Чиңіс кӱні

Рувики тiп сайттаң

Экспертиза РАН

Logo-ran.png
Россияның Наукалар Академиязының
экспертиразы иртірілген
Алғыда
Aprove.svg

РАН экспертизазы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россияның Наукалар Академиязының
экспертизазы иртірілген
Алғыда
Presidential-library-icon.svg

Тузаланылған материаллар

Б. Н. Ельциннің адынаң Президент библиотеказынаң алылғаннар

Пу статьяда Б. Н. Ельциннің адынаң Президент библиотеказының чыындызының
материаллары тузаланылча
Чиңіс кӱні
2005 чылның сілкер айының 9-ҷы кӱнінде Москвада Чиңіс кӱнінің 60 чылына чарыдылған Хызыл площадьтағы пайрамнығ салют
2005 чылның сілкер айының 9-ҷы кӱнінде Москвада Чиңіс кӱнінің 60 чылына чарыдылған Хызыл площадьтағы пайрамнығ салют
Тип Тоғыс нимес ӱлӱкӱн кӱні, Россияның чааҷы сабланызы кӱні
Закон хоостыра Чиңіс кӱні
Ідӧк 1941—1945 чыллардағы Илбек Адалығ чаадағы совет чонының Чиңіс кӱні
Тузазы 1941—1945 чыллардағы Илбек Адалығ чаада совет чонының чиңізінеңер таныхтапчатхан Германияның капитуляциязынаңар актта хол салған кӱн
Тӧстелген СССР-ның Ӧӧркі Чӧбінің Президиумының 1945 чылның сілкер айының 8-ҷі кӱніндегі Чахиинаң
Таныхталчатхан орны

 Россия

 Азербайджан
 Армения
 Белоруссия
 Босния паза Герцеговина
 Грузия
 Израиль[1]
 Казахстан
 Киргизия
 Молдавия
 Алтынзархы Македония
 Сербия
 Словакия[2]
 Узбекистан
 Таджикистан
 Туркменистан[3][4]
 Черногория
хазна чіли чарадылбаан паза чардыхти чарадылған хазналар:
 Абхазия
 Приднестровье
 Ӱстӱнзархы Осетия
Кӱні Сілкер айының 9-ҷы кӱні
Таныхталчатханы чаа парадтары, панихидалар, чахайахтар салары
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Чиңіс кӱні (орыс. День Побе́ды) — Илбек Адалығ чаада совет чоны нацист Германиязын чиңіп алған ӱлӱкӱн. СССР-ның Ӧӧркі Чӧбінің Президиумының 1945 чылның сілкер айының 8-ҷі кӱнінде сыххан Чахиинаң тӧстелген паза чыл сай сілкер айының 9-ҷы кӱнінде таныхталча[5]. 1945—1947 чылларда паза 1965 чылдаң сығара Чиңіс кӱні — тоғыс нимес ӱлӱкӱн кӱні[6].

Сілкер айының 9-ҷы кӱні Россияның чааҷы сабланызы кӱннерінің пірсі полча.

Чиңіс кӱнінде Россияның кӧп городтарында чааҷы парадтары паза пайрамнығ салюттар иртірілчелер, Москвада Ады чох солдаттың сӧӧгіне чӧріс иділіп, чахайахтар салылча, улуғ городтарда пайрамнығ чӧрістер паза фейерверктер иртірілчелер.

Чиңіс кӱні ідӧк чағынғы паза ыраххы онарлап пасха хазнада таныхталча, хайзы хазналарда хазна ӱлӱкӱні полча.

2010 чылларда ветераннарның портреттерінең хада апарылчатхан «Ӧлімі чох полк» тіп чӧрістер алғым тарадыл сыхханнар.

Чааның халғанҷы чыллары

Берлиндегі чаалап кірген операция

1945 чылның хосхар айында Хызыл армия Берлинзер чағдап килген. Операция пасталчатханда, совет войсколарында 149 атығҷы паза 12 кавалерия дивизиязы, 13 танк паза 7 механизированнай корпузы, 15 алынҷа танк паза тиксі санынаң 1 900 000 азыра кізі пос чӧрҷең бригадалары саналған. Операцияда араласхан 1-ғы паза 2-ҷі Польша войсколарының 1-ғы паза 2-ҷі армияларында  (орыс) (рус. 10 пехота паза 1 танк дивизиязы, ідӧк 155 900 кізі саннығ 1 алынҷа кавалерия бригадазы полған. Операцияда прай 2 миллион азыра солдат паза офицер[7], 6250 танк паза пос чӧрҷең тиріг, 41 600 тирігнең миномёт, 7500 самолёт араласхан.

Немец войсколары Одер паза Нейсе суғларның кидеркі чарынҷа хастади арачыланғаннар. Берлиннің хыринда паза городта 62 дивизия (ол санда 48 пехота, 4 танк паза 10 моторизованнай войско), 37 алынҷа пехота полкы паза 100-че алынҷа пехота батальоны, ідӧк кӧп артиллерия частьы паза подразделение кірчеткен войсколар группировказы турған. Ол группировкаа миллионҷа кізі, 1500 танк, 10 400 тирігнең миномёт, 3300 чааласчатхан самолёт кірген[8]. Берлин позы ідӧк арачыланарға кӱстіг тимнелік полған, ол орамадағы чаалазығны апарарға тимнен салған. Берлиннің ибіре ӱс арачыланыс тегілегі иділген, городтың істінде пір муңа чағын кізі кірчеткен гарнизоннығ 400 азыра тимір-бетон ӱр атчаң точка  (орыс) (рус. пӱдірілген. Берлиндегі гарнизонға 200 000 чағын кізі кірген.

Берлинге чаалап кірген операция тузында Хызыл Армияның 78 291 кізізі ӱреен паза 274 184 кізі палығлатхан[7]. Пір хоныхха стройдаң 15 000 азыра солдат паза офицер сығарылҷаң. 8892 кізіні поляк войсколары чідір салғаннар, оларның 2825 кізізі — айландырылбас иде.

Немец арачыланызын талаан туста, ол санда городтағы чаалазығларда, танктар алғым тузаланылғаннар. Город оңдайларында олар постарының прай артыхтарынаң тузалан полбааннар, удаа немецтернің танктардаң тоғыр средстволарына килістіре таңма полғаннар. Ол ідӧк улуғ хорағларға ағылған: чаалазығларның ікі неделязы аразына Хызыл Армия Берлиндегі операцияда араласхан танктарның паза САУ-ның ӱзінҷі чардығын чідір салған, оларның саны 1997 читкен. Ӏдӧк 2108 тирігнең миномёт паза 917 чааласчатхан самолёт чох иділген, че операцияның ӧӧн пӧгінін совет чааҷылары толдыразынаң пӧгібіскеннер: ыырҷының 70 пехота, 12 танк паза 11 моторизованнай дивизиязын чох идібіскеннер, сӱріге 480-ҷа муң кізіні апарыбысханнар[9], Германияның столицазын холға киргеннер паза Германияны кӱснең капитуляцияа ағылғаннар.

Иртен иртӧк 1945 чылның сілкер айының 1-ғы кӱнінде, Рейхстагтың штурмы  (орыс) (рус. тузында, сержант Михаил Егоровнаң кічіг сержант Мелитон Кантария кічіг лейтенант А. П. Бересттің устаанда Чиңіс знамязы Рейхстагтың зданиезінің хырында турғызылған[10].

  • Чиңіс знамязы

    Чиңіс знамязы

  • Рейхстагтың стеналарында совет солдаттары холнаң пасхан нимелер совет войсколары Берлинні алғаннаң 80 чыл пазынаң даа хайраллалчалар

    Рейхстагтың стеналарында совет солдаттары холнаң пасхан нимелер совет войсколары Берлинні алғаннаң 80 чыл пазынаң даа хайраллалчалар

Капитуляцияда хол салғаны

1945 чылның сілкер айының 1-ғы кӱнінде 3:50 часта 8-чі гвардия армиязының устағ пунктына вермахттың чирдегі кӱстерінің ӧӧн штабының пастығын пехота генералы Кребсті читіргеннер. Ол чарас салардаңар чоохтазығ апарарға полномочиеліг тіп искірген. Сталин  (орыс) (рус. чоох чох капитуляциядаң пасха чоохтазығ апарбасха чахығ пирген. Немец устаана ультиматум турғызылған: 10 часха теере чоох чох капитуляцияа ынабазалар, совет войсколары ӧлімніг сабыс идібізерлер. Нандырығ албаанда, совет войсколары 10:40 часта Берлиннің кінінде арачыланыстың халғанынҷа хазыр ат сыхханнар. 18 часха пілдістіг пол парған: капитуляциядаңар сурғаны хыйа иділген. Аның соонда городтың кінінің, Империя канцеляриязы полған чирнің, халғанҷы штурмы пасталған. Хараа тооза сілкер айының 1-ғы кӱнінің хараазынаң 2-ҷі кӱніне теере канцелярия ӱчӱн чаалазығлар парғаннар. Иртенге совет солдаттары прай помещениелерні холға киргеннер.

