематическай мероприятиелер чуртасха кирілчелер. Іди Кемеровта кибірли «Ноған трамвай» чӧрім иртче[21], ол туста ӱгренҷілер город транспортының пассажирлеріне олаңай экология кибірлерінеңер чоохтапчалар. Трамвай позы чӧрімнің тании чіли иң экологиялығ халых транспортының кӧрімнернің пірсі чіли табылған.
Москва Правительствозының полызиинаң паза «Транснефть» компанияның арғыстастығ аралазиинаң «Чуртас синнең пасталча!» экология чӧрімі тимнелген. Чӧрім тооза волонтёрлар городты иптиріне паза чазирына пос алынҷа хозым итсіннер тіп, ағамдых кӧк от ленталарнаң чахайахтар ӱреннерінің пакеттерін (400 муң азыра) Москва чуртағҷыларына ӱлееннер[22].
Экология конференциялары
Ӱлӱкӱн алнында, ідӧк аны иртірчеткен кӱнде прай хазнаҷа экология сурығларына чарыдылған конференциялар паза форумнар иртчелер. Пу областьта иң килкім мероприятиелернің пірсі Невадағы чоннар аразындағы экология конгрезі полча[23], ол Санкт-Петербургта 2008 чылдаң сығара иртірілче. Пу форумның араласчылары наука пірігізінің, чоннар аразындағы делегацияларның кізілері, ідӧк экология сурығларын ӱзӱрчеткен пос эксперттері полчалар. Іди Москвада аймах регионнардаң паза хазналардаң эксперттерні паза специалисттерні чыыпчатхан Чоннар аразындағы XV «Экология» форум чарыдылча[14][24]. Форумда чир-чайаанны хайраллир тоғыстың ӧӧн аспекттері ӱзӱрілчелер, чир-чайаанны хайраллирында алнындағы тимнеглер кӧзіділчелер паза экология законодательствозынҷа паза технологияларынҷа пленарнай чыылығлар иртірілчелер[25].
2009 чылдаң сығара ідӧк Экология ӱгредиинҷе тиксі Россия конференциязы иртче[26]. Ол экология темазын ӱгредіг программаларына кирек ӱчӱн тоғынчатхан ӱгретчілерні паза методисттерні піріктірче. В. И. Вернадскийнің чыындызы 2009 чылдаң сығара иртірче. 2022 чылдаң сығара Конференция чыл сай иртірілче.
Субботниктер
Эколог кӱніне чарыдылған паза пір ӧӧн кибір прай чирде иртірілчеткен субботниктерні иртірері полча: муңар волонтёрлар парктарны, ағас парктарын, суғларны арығлирға, суғларны сӧп-саптаң арығлирға сыхчалар. Хазнаның кӧп регионнарында хандых айының 5-ҷі кӱнінде халых орыннарын, парктарны, чар хазындағы зоналарны паза ӱгредіг заведениелерінің хыриндағы чирлерні арығлиры иртче. Пу пастағларға чыл сай онар муң пос кӧңнінең тоғынчатханнар хозылчалар. Іди 2023 чылда субботниктерде 2,5 миллион азыра кізі араласхан[27]. Россияның экология чӧрімінің толдырығ устағҷызы Элмурод Расулмухамедовтың сӧстерінең, чуртағҷыларның мындағ мероприятиелерге хынызы тохтағ чох ӧсче[28].
Алған орын
- ↑ 1 2 3 Указ Президента Российской Федерации от 21.07.2007 г. № 933, Президент России. Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ 1 2 3 4 Tigers — День эколога. tig.com.ru. Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ Всемирный день окружающей среды 5 июня. Официальный сайт Организации Объединённых Наций. Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ 1 2 Мария Бадамшина. Когда в России и мире День эколога и почему этот день важен. РБК (11 Азығ айы 2025). Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ Дарья Валиахметова. День эколога в России: дата, история и традиции праздника. Российская газета (4 Хандых айы 2024). Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ 1 2 3 Всемирный день охраны окружающей среды, РИА Новости (20120605T1009). Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ 5 июня – День эколога в России и Всемирный день окружающей среды (англ.). tigdvo.ru. Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ 1 2 День эколога в России 2025: дата, история и традиции праздника, Lenta.RU. Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ Владимир Грачев: «Экология страны под пристальным внимание партии «Единая Россия». businesseco.ru (30 Улуғ хырлас айы 2008). Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ Владимир Грачев: «День Эколога в России отмечают вместе со всей планетой». B2Blogger.com (5 Хандых айы 2009). Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ О плане действий по реализации Основ государственной политики в области экологического развития Российской Федерации на период до 2030 года. Официальный сайт Правительства Москвы (18 Улуғ хырлас айы 2012). Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ Основы государственной политики в области экологического развития России на период до 2030 года. docs.cntd.ru. Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ Государственная программа «Охрана окружающей среды». Официальный сайт Правительства Москвы. Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ 1 2 3 4 5 июня — День эколога в России: история и традиции праздника, мероприятия, Известия (4 Хандых айы 2024). Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ State Darwin museum. ЭкоМосква Государственный Дарвиновский музей. darwinmuseum.ru. Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ 5 июня 2016 прошел круглый стол, посвященный «Дню эколога» | Институт нанотехнологий, электроники и приборостроения. inep.sfedu.ru. Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ Всероссийская акция «День эколога». xn----9sbmlieoffcycw7c0esa.xn--p1ai. Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ Всероссийская акция «Марафон зелёных дел». Всероссийские дни единых действий. Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ День эколога – 2023: Мосприрода подготовила масштабную программу «ЭкоВертикаль». mos.ru. Официальный портал мэра и правительства Москвы. (31 Сілкер айы 2023). Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ Экологическая неделя: экоцентры Департамента природопользования подготовили масштабную программу мероприятий ко Дню эколога. Официальный портал мэра и правительства Москвы (3 Хандых айы 2024). Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ Сегодня, 30 мая, с 14.00 до 16.00 пройдёт просветительская акция «Зелёный» трамвай» в рамках общероссийских Дней защиты от экологической опасности. Официальный сайт Администрации города Кемерово (30 Сілкер айы 2017). Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ Салатовая ленточка стала символом «Дня Эколога». sostav.ru (6 Хандых айы 2014). Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ Планета Земля: гармония человека и природы. Информационный центр Невского международного экологического конгресса. Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ XV Международный форум «Экология». Репортаж EcoStandard.journal. Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ Всемирный день окружающей среды 2025: когда, история, традиции праздника, РБК Тренды. Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ Всероссийская конференция по экологическому образованию. Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ Во Всероссийском субботнике приняло участие почти 2,5 млн россиян. Минстрой России (8 Хандых айы 2023). Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
- ↑ Светлана Задера. Уборку небольших свалок предложили передать в ведение регионов. Российская газета (1 Кічіг хырлас айы 2024). Дата обращения: 2 Хандых айы 2026.
Литература
- Отто И. П., Бубнова Я. В. Экологическая безопасность Российской Федерации. Правовые аспекты. — Образование и право, 2020.
- Керимов М. Год экологии в России: энергия из мусора на пользу чистой стране. — Энергетический вестник, 2017.
- Будыко М. И. Глобальная экология. — М., 1972. — 327 с.* Одум Ю. Экология. В 2 т. — М.: Мир, 1986.
- Одум Ю. Основы экологии / Пер. с англ. — М., 1975. — 740 с.