Сілкер айының 2-ҷі кӱнінде хараазын 1:50 часта радиоҷа мындағ искіріг алылған: «Позыбыстың парламентёрларын Бисмарк-штрассе тахтазар ысчабыс. Чаалазығларны тохтатчабыс». Соонаң арах пропаганда министрінің орынҷызы доктор Фриче совет устаанзар радио пастыра Берлин гарнизонының немец войсколарынзар тоғырланысты тохтадарынаңар айланысты чаратчатхан сурыныснаң айланған. 15 часха Берлин гарнизонының халған чааҷылары (134 муң азыра кізі) пленге пирінібіскеннер.

Сілкер айының 7-ҷі кӱнінде 2:41 часта (Центральнай Европадағы тусча) Реймсте Германияның чоох чох капитуляциязынаңар актта хол салылған, ол сілкер айының 8-ҷі кӱнінде 23:01 часта (ол сілкер айының 8-ҷі кӱнінде 00:01 часта Москва тузында) чуртасха кирілген. Немецтернің Ӧӧн устаанаң протоколда генерал Уолтер Смиттің (союзтың экспедиция кӱстерінің адынаң), генерал Иван Суслопаровтың  (орыс) (рус. (совет Ӧӧн устааның адынаң), ідӧк киречі чіли актта хол салған француз армиязының генералы Франсуа Севезтің кӧзіне генерал Йодль хол салған. Генерал Суслопаровтың, тізең, Германияның капитуляциязынаңар актта хол салҷаң Москвадаң чарадии чох полған, Совет Союзы пасха актты ит салар ӱчӱн турған.

Сілкер айының 8-ҷі кӱнінде Центральнай Европадағы тусча 22:43 часта (сілкер айының 9-ҷы кӱнінде Москва тузынҷа 00:43 часта) Дёництең  (орыс) (рус. кирек полномочиеліг полған вермахттың генерал-фельдмаршалы Вильгельм Кейтель, ідӧк люфтваффенің генерал-полковнигі Штумпф паза кригсмарине адмиралы фон Фридебург капитуляциядаңар паза пір актты ит салғаннар, анзы ідӧк сілкер айының 9-ҷы кӱнінде Москва тузынҷа 00:01 часта чуртасха кирілген.

Вильгельм Кейтель Германияның чоох чох капитуляциязынаңар Актта хол салча

Капитуляцияны алып, Совет Союзы Германиянаң хада чаразығны итпеен, ол Германиянаң хада чаа ондайында халған. Германиянаң чаа де-юре хоостыра 1955 чылның кӱрген айының 25-ҷі кӱнінде тоозыл парған, андада СССР-ның Ӧӧркі Чӧбінің Президиумы кирек чарадығ алыбысхан.

Германияның ставказының халғанҷы искірии

Сілкер айының 9-ҷы кӱнінде совет войсколарының холына кірген Цоссенде  (орыс) (рус. полбаан Германияның ставказы халғанҷы искіриин чарыхха сығарыбысхан:

Гросс-адмирал Дёництің ставказынаң

Тирігліг кӱстернің Ӧӧркі ӧӧн устаа искірче:

Ӏскеркі Пруссияда Германияның войсколары тӧӧй кӱнге теере Висла пилтірін паза Фрише Нерунгтың сайрағын халғанҷы кӱстері халғанҷа тутханнар. 7-ҷі пехота дивизиязы алынҷа артығын кӧзіткен. Аның кӧзідіг полчатхан киректері ӱчӱн дивизия командирі генерал фон Заукен хылыстығ дуб пӱрлерінең паза Тимір кірестің Рыцарь кірезіне бриллианттарнаң сыйыхтатхан.

Курляндиядағы пістің армияларның группаларының ӧӧн кӱстеріне, пехота генералы Хильперттің  (орыс) (рус. устаанда кӱзінең асчатхан совет танктарынаң паза пехота соединениелерінең кӧп ай тоғыр чааласханнарға паза алты улуғ чаалазығны махачы сыдасханнарға, ӧлімі чох сабланыс ползын. Армияларның пу группазы азынада прай капитуляцияны хыйа иткен. Халған самолёттар Западсар палығлатханнарны паза сӧбірелер пастарын изерістіре читіргеннер. Офицерлер паза штабтар пос войсколарынаң хада халғаннар. Орты хараада піс алған ондайлар хоостыра войсколарның прай хайыныстары паза чӧрістері тохтадылғаннар.

Ӏкі ай изере прай совет атакаларын нандыра сӱрген Бреслауның арачылағҷылары матыр тоғырланызы соонаң ыырҷының кӱзінең халғанҷы туста чарас салғаннар.

Ӱстӱнзархы-Ӏскеркі паза Ӏскеркі фронттарда ӧӧн соединениелернің прай штабтары Дрезденге читіре чаалабасха чахығ алғаннар. Прай Богемиядағы паза Моравиядағы Чехтернің тоғырланызы  (орыс) (рус. капитуляция оңдайларын толдырарға пирбеен паза пу райондағы палғалызыбысха харығ полған. Ӧӧркі ӧӧн устағның штабы Лёрның, Рендуличтің паза Шернернің армияларының группаларынаңар ам даа пір дее искіріг албаан.

Фатерландтаң ырах чааласчатхан Алтантическай тиңіс хазындағы пунктарның арачылағчылары, Норвегиядағы войсколар паза Эгейскай талайның олтырыхтарындағы гарнизоннар, дисциплинаа тудынып паза сӧсті истіп, герман солдадының чеезі ӱчӱн тудынғаннар.

Андағ ондайнаң, орты хараадаң пасти прай фронттарда атыс тохтадылған. Гросс-адмиралның чахиинаң вермахт тузазы чох пол парған кӱрезігні тохтатхан. Ӏди алтыҷа чыл парған пірдең пірге матыр кӱрезіг тоозыл парды. Ол піске илбек чиңістер, ідӧк аар уттырғанын ағылған. Германияның вермахты соонзар кӱзінең артых ыырҷыға аарласнаң пирінібіскен. Германияның солдады, присягаа сын полып, позын чонына тӱгеде пир салып, чӱс чылларда ундулбас нимені ит салған. Халғанҷы тузына теере тыл прай кӱзінең ағаа хабасхан. Фронттың паза тылның хаталбас нимезі тархынның пазағы сын чарғызында халғанҷы паалағ табар.

Ыырҷы даа Германияның солдаттарының чирде, суғда паза кииде иділген чахсы киректеріне, посха аянманына аарлазын хыйа ит полбас. Аннаңар полған на солдат сын сағыснаң паза поғдархап пос тириин салып, тархыныбыстың аар частарында чалтанмин паза ізестіг чоныбыстың хаҷанға даа чуртазы ӱчӱн істеніске айланар.

Пу часта вермахт позының ӱреен солдаттарын сағысха кирче. Ӱрееннер пісті палығларынаң хан ахчатхан Ада чирібіске чоох чох сын полчатханына, сӧзін искеніне паза дисциплиназына хығырчалар.

Германияның капитуляциязынаңар акт. «Правда», 1945 чылның сілкер айының 9-ҷы кӱні

Тоғырланыстың халғанҷы орыннары

Капитуляция тузына немецтер Францияның Атлантика хазында нинҷе-де чӧлег пунктын (Дюнкерк, Ла-Рошель, Лорьян), Гернси, Джерси паза пасха олтырыхтарны, Германияның алтынзархы чардығын, Центральнай Европаның чирін (ӱстӱнзархы Германияның, Австрияның, Чехословакияның чардығы), Путцигер-Нерунг сайрағындағы Данцигтің (Висланың пилтірі) іскеркі сариндағы паза Курляндия хазанындағы (Латвия ССР-ның чирі) плацдармнарны, грек архипелагының олтырыхтарын, Данияны паза Норвегияның улуғ чардығын, Голландияның суғ хазындағы чардығын холда тутханнар. Совет фронты алнында турған Центральнай Европадағы немец войсколары капитуляцияданар чахығны истерге ынабааннар, Англия-Америка оккупация зоназына кір парарға тіп, олар кидер пар сыхханнар.

Сілкер айының 10-ҷы кӱнінде совет войсколары Путцигер-Нерунг сайрағындағы плацдармны Хель  (орыс) (рус. городынаң хада алғаннар, сілкер айының 11-ҷі кӱнінде Курляндия алылған. Сілкер айының 11-ҷі кӱніне кидер нандыра парған Центральнай Европадағы немец войсколарын сӱрері тохтадылған. Сілкер айының 9-ҷы кӱнінең пасти 14-ҷі кӱніне теере совет войсколары прай фронттарда 1 миллион 230 муң немец солдатты паза офицерні, 101 генералны пленге алғаннар. Сілкер айының 15-ҷі кӱнінде Совинформбюро прай фронттарда пленге алылчатханы тохтадылчатханын чарлабысхан[11].

СССР-ның Ӧӧркі Чӧбінің Президиумының 1945 чылның сілкер айының 8-ҷі кӱніндегі «Сілкер айының 9-ҷы кӱнін чиңіс ӱлӱкӱні тіп чарлирынаңар» чахиинаң

Ӱлӱкӱннің тархыны

Чиңіс кӱнін сілкер айының 9-ҷы кӱнінде таныхтиры СССР-ның Ӧӧркі Чӧбінің Президиумының 1945 чылның сілкер айының 8-ҷі кӱніндегі Чахиинаң кирілген, аның хоостыра пу кӱн тоғыс нимес кӱнге санал парған[12].

1945 чылның сілкер айының 9-ҷы кӱні

Сілкер айының 9-ҷы кӱнінде ирткен Ӧӧркі Ӧӧн командующайның (И. В. Сталиннің) 369 номерліг чахии сыххан:

Ӧӧркі Ӧӧн командующайның
Хызыл Армияның паза
Чаа-талай Флодынҷа
чахығ

1945 чылның сілкер айының 8-ҷі кӱнінде Берлинде Германияның ӧӧркі устааның кізілері Германияның тирігліг кӱстерінің чоох чох капитуляциязынаңар актында хол салыбысханнар.

Немец-фашист азымахчыларынаң тоғыр совет чоны апарған Илбек Адалығ чаа чиңіснең тоозылған, Германия пӱкӱлеезінең унада сабылған.

Товарищ хызыл армеецтер, хызыл флоттағылар, сержанттар, старшиналар, армия паза флот офицерлері, генераллар, адмираллар паза маршаллар, Илбек Адалығ чаа чиңіснең тоосханынаң сірерні алғыстапчам.

Германияны толдыразынаң чиңіп алғанына чарыдып, пӱӱн, сілкер айының 9-ҷы кӱнінде, Чиңіс кӱнінде, 22 часта Ада чирібістің столицазы Москва Ада чирібістің адынаң чалтырама чиңіс тутхан Хызыл Армияның войсколарына, корабльларына паза Чаа-Талай Флодының частьтарына муңар тирігнең отыс артиллерия атызынаң салют итче.

Ада чирібістің пос паза пос алынҷа полғаны ӱчӱн чаалазығларда чат халған матырларыбысха хаҷаңға даа сабланыс ползын! Чиңіс тутчатхан Хызыл Армия паза Чаа-Талай Флоды хаҷан даа изен ползын!

Ӧӧркі Ӧӧн командующай Совет Союзының Маршалы И. Сталин 1945 чылның сілкер айының 9-ҷы кӱні

Ӏдӧк пу кӱнде СССР-ның Ӧӧркі Чӧбінің Президиумының «„1941—1945 чыллардағы Илбек Адалығ чаада Германияны чиңіп алған ӱчӱн“ медальны тӧстирінеңер» чахии чарыхха сыххан.

1945 чылның сілкер айының 9-ҷы кӱнінде ирткен пастағы ӱлӱкӱн улуғ салютнаң тоозылған. Совет чонының сағызында ол ӱрге халған. Германияны чиңіп алғанына чарыдылған халғанҷы аккорд 1945 чылның хандых айының 24-ҷі кӱнінде ирткен Чиңіс парады полыбысхан.

1945 чылдаң сығара 1964 чылға теере ӱлӱкӱннеені

1945—1947 чылларда Чиңіс кӱні тоғыс нимес кӱні полған[5], че СССР-ның Ӧӧркі Чӧбінің Президиумының 1947 чылның улуғ хырлас айының 23-ҷі кӱнінде сыххан чахиинаң тынағ кӱні чох иділген: Чиңіс кӱні орнына тоғыс нимес кӱні Наа чыл пол парған[13]. Он читі чыл пазынаң, Брежневтің  (орыс) (рус. тузында, пайрамнығ 1965 чылда Чиңіс кӱні хатап тоғыс нимес кӱні пол парған[14][15].

Ӱлӱкӱннің амғы кӧнік парған атрибуттары пір ле кӱнге пол килбееннер. Кӧзідімге, чаа соондағы пастағы 20 чыл аразына Чиңіске чарыдылған пір ле парад иртірілген — 1945 чылның хандых айының 24-ҷі кӱнінде. Ол 20 чыл аразына ӱлӱкӱн мероприятиелеріне ӧӧнінде салют кірген, че прай хазна ирткен чааның ветераннарынаң хада, тынағ кӱні полбаза даа, Чиңіс кӱнін таныхтаан[16].

Сталиннің даа, Хрущёвтың даа тузында ӱлӱкӱнні иртірҷең «сценарий» пір полған: ӧӧн газеталарда пайрамнығ передовицалар сыхчаңнар, пайрамнығ иирлер иртірілҷеңнер, СССР-ның прай улуғ городтарында 30 артиллерия атыстығ салюттар иділҷең. Хрущёвтың ӱлгӱзі тузында пасхалалған нимезі Сталинні даа, ирткен чылның полководецтерін дее — кӧбізінең Хрущёв ыырлас парған полған — махтаабаанны полған[16].

Ӏди Чиңістің пастағы пайрамы, 1955 чылның сілкер айының 9-ҷы кӱні, чаа парады чох олаңай тоғыс кӱні полған, че хазнаның городтарында пайрамнығ чыылығлар ирткеннер. Ӏдӧк концерттерні, ачыхтарда паза парктарда ирткен чон кӱледін таныхтирға чарир. Москвада, союз республикаларының столицаларында паза матыр городтарда 30 артиллерия атыстығ салют иділген[17].

1958 чылдаң сығара Хызыл площадь ӱстӱнде СССР-ның пір дее хазна ӱлӱкӱнінде кии парадтары иртірілбеен[18].

1948 чылдаң сығара 1964 чылға теере Чиңіс кӱні пічік хоостыра иртірілбеен[19].

1965 чылдаң сығара 1991 чылға теере ӱлӱкӱннеені

Совет тузында Чиңіс кӱні Хызыл площадьта пайрамнығ 1965, 1975, 1985 чылларның сілкер айының 9-ҷы кӱнінде таныхталған.

Тузазы хоостыра Чиңіс кӱні Германияны унада сапханына 20 чыл пайрамында ла ікінҷі национальнай ӱлӱкӱн полыбысхан (Илбек Октябрь социалистическай революцияның чылы соонда). Брежнев Чиңіс кӱнін ӱлӱкӱннеҷең кибірлерге илееде улуғ алызығлар кир салған, оларға амғы туста даа тудынчалар[16]:

  • Хызыл площадьта чаа парады паза Кремльдегі Съездтер ӧргезінде приём ирткен;
  • Чиңіс кӱні хатап тоғыс нимес кӱні пол парған.

1965 чылның сілкер айының 9-ҷы кӱнінде Илбек Адалығ чаадағы чиңіске чарыдылған ікінҷі парад ирткен[18].

Аннаң пеер ӱлӱкӱнні таныхтаҷаң син ӧскеннең ӧскен. 1967 чылдағы Чиңіс кӱніне Брежнев Ады чох солдат сӧӧгі хумартхы комплекзін азарында позы араласхан. 1975 чылның сілкер айының 9-ҷы кӱніндегі пайрамнығ мероприятиелеріне Ленин Мавзолейіне паза Ады чох солдат сӧӧгіне чахайахтар салары (35 пағат) кірген, 13:00 часта Хызыл площадьта чииттернің манифестациязы пайрамни иртчең[20] (45 пағатча), 15:00 — пайрамнығ приём, 18:50 — тапсабин турғаны, 21:00 — салют[16].

Ӏдӧк алтон чыллардаң сығара сілкер айының 9-ҷы кӱнінде пастағы чаа парадтары СССР-ның кӧп городында иртіріл сыхханнар. Пу кӱнде чааҷы частьтары паза чаа училищелері городтың орамаларынҷа чаа хумартхы тастарынзар алай ӱреен чааҷыларның хумартхы тастарынзар маршнаң хаалаҷаңнар, анда митингтер иртірілҷеңнер паза чахайахтар салылҷаңнар[16].

1985 чылның сілкер айының 9-ҷы кӱнінде ӱзінҷі парад ирткен (Чиңістің 40 чылына)[19]. 1990 чылның сілкер айының 9-ҷы кӱнінде тӧртінҷі парад ирткен. Илбек Адалығ чаадағы чаа техниказы араласхан[19].

Амғы Россиядағы ӱлӱкӱн

СССР изел парғанда, Хызыл площадьта сілкер айының 9-ҷы кӱнінде чаа парадтары пайрамнығ 1995 чылына теере иртірілбееннер. Андада Москвада ікі парад ирткен: Хызыл площадьта  (орыс) (рус. (чазағ стройда) паза Поклоннай тағда (чааҷылар паза чаа техниказынаң хада). Аннаң пеер Хызыл площадьта парадты чыл сай иртір сыхханнар, че пастағы туста чаа техниказы чох.

Сілкер айының 9-ҷы кӱні — Илбек Адалығ чааның тоозылған кӱні, Россияның чааҷы сабланызы кӱннерінің пірсі полча[21].

1997 чылдаң сығара хазнаның пастары парадты удурлир ӱчӱн Мавзолейзер сыхпиныбысханнар, аны Мавзолей алнында ӱр нимеске кӧдірілген пӱдірігдең ит сыхханнар.

2005 чылдаң сығара парад тузында Ленин Мавзолейін фанера щиттерінең чазап сыхханнар, ол тустаң сығара іди хазна пазы парадты удурлапча. Ол чылда Москвадағы парадта пӧзік ӱлгӱдегі пасха хан аалҷылары, США-ның президенті Джордж Буш, Францияның президенті Жак Ширак, КНР кнезі Ху Цзиньтао, Италияның премьер-министрі Сильвио Берлускони, ідӧк Германияның канцлері Герхард Шрёдер, полғаннар.

2006 чылда Россия Федерациязының президентінің чахиинаң «Чаа сабланызы городы» аарластығ ат тӧстелген.

2007 чылдаң сығара ӱлӱкӱнде георгиевскай чаламалар тузаланыл сыхханнар, ол чонның пірге полчатханын, ӱлӱкӱнні, ветераннарны сағысха киріп улуғлапчатханын таныхтапча[22].

2008 чылдаң сығара парад хатап чаа техниказынаң хада, ол санда чаа авиациязынаң, иртіріл сыххан.

Москвада 2010 чылда ирткен парад Россияның Гитлердең тоғыр коалицияҷа союзник хазналарының войсколары араласханынаң таныхталған, олар Франциядан, Англиядаң, США-даң паза Польшадаң полғаннар. Ол чылда Чиңіс парады пір саңай Россияның 72 городында ирткен.

Чиңіс кӱніне чарыдылған чӧрістер ідӧк прай матыр городтарда, чаа округтарында, Россияның паза СНГ хазналарының нинҷе-де улуғ городында иртчелер. Пу кӱнде кибірли фронтовиктер тоғасчалар, Ады чох солдаттың сӧӧгіне, сабланыс паза чааҷы махтағлии хумартхы тастарына веноктар салылчалар, салют атылча.

2012 чылда Томскта пастағызын на «Ӧлімі чох полк» чӧрім ирткен, аның араласчылары, колоннанаң хаалап, чааласхан ӧбекелерінің — іҷе-пабаларының, ағаларының, аға пабаларының — сомнарын тудын парчалар[23]. 2013 чылдаң сығара пу кибір тиксі Россияҷа паза хырығ озаринзар тарап парған, чылдаң чылға ағаа кӧптең кӧп город паза хазна тудынча[24]. 2015 чылда Россияда чӧрімде 12 млн-ҷа кізі араласхан[25]. Москвада ла чӧрім 500 мун араласчы чыып алған[26], ол санда Россияның президенті В. В. Путинні[27].

  • Чиңіс кӱні Хызыл площадьта, 2010 чыл

    Чиңіс кӱні Хызыл площадьта, 2010 чыл

  • Чиңіс парады Москвада, 2016 чыл

    Чиңіс парады Москвада, 2016 чыл

Чиңіс парады Москвада

  • 1995 чыл — Чиңістің 50 чылы. Поклоннай тағдағы хумартхы комплексті паза Манежнай площадьта Г. К. Жуковха хумартхы тасты асханы. Хызыл площадьта ветераннарның чазағ парады, Поклоннай тағда — чаа техниказының.
  • 2000 чыл — Чиңістің 55 чылы. Хызыл площадьта ветераннарның халғанҷы чазағ парады ирткен.
  • 2005 чыл — Чиңістің 60 чылы. Парад ікі чардыхтығ полған: тархын паза амғы тустағы Парадтың кульминациязы «полуторкадағы» 2600 ветеранның чӧрізі полған. «Георгиевскай чалама» чӧрімнің пасталғаны.
  • 2008 чыл — Чиңістің 63 чылы. Парад тузында амғы Россияның тархынында пастағызын на Хызыл площадьта аар чаа техниказы тузаланылған[28].
  • 2009 чыл — Чиңістің 64 чылы[29].
  • 2010 чыл — Чиңістің 65 чылы. Парадта Россияның Тирігліг Кӱстерінің паза 13 пасха хазнаның 11 335 чааҷызы, 161 чаа техниказы, 127 самолёт паза вертолёт араласхан[30].
  • 2011 чыл — Чиңістің 66 чылы. РФ-ның Тирігліг Кӱстерінің чааҷыларынаң пасха 106 бронетехника араласхан[31].
  • 2012 чыл — Чиңістің 67 чылы. Парадта 14 муң чааҷы, чаа техниказы паза самолёт араласхан[32].
  • 2013 чыл — Чиңістің 68 чылы. Пайрамни иртчеткен чӧрімде 11 муң чааҷы, кӧп чаа техниказы, ідӧк 68 самолёт паза вертолёт араласхан[33].
  • 2014 чыл — Чиңістің 69 чылы. Чаа парадында прай 11 муң чааҷы, 151 чаа техниказы, 69 самолёт паза вертолёт араласхан[34].
  • 2015 чыл — Чиңістің 70 чылы. Хызыл площадьтағы парадта 15 муң азыра чааҷы, чирде чӧрҷең 194 чаа техниказы, ол санда наа «Армата» танк, 143 самолёт паза вертолёт араласхан[35].
  • 2016 чыл — Чиңістің 71 чылы. Парадта 10 муңҷа кізі паза 130 чаа техниказы араласхан[36].
  • 2017 чыл — Чиңістің 72 чылы. Парадта 10 муң азыра кізі паза 114 техника, ол санда «Тайфун-К» паза «Тайфун-М» бронеавтомобильлер, араласхан[37].
  • 2018 чыл — Чиңістің 73 чылы. Хызыл площадьча 13 азыра муң кізі паза 150 чаа техниказы ирткен. Кииде 75 самолёт паза вертолёт учух парыбысхан. Парадта пастағызын на «Терминатор» чаа машиназы, «Уран» роботтар, «Катран» паза «Корсар» беспилотниктер араласханнар[38].
  • 2019 чыл — Чиңістің 74 чылы. Парадта 13 муң кізі паза 130 чаа техниказы араласхан. Техническай наа нимелер Aurus автомобильлер, ідӧк ӱр ниместе тиріге алылған АК-12 полғаннар, хомай кӱн пол парып, Москвада Чиңіс парадының киидегі чардығы иртірілбеен[39].
  • 2020 чыл — Чиңістің 75 чылы. COVID-19 эпидемиязы ӱчӱн сілкер айының 9-ҷы кӱнінде парадтың киидегі ле чардығы иртірілген, ӧӧн киректер хандых айының 24-ҷі кӱніне кӧзірілген. Чаа парадында 14 муң азыра чааҷы, 200 азыра чаа техниказы, 75 самолёт паза вертолёт араласхан[40].
  • 2021 чыл — Чиңістің 76 чылы. Москвада Хызыл площадьтағы парадта 12 муң солдат паза офицер, 191 чаа машиназы, ідӧк 76 самолёт паза вертолёт араласхан[41].
  • 2022 чыл — Чиңістің 77 чылы. Хызыл площадьтағы парадта 11 муң чааҷы паза 131 амғы тустағы тирігнең чаа техниказы араласхан[42].
  • 2023 чыл — Чиңістің 78 чылы. Парадта 8 муң кізі араласхан. Чаа техниказынаң «Тайфун», «Тигр», БМП-2М осхас чааласчаң машиналар, аймах кӧстегліг ракета комплекстері — С-400, «Искандер-М  (орыс) (рус.» паза «Ярс», ідӧк Т-34-85 танктар полғаннар. Авиация араласпаан.
  • 2024 чыл — Чиңістің 79 чылы. Парадта 9 муң чааҷы паза 61 чаа техниказы араласхан. Тархында пастағызын на Чиңіс Парады тузында хар чаған.
  • 2025 чыл — Чиңістің 80 чылы. Парадта 11,5 муң азыра чааҷы араласхан, оларның аразында — 1,5 муң азыра Украинадағы чаа киректерінің араласчызы. Чазағ колонна санында Хызыл площадьча 55 парад расчёды ирткен, ол санда 13 пасха хазнадаң. Украинадағы ӧнетін чаа операциязы араласчылары стройында 20 Россияның Матыры, 44 георгиевскай кавалер паза Мужество орденінің 54 кавалері. Чиңіс парадында пастағызын на пилот чох системалар войсколарының колонназы араласхан.
  • Чиңістің пайрамнығ 70 чылына Москвада Хызыл площадьтағы парадтың киидегі чардығы

    Чиңістің пайрамнығ 70 чылына Москвада Хызыл площадьтағы парадтың киидегі чардығы

  • 2015 чылдағы Чиңіс парады

    2015 чылдағы Чиңіс парады

  • Чиңіс парады Санкт-Петербургтағы Дворцовай площадьта, 2014 чыл

    Чиңіс парады Санкт-Петербургтағы Дворцовай площадьта, 2014 чыл

  • Чиңіс кӱніне Москваны флагтарнан чазааны, 2021 чылның сілкер айының 9-ҷы кӱні

    Чиңіс кӱніне Москваны флагтарнан чазааны, 2021 чылның сілкер айының 9-ҷы кӱні

Ӱлӱкӱн СССР-ға кірген хазналарда

Чиңіс кӱні СНГ-ның прай даа чирлерінде таныхталча паза тоғыс нимес кӱні полча: Азербайджанда, Арменияда, Белоруссияда, Казахстанда, Киргизияда, Молдавияда, Россияда, Таджикистанда, Туркменистанда[3][4], Узбекистанда, ідӧк Грузияда, чардыхти чарадылған Абхазияда[43], Ӱстӱнзархы Осетияда[44], чарадылбаан Приднестровьеде. Чыл сай Россотрудничество представительстволарының хабазиинаң хырығ озаринда Чиңіс кӱні улуғ синде таныхталча. Полған на чыл пу кӱнге чарыдылған мероприятиелер тилекейнің аймах пулуңнарында иртірілчелер.

Азербайджан

Азербайджанда 9 Майға паза Илбек Адалығ чаа ветераннарына алынҷа хайығ салылча.

Президент Азербайджанның президенті Ильхам Алиев Бакуда Илбек Адалығ чаа ветераннарынаң хада ікі хати Совет Союзының Матыры Ази Аслановтың сӧӧк оймағындағы хумартхы тас алнында ирткен тоғазығда. 2016 чылның сілкер айының 9-ҷы кӱні

Азербайджанның президенті Гейдар Алиевтің чарадиинаң 1994 чылдаң сығара 9 Май чыл сай Азербайджанда Чиңіс кӱні чіли таныхталча паза тоғыс нимес кӱні полча. Пу кӱнде кибірли Азербайджанның президенті Ильхам Алиев чаа ветераннарынаң хада ікі хати Совет Союзының Матыры Ази Аслановтың  (орыс) (рус. сӧӧк оймағындағы хумартхы тас алнында тоғасча[прим. 1][45], хумартхы тассар чахайахтар салча паза Илбек Адалығ чаада чат халған Азербайджанның чааҷыларын сағысха кирче[46][47][48].

2016 чылдаң сығара Бакуда чыл сай «Ӧлімі чох полк» чӧрім иртірілче, ол Азербайджанның казактар землячествозы хабазиинаң тимнелче. Чӧрім тузында араласчылар Бакуның Наримановскай аймаанда турчатхан Илбек Адалығ чаада чат халған чааҷы-позыдығҷыларның харындас сӧӧгі мемориал алнында чыылысчалар, чахайахтар салчалар, фашизмні чиңіп алар ӱчӱн чуртастарын пир салған матырларны сағысха кирчелер[прим. 2][45][49][50].

Армения

Илбек Адалығ чаа матырларын паза хыйалланғаннарын сағысха киріп, амғы Арменияда теерге чарабас ниме полча, Чиңіс кӱні «Героизм паза армян чонының айландырызы чіли тузазын хайраллап халған»[51].

Чиңіс ӱлӱкӱні алнынҷа улуғ городтарда чыл сай «Георгиевскай чалама» чӧрім иртірілче[52][53][54]. 2016 чылдаң сығара «Армениядағы Ӧлімі чох полк» халых патриотическай пірігіс чыл сай Ереванда паза Гюмриде «Ӧлімі чох полк» паза «Хумартхы чолы» чӧрімнерні иртірче[55][56][57]. 2020 чылда ідок «Минің матырымның тархыны» онлайн чӧрім пасталған, анда хазнаның полған на чуртағҷызы позының чаада араласхан туғанынаңар чоохтап пирер оңдайлығ[58].

Арменияның пӧзік хазна деятельлері, тізең, нацист Германиязынаң тоғыр кӱрезігде Совет чонының ӧӧн тузазын тархында хайраллирға киректелчеткенін таныхтапчалар паза аны саба идерге итчеткенін сизіндірчелер[51].

Чиңіс паркы паза Армения іҷе монумент, 2020 чылның сілкер айының 9-ҷы кӱні

Узбекистан

Узбекистанда 1999 чылдаң сығара сілкер айының 9-ҷы кӱнінде национальнай ӱлӱкӱн — Хумартхы паза улуғластар кӱні — таныхталча[59].

Украина

1991 чылдаң сығара 2015 чылға теере Чиңіс кӱні Украинада пічік хоостыра «Илбек Адалығ чаадағы Чиңіс кӱні» чіли таныхталған. 2015 чылның хосхар айының 9-ҷы кӱнінде, тізең, Украинаның Ӧӧркі Радазы «1939—1945 чыллардағы Ӏкінҷі тилекей чаада нацизмні утханын хумартхылаанынаңар» законны алыбысхан, сілкер айының 9-ҷы кӱнінде президент законда хол салыбысхан, сілкер айының 21-ҷі кӱнінде ол чуртасха кирілген[прим. 3].

Чиңіс кӱні Киевте Крещатикте 2010 чылның сілкер айының 9-чы кӱнінде, Т-34-85 танк

Пічік хоостыра Хумартхы паза чаразығ кӱннері (сілкер айының 8-ҷі кӱні) паза Ӏкінҷі тилекей чаада нацизмні утхан кӱн (сілкер айының 9-ҷы таныхталча кӱні) таныхталча. Ӏдӧк 2015 чылдаң сығара Украинада хазна декоммунизациязы хоостыра совет танығлары чарадылбин сыххан[60], ол санда Чиңіс чаламазы  (орыс) (рус.[61].

Ӱлӱкӱнге алызығлар кирілгенде дее, Чиңіс кӱні аның классика ондайында пічік хоостыра нимес анаң андар таныхталча. Ӏди, 2017 чылда Украинаның нинҷе-де область кінінде «Ӧлімі чох полк» чӧрімі ирткен, оларда чӧрім араласчылары паза националистическай пірігістернің кізілері аразында уруныс пол парған.

2018 чылда пу чӧрім хоостыра Киевте ирткен чӧріс тузында тудыс-хабыс пол парған. Ӏдӧк Чиңіс кӱнінде Украинада чарадылбинчатхан танығларнаң тузаланған ӱчӱн туттырғаннар (тиксі хазнаҷа 14 кізі туттыр салған).

Илбек Адалығ чаа танығлары

СССР-да Илбек Адалығ чаадағы чиңістің ӧӧн танығлары Успас от, матыр городтардағы хумартхы тастар, Адалығ чаа ордені, гвардия чаламазы, хызыл гвоздика, чылтыстығ солдат пилотказы паза пасхазы полғаннар. Соонаң оларға Россия Федерациязындағы «георгиевскай чалама» паза СНГ-ның пасха хазналарындағы ағаа тӧӧй нимелер хозылғаннар.

Ӱлӱкӱн СССР-ға кірген хазналарның хырығ озаринда

Израиль. Хазнада ідок Чиңіс кӱні таныхталча[62]. Пу хазнада 9 май, 2000 чылда Ӏкінҷі тилекей чаа ветераннарынаңар паза хурчағдағылардаңар законны алыбысханда, хазна ӱлӱкӱні полыбысхан; пу ӱлӱкӱнні СССР-даң (изелгенҷе паза аның соонда) репатрианттар хада ағылғаннар, олар хазна синінде Чиңіс кӱнін таныхтирына читкеннер[63]. Ӱлӱкӱндегі парадтарда Илбек Адалығ чаа ветераннары араласчалар, Германияны унада сапханында оларның улуғ тузазын сах андох полбаза даа, Израиль хазназы чарат салған[63][прим. 4]. 2017 чылның от айында Израильнің парламенті пічік хоостыра нацист Германиязын чиңіп алған кӱнін сілкер айының 9-чы кӱнінде таныхтирынҷа законны алыбысхан[64][65].

Сербия. Сілкер айының 9-ҷы кӱні хазнада ӱлӱкӱні полча.

ФРГ. Германия пічік хоостыра сілкер айының 8-ҷі кӱнін Позыдығ кӱні  (орыс) (рус. чіли таныхтапча. Пу кӱн хазна ӱлӱкӱні полбаза даа, тиксі хазнада кибірли аймах хумартхы мероприятиелері иртірілчелер, уламох тегілек чылларда. Ӏдӧк Берлинде Сілкер айының 9-ҷы кӱнінде Трептов-паркта хумартхы мероприятиелері иртірілчелер, чааҷы-позыдығҷы хумартхы тассар веноктар салылча, чон кӱледі апарылча, анда ин пурнада орыс тілліг чон араласча[66].

Великобритания. 2007 чылдаң сығара Лондонда (Великобритания) чыл сай Чиңіс кӱнін пайрамнапчалар. Ӧӧн хайығ Алтынзархы конвойларға салылча, анда Великобритания ӧӧн рольларның пірсін толдырған. Ӱлӱкӱн сілкер айының 9-ҷы кӱнінде иртче, андар «Белфаст» крейсернің бортындағы кибір (музей, Темза суғның ӱстӱнзархы хазында турча) кірче, Британияның паза Россияның ветераннары, Британия корольының сӧбіре кізілері, Россияның паза Британияның дипломаттары араласчалар. 2012 чылдаң сығара ӱлӱкӱнде Корольның филармония оркестрі чон алнына сыхча, программаа хайди даа П. И. Чайковскийнің «1812 Чыл» увертюразы кірче, аның тузында крейсердең пушка атча.

Болгария. 1945 чылдаң сығара 1989 чылға теере Болгария Чон Республиказы чыл сай Чиңіс кӱнін таныхтаан. 1989 чылның кічіг хырлас айының 10-ҷы кӱні соонда хазнадағы пічік хоостыра таныхталчатхан ӱлӱкӱннер санынаң сығарылған. Андағ даа полза, болгарлар — русофил пірігістерінің, сол политика партияларының кізілері паза кӱстіг сын сабланыс паза славян сағыстығ кізілер — чыл сай Чиңіс кӱнін таныхтапчалар[67]. 2005 чылдаң сығара Чиңіс кӱнін пайрамнапчатхан болгарлар георгиевскай чаламалар кис чӧрчелер[68].

Словакия. Словакияда Ӏкінҷе тилекей чаа тузында Чехословакияны паза Ӏскеркі Европаны позыдарында Хызыл Армияның  (орыс) (рус. тузазын хазна синінде пӧзік паалапчалар. Словакияны позыдып, чуртастарын пир салған 63 муң совет чааҷызы. Нацизмні чиңіп алған кӱн хазнада хазна ӱлӱкӱні полча паза сілкер айының 8-ҷі кӱнінде таныхталча; президент паза премьер-министр пу кӱнде кибірли чаа хумартхы тастарында пол парыбысчалар паза чааҷы-позыдығҷыларның хумартхы тастарына чахайахтар салчалар. Словакияның позыдығҷыларынаңар хумартхыны пиктирінде улуғ хозым ит салған позының азых чохтарында саблығ словак политик, кӧп хати премьер-министр Роберт Фицо  (орыс) (рус.[69][70].

  • Берлиндегі чааҷы-позыдығҷы хумартхы тас алнындағы чахайахтар, 2010 чылның сілкер айының 9-ҷы кӱні

    Берлиндегі чааҷы-позыдығҷы хумартхы тас алнындағы чахайахтар, 2010 чылның сілкер айының 9-ҷы кӱні

  • Болгарлар Софиядағы Совет армиязының хумартхы тас алнында, 2015 чылның сілкер айының 9-ҷы кӱні

    Болгарлар Софиядағы Совет армиязының хумартхы тас алнында, 2015 чылның сілкер айының 9-ҷы кӱні

Чиңіс кӱніне чарыдылған сыйыхтар

СССР

«Чиңіс» орден «Чиңіс» орден
«Берлинні алған ӱчӱн» медаль «Берлинні алған ӱчӱн» медаль
«1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаада Германияны чиңіп алған ӱчӱн» медаль «1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаада Германияны чиңіп алған ӱчӱн» медаль  (орыс) (рус.
«1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің чибіргі чылы» пайрамнығ медаль «1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің чибіргі чылы» пайрамнығ медаль
Order of Glory Ribbon Bar.png «Илбек Ада чаадағы Чиңіске 25 чыл» кӧксіндегі танығ
«1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің отыс чылы» пайрамнығ медаль «1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің отыс чылы» пайрамнығ медаль
«1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің хырых чылы» пайрамнығ медаль «1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің хырых чылы» пайрамнығ медаль

Болгария

«1944—1945 чыллардағы Ада чаа» медаль «1944—1945 чыллардағы Ада чаа» медаль
«Фашисттердең тоғыр кӱрезігде араласхан ӱчӱн» медаль «Фашисттердең тоғыр кӱрезігде араласхан ӱчӱн» медаль
«Фашист Германиязын чиңіп алғанына 30 чыл» медаль «Фашист Германиязын чиңіп алғанына 30 чыл» медаль
«Фашизмні чиңіп алғанына 40 чыл» медаль (НРБ) «Фашизмні чиңіп алғанына 40 чыл» медаль
Чиңістің 30 чылына пайрамнығ тимір ахча, 1975 ч.

Югославия

1941 чылдағы партизаннарның хумартхы тании 1941 чылдағы партизаннарның хумартхы тании
«Фашизмні чиңіп алғанына 30 чыл» медаль «Фашизмні чиңіп алғанына 30 чыл» медаль
«Фашизмге ӧлім — чонға пос чуртас» медаль «Фашизмге ӧлім — чонға пос чуртас» медаль

Россия

«1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің 50 чылы» медаль «1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің 50 чылы» пайрамнығ медаль
«1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің 60 чылы» медаль «1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің 60 чылы» пайрамнығ медаль
«1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің 65 чылы» медаль «1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің 65 чылы» пайрамнығ медаль
70 victory rib.png «1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің 70 чылы» пайрамнығ медаль
«1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің 75 чылы» медаль «1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің 75 чылы» пайрамнығ медаль

Азербайджан

«1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің 75 чылы» медаль (Азербайджан) «1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің 75 чылы» пайрамнығ медаль

Белоруссия

Беларусь Республиканы немец-фашист азымахчыларынаң позытханына 60 чыл «Беларусь Республиканы немец-фашист азымахчыларынаң позытханына 60 чыл» медаль
Беларусь Республиканы немец-фашист азымахчыларынаң позытханына 65 чыл «Беларусь Республиканы немец-фашист азымахчыларынаң позытханына 65 чыл» медаль
Беларусь Республиканы немец-фашист азымахчыларынаң позытханына 70 чыл «Беларусь Республиканы немец-фашист азымахчыларынаң позытханына 70 чыл» медаль
Беларусь Республиканы немец-фашист азымахчыларынаң позытханына 75 чыл «Беларусь Республиканы немец-фашист азымахчыларынаң позытханына 75 чыл» медаль
1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің 75 чылы «1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің 75 чылы» медаль
Чиңістің 20 чылына пайрамнығ тимір ахча, 1965 ч.

Украина

«Украинаны позытханына 50 чыл» хумартхы тании
«Украинаны немец-фашист азымахчыларынаң позытханына 60 чыл» пайрамнығ медаль «Украинаны немец-фашист азымахчыларынаң позытханына 60 чыл» пайрамнығ медаль
«Украинаны немец-фашист азымахчыларынаң позытханына 70 чыл» медаль «Украинаны немец-фашист азымахчыларынаң позытханына 70 чыл» медаль
«Нацизмні чиңіп алғанына 70 чыл» пайрамнығ медаль «Нацизмні чиңіп алғанына 70 чыл» пайрамнығ медаль
Богдан Хмельницкийнің ордені (Украина) Богдан Хмельницкийнің ордені

Казахстан

«1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің 60 чылы» медаль (Казахстан) «1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің 60 чылы» медаль
«1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің 65 чылы» медаль (Казахстан) «1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің 65 чылы» медаль

ЛНР

«Чиңістің 70 чылы» пайрамнығ медаль «Чиңістің 70 чылы» пайрамнығ медаль

Молдавия

Республика ордені (Молдавия) Республика ордені

Туркменистан

  • «1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің 60 чылы» пайрамнығ медаль
  • «1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаадағы Чиңістің 75 чылы» пайрамнығ медаль

Израиль

«Нацизмнең тоғыр кӱресчі» медаль «Нацизмнең тоғыр кӱресчі» медаль

Чиңіс кӱні культурада

Музыка

  • Чиңіс кӱні (сарын)

Телевидение

  • «Салют победы» (СССР-ның Ӧӧн телевидениезінің 7 концерт программазы 7 (реж. Виктор Черкасов), 1983—1985)
  • «9 мая. Личное отношение» (телеальманах, 2008—2010)

Кино

  • День Победы (Сергей Лозницаның документальнай фильмі, 2018)

Филателия

Чиңіс кӱні филателияда  (орыс) (рус.

  • «Праздник Победы» пазылған сӧстернең хада почта марказы. СССР, 1945  (ЦФА [«Марка» АО-зы] 962 № )

    «Праздник Победы» пазылған сӧстернең хада почта марказы. СССР, 1945  (ЦФА [«Марка» АО-зы] 962 № )

  • Да здравствует наша Победа! почта марказы. СССР, 1945

    Да здравствует наша Победа! почта марказы. СССР, 1945

  • Чиңіс кӱнінің 65 чылына почта блогы. Азербайджан, 2010

    Чиңіс кӱнінің 65 чылына почта блогы. Азербайджан, 2010

  • Чиңістің 60 чылына пайрамнығ марка. Украина, 2005

    Чиңістің 60 чылына пайрамнығ марка. Украина, 2005

  • СССР-ның почта марказы, 1985 ч.

    СССР-ның почта марказы, 1985 ч.

  • 2015 чылның марказы, Беларусь

    2015 чылның марказы, Беларусь

  • Чиңістің 70 чылына пайрамнығ марка (2015 чыл), Армения

    Чиңістің 70 чылына пайрамнығ марка (2015 чыл), Армения

Чиңіс кӱні Орыс сын сабланыс тигірибінде

1945 чылның Пасха чахиинда Тиксі орыс чирінің паза Москваның Патриархы I Алексий  (орыс) (рус. пасхан[71]:

Христостың тірілгеніне Пасха ӧрінізі пӱӱн сын паза чарых герман фашизмінің чой нимезін паза харасхызын табырах чиңіп алҷаң ізеніснең палғалыстығ. Пу ыырҷы пістің кӧзібіске махтағлығ чааҷыларыбыстың паза союзниктернің кӱзінең хырылча.

Фашизмнің хара кӱстері Христостың чариина паза кӱзіне сыдабадылар, Худай кӱзінең кізі ас полбас.

Худайға служба иртчең оңдайлар

Хосхар айының 26-чы кӱнінде (сілкер айының 9-ҷы кӱнінде), Чиңіс кӱнінде, Орыс сын сабланыс тигірибі ах чарыхтаң парыбысхан чааҷыларның ӱчӱн сурыныс иртірче — ӱреен кізілер ӱчӱн сурынысха чарыдылған чалғыс кӱн. Литургия соонда храмнарда ӱреен чаачыларға панихида апарылча[72]. Чиңіс кӱнінде чыл сай «чааҷылар, киртініс, Ада чир-суғ паза тыннарын пир салған чон, 1941—1945 чылларда Илбек Адалығ чаада ирееленіп ӱреен прай кізілер ӱчӱн» иртірілчеткен сурыныс Орыс Сын сабланыс Тигірибінің 1994 чылдағы Архиерей соборынаң тӧстелген[73].

2010 чылда Чиңіс кӱні алнында Тиксі орыс чирінің паза Москваның Патриархы Кирилл пу ӱлӱкӱнде Орыс сын сабланыс тигірибінің прай храмнарында «чоныбысты хорғыстығ, ӧлім ағылчатхан ыырҷыдаң, Ада чирібіс тиксі тархынында кӧрбеен хорғыстаң позыдылғанын сағысха киріп молебен» иртірерге алғаан. Патриарх пу молебенге ӧнетін молитваны пас салған, ол орыс армиязы Наполеонны чиңіп алғанына чарыдып пазылған ах-арығҷы Москвадағы Филареттің молитвазына тӧстенче[74].

Ӱлӱкӱнні паалиры

Чиңіс темазын узурадып, Патриарх Кирилл ол «Худай кӱстенізінең пол парған» тіп ундубасха хығырған, чаа, тізең, аның сӧстерінең, Худай пирген сынағ полған, аны пыросынып иртерге кирек[74]:

Москваны паза пістің хазнанаң прай Европаны арачылап таңңастығ нимені иткен чіли, Худай хайхастығ нименең нандырар.

— Интерфакс. Патриарх Кирилл Чиңіс кӱніне ӧнетін молитваны пас салған[74]

Патриарх Кириллнің сӧстерінең, Москвадағы Филареттің тузында (XIX чӱс чылда) Орыс тигіриб Наполеон армиязының чаанаң кіргенін прай чонның «грех ӱчӱн чарғызына» чіли кӧрген. Ол пір чыл мының алнында (2009 чылда) Чиңісті, ідӧк кізілернің грехтары ӱчӱн аар сынағлар соонда Худайның чахсызы чіли, оңарарға хығырғанын хатап сағысха кирген; ол туста «чон прессазының хайғанына хайхап парғанын» чоохтаан: кӧп хабарҷы ол тезиске хомай хайған[74].

Илбек Адалығ чаа чон грех иткен ӱчӱн «Худайның хайа итпеен нимезі» полғанын аның алнындох чоохтааннар. Ол санда, 1990 чылларның ортызында архимандрит[прим. 5] Кириллның (Павлов) чоохталған сӧстерінде «илбек хорғыстығ Адалығ чаа, Худай чаратханының салтары» Худай чох чуртирға иткен ӱчӱн, киртіністі чох идерге паза атеизмні чарат саларға иткен ӱчӱн полыбысхан[75][76].

Хан Худай ыырҷының пӧгіннерін азынада кӧрген, олар толдырылбазын тіп, Хан Худай чааны чаратхан. Тик нимес.

— Архимандрит Кирилл (Павлов). Я шёл с Евангелием и не боялся…[75][76]

«Чиңіс кӱні» терминнің тархыны Илбек Адалығ чаада

Орыс литературада «Чиңіс кӱні» сӧс пірігізі Москва ӱчӱн чаалазығ тузында, Хызыл Армия пастағызын на хатығ контрнаступлениее кірібіскеннең неделя пазынаң, пол килген. 1941 чылның улуғ хырлас айының 12-ҷі кӱнінде «Московский железнодорожник» газетада писатель Илья Эренбургтың сталь магистральының істенҷілеріне чарыдылған «Чиңіс ӱлӱзі» статьязында, ол санда, пазылған:[77][78]

«Тимір чоллар — тамырлар, оларҷа хазнаның ханы ахча: снарядтар паза халас, бомбалар паза нефть. Хызыл Армия киртініснең тимірчолҷыларға кӧрче: ол тирігҷе харындастар — пірсі атча, пасхазы патрон пирче. Пістің тимірчолҷыларыбыс постарын махачы чааҷылар чіли кӧзіт пиргеннер. Учухчыларнаң, танкисттернең, артиллеристтернең, талайҷыларнаң хада олар Чиңіс ӱчӱн прай ниме итчелер. Мин Брянскты кӧргем, хайди тимірчолҷылар атыс тузында тоғынғаннар. Бомбалар тӱскеннер, че чалтанмас кізілер ухтығ вагоннарны амыр азыр турғаннар… Чиңіс кӱні читсе, чааҷыларыбыс пастағылары тимірчолҷыларны сағысха кирерлер…»[77][79]

Алған орын

Чарыдығ
  1. ↑ С 2020 года в связи с пандемией COVID-19 и особой опасностью этой болезни для лиц старше 65 лет мероприятие в таком формате не проводится.
  2. ↑ В 2021 году в связи с пандемией COVID-19 акция состоялась в онлайн-формате.
  3. ↑ В соответствии с Указом президента Украины от 10 июня 1997 года № 503/97 «О порядке официального обнародования нормативно-правовых актов и вступления их в силу» закон вступает в силу на следующий день после его официального опубликования.
  4. ↑ В частности, министр абсорбции Израиля Софа Ландвер в 2013 году отметила: «сейчас впервые в Израиле осознали, что без той роли, которую эти люди сыграли в разгроме гитлеровской Германии, не было бы, наверное, и нашего еврейского государства»
  5. ↑ В отдельных источниках упоминается как схиархимандрит.
Источниктер
  1. ↑ Парламент Израиля утвердил празднование Дня Победы 9 мая. РИА Новости (2017-26). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  2. ↑ Президент Словакии отметила роль Красной армии в освобождении Восточной Европы. День Победы над фашизмом является в стране государственным праздником и отмечается 8 мая. ТАСС. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  3. ↑ 1 2 Национальные праздники Туркмении. web.archive.org. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  4. ↑ 1 2 В Туркменистане утверждён новый перечень праздничных и памятных дат. web.archive.org. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  5. ↑ 1 2 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 мая 1945 г. «Об объявлении 9 мая праздником победы». Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 17 От айы 2019 года.
  6. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 26 апреля 1965 г. «Об объявлении 9 мая нерабочим днём». Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 21 Орғах айы 2017 года.
  7. ↑ 1 2 Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооружённых сил. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  8. ↑ Берлинская операция 1945 — статья из Большой советской энциклопедии
  9. ↑ «За Берлин» в Учительской газете. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  10. ↑ Ӏдӧк совет флагын рейхстаг ӱстӱнде кем сынында турғысханын пасха версиялар парлар
  11. ↑ Сводка Совинформбюро за 15 мая 1945 года. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  12. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 мая 1945 г. «Об объявлении 9 мая праздником победы». Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 18 Кӱрген айы 2012 года.
  13. ↑ 70-летие Великой Победы. Гарант. РУ, информационно-правовой портал. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  14. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 26 апреля 1965 г. № 3478-VI «Об объявлении 9 мая нерабочим днём». Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 23 Кічіг хырлас айы 2015 года.
  15. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 26 апреля 1965 г. № 3479-VI «О признании утратившей силу статьи 1 Указа Президиума Верховного Совета СССР от 23 декабря 1947 г.» Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 22 Сілкер айы 2015 года.
  16. ↑ 1 2 3 4 5 Денис Бабиченко. Эти дни Победы. Итоги, № 19/465 (10 Сілкер айы 2005). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  17. ↑ «Этот День Победы»: когда 9 мая стало выходным и как отмечали праздник в СССР и России. ТАСС. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  18. ↑ 1 2 История парадов Победы на Красной площади — Биографии и справки — ТАСС. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 10 Кӱрген айы 2021 года.
  19. ↑ 1 2 3 История парадов Победы на Красной площади — Биографии и справки — ТАСС. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 10 Кӱрген айы 2021 года.
  20. ↑ «Этот День Победы»: когда 9 мая стало выходным и как отмечали праздник в СССР и России — ТАСС. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 13 Сілкер айы 2021 года.
  21. ↑ Федеральный закон от 13 марта 1995 г. № 32-ФЗ «О днях воинской славы и памятных датах России». Kremlin.ru. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 26 Кічіг хырлас айы 2021 года.
  22. ↑ "Георгиевская ленточка": история акции, РИА Новости (20070424T1254). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  23. ↑ Бессмертный полк. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 16 Хосхар айы 2015 года.
  24. ↑ Акция «Бессмертный полк» пройдёт 9 мая в 800 городах 12 стран мира. РИА Новости (2 Хосхар айы 2015). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  25. ↑ В шествии «Бессмертного полка» участвовали 12 миллионов россиян. РИА Новости (9 Сілкер айы 2015). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  26. ↑ Что увидел и чего не увидел Запад в День Победы. РИА Новости (12 Сілкер айы 2015). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  27. ↑ Путин с портретом отца-фронтовика присоединился к шествию «Бессмертного полка». ТАСС (9 Сілкер айы 2015). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  28. ↑ Военный парад в честь 63-й годовщины Победы в Великой Отечественной войне. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 2 Сілкер айы 2022 года.
  29. ↑ Военный парад на Красной площади. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 2 Сілкер айы 2022 года.
  30. ↑ На Красной площади состоялся парад в честь 65-й годовщины Великой Победы. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 2 Сілкер айы 2022 года.
  31. ↑ Военный парад на Красной площади. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 2 Сілкер айы 2022 года.
  32. ↑ Военный парад в честь 67-й годовщины Великой Победы. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 2 Сілкер айы 2022 года.
  33. ↑ Военный парад в честь 68-й годовщины Великой Победы. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 2 Сілкер айы 2022 года.
  34. ↑ Парад Победы на Красной площади. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 2 Сілкер айы 2022 года.
  35. ↑ Парад в честь 70-летия Великой Победы. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 2 Сілкер айы 2022 года.
  36. ↑ Военный парад на Красной площади. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 2 Сілкер айы 2022 года.
  37. ↑ Военный парад на Красной площади. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 2 Сілкер айы 2022 года.
  38. ↑ Военный парад на Красной площади. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 2 Сілкер айы 2022 года.
  39. ↑ Парад Победы — 2019. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 9 Сілкер айы 2021 года.
  40. ↑ Парад в честь 75-летия Великой Победы. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 8 Хосхар айы 2022 года.
  41. ↑ Чем запомнился Парад Победы 2021 года. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 31 Улуғ хырлас айы 2021 года.
  42. ↑ Парад военной техники и авиации 9 мая // www.kp.ru. — 2022. Архивировано 10 Сілкер айы 2022 года.
  43. ↑ Государственные праздники Республики Абхазия. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  44. ↑ В Южной Осетии утверждён календарь праздничных дней и памятных дат. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 30 Кічіг хырлас айы 2012 года.
  45. ↑ 1 2 В России и Азербайджане отмечают 76-ю годовщину Победы в Великой Отечественной войне. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 18 Хандых айы 2021 года.
  46. ↑ Ильхам Алиев и Мехрибан Алиева посетили могилу Ази Асланова (9 Сілкер айы 2020). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 10 Сілкер айы 2022 года.
  47. ↑ Ильхам Алиев и Мехрибан Алиева посетили могилу Ази Асланова (9 Сілкер айы 2021). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 10 Сілкер айы 2022 года.
  48. ↑ Ильхам Алиев посетил могилу Ази Асланова (9 Сілкер айы 2022). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 10 Сілкер айы 2022 года.
  49. ↑ Победа объединяет: акция «Бессмертный полк» прошла в Баку. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  50. ↑ Мы их помним, значит, они живут вечно: как в Баку отметили День Победы — фото. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  51. ↑ 1 2 Енокян А.В. Историческая память о Великой Отечественной войне в Армении // Постсоветские исследования. — 2020. — Т. 3, № 5. — С. 403—408.
  52. ↑ В Ереване стартовала акция "Георгиевская ленточка", РИА Новости (28.04.2019). Архивке ызылған 28 Хосхар айы 2022 чылда. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  53. ↑ В Ереване дан старт акции «Георгиевская ленточка», Армянский музей Москвы (01.09.2021). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  54. ↑ В Армении стартовала акция "Георгиевская лента", https://ru.armeniasputnik.am (27.04.2022). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  55. ↑ К шествию «Бессмертный полк» в Ереване присоединился и президент Армении Армен Саркисян, panorama.am (09.05.2018). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  56. ↑ Бессмертный полк Армении пройдет по Еревану в четвёртый раз, rusarminfo.ru (09.04.2019). Архивке ызылған 12 Хосхар айы 2021 чылда. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  57. ↑ Безмолвная акция «Бессмертный полк» прошла в Ереване // armeniasputnik.am. — 2022. — 9 Сілкер айы. Архивировано 10 Сілкер айы 2022 года.
  58. ↑ «Бессмертный Полк Армении» запускает онлайн акцию «История моего героя», a1plus.am (22.04.2020). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  59. ↑ maksad. День Памяти и Почестей в Узбекистане – как он возник. Новости Узбекистана сегодня: nuz.uz (8 Сілкер айы 2022). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  60. ↑ Порошенко велел отказаться от понятия «Великая Отечественная война». Взгляд (интернет-газета) (15 Сілкер айы 2015). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  61. ↑ День без Победы — Как Киев борется с праздником 9 Мая. Лента.Ру (8 Сілкер айы 2016). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  62. ↑ В Израиле отмечают День Победы. Первый канал (9 Сілкер айы 2012). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  63. ↑ 1 2 Эла Котлер. Израиль отмечает День Победы над нацистской Германией. Международное французское радио. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  64. ↑ Парламент Израиля утвердил празднование Дня Победы 9 мая. РИА Новости (26 От айы 2017). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  65. ↑ Закон о Дне победы над нацистской Германией (2017) (ивр.). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  66. ↑ Gedenken am «Tag des Sieges» — Tausende Menschen am Ehrenmal in Treptow (нем.). web.archive.org. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  67. ↑ Росица Младенова. 9 май- Ден на Победата, ден на почит към загиналите за отечеството (болг.). Национальное движение «Русофилы» (Болгария) (12 Сілкер айы 2014). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  68. ↑ Мирослав Ганчев. Георгиевска лента – символ на Победата (болг.). Национальное движение «Русофилы» (Болгария) (4 Сілкер айы 2015). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  69. ↑ Партия «пророссийского» экс-премьера победила на выборах в Словакии. РБК (1 Чарыс айы 2023). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  70. ↑ Президент Словакии отметила роль Красной армии в освобождении Восточной Европы. День Победы над фашизмом является в стране государственным праздником и отмечается 8 мая. ТАСС (8 Сілкер айы 2023). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  71. ↑ Божиею милостию смиренный Алексий, Патриарх Московский и всея Руси преосвященным архипастырям, пастырям и верным чадам Православной Русской церкви // «Журнал Московской Патриархии». — 1945. — № 5, май.
  72. ↑ Елизавета Киктенко. Родительские субботы. «Фома», журнал. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  73. ↑ Месяцеслов, 26 апреля по старому стилю / 9 мая по новому стилю. Русская Православная Церковь. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  74. ↑ 1 2 3 4 Патриарх Кирилл написал специальную молитву для Дня Победы. Интерфакс. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  75. ↑ 1 2 Проповеди схиархимандрита Кирилла (Павлова). «Азбука веры», портал. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  76. ↑ 1 2 Архимандрит Кирилл (Павлов). Проповеди. Православие и современность. Информационно-аналитический портал Саратовской епархии Русской Православной Церкви. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  77. ↑ 1 2 Харланович И. В. Они везли победу на запад! // Евразия Вести. — 2005. — IV. Апрель. Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026. Архивировано 1 Хосхар айы 2019 года.
  78. ↑ Провидение Эренбурга. Гудок (8 Сілкер айы 2019). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2026.
  79. ↑ Московская железная дорога: 55 лет движения вперёд / Под ред. В. В. Мягкова. — М., 2014. — С. 19—20.

Литература

Ссылкалар

Алған орны - https://kjh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Чиңіс_кӱні&oldid=152599