Совет чонының геноцидіне хыйалланғаннарны сағысха кирҷең кӱн

Рувики тiп сайттаң
Совет чонының геноцидіне хыйалланғаннарны сағысха кирҷең кӱн
фашист хул чуртазына сӱрілген совет чонын арачылап алар ӱчӱн, Илбек Адалығ чаа тузындағы совет чааҷыларын табырах арах кидер алнынзар парарға хығырчатхан плакат
фашист хул чуртазына сӱрілген совет чонын арачылап алар ӱчӱн, Илбек Адалығ чаа тузындағы совет чааҷыларын табырах арах кидер алнынзар парарға хығырчатхан плакат
Тип Россияның хумартхы кӱні
Закон хоостыра Илбек Адалығ чаа тузында нацисттер паза оларның хабасчылары совет чонының геноцидін иткенін сағысха кирҷең кӱн
Ідӧк Совет чонының геноцидін сағысха кирерінҷе пірге киректер кӱні
Тузазы совет чонының геноцидінеңер тархын хумартхызын хайраллиры, тархында полған киректерні ӧнетін саба кӧзіткеніне тоғырланары
Тӧстелген 2025 чылның улуғ хырлас айының 29-ҷы кӱні
Таныхталчатхан орны  Россия
Кӱні Хосхар айының 19-ҷы кӱні
Кибiрлер ӱгредіг мероприятиелері (хумартхы уроктары, лекциялар), хумартхы чӧрімнері (чахайахтар салары, митингтер), культура-чарыдығлығ мероприятиелер (кӧзідіглер, презентациялар)

Совет чонының геноцидіне хыйалланғаннарны сағысха кирҷең кӱн (орыс. День па́мяти же́ртв геноци́да сове́тского наро́да) — «1941—1945 чыллардағы Илбек Адалығ чаа тузында совет чонының геноцидіне хыйалланғаннарны хумартхылирынаңар» Федеральнай законҷа пічік хоостыра тӧстелген Россияның хумартхы кӱні. Чыл сай хосхар айының 19-ҷы кӱнінде таныхталча. Толдыра ады: «Илбек Адалығ чаа тузында нацисттер паза оларның хабасчылары совет чонының геноцидін иткенін сағысха кирҷең кӱн»[1].

Тархын

2025 чылның кічіг хырлас айында Хазна думазының депутаттар группазы наа танығлығ кӱнні тӧстирінеңер закон проектін ӱзӱріге кирібіскен[2]. Пу киректің пастағҷылары «Единая Россия» фракцияның парламентарийлері полғаннар, оларнаң Федерация Чӧбінің кнезінің пастағы орынҷызы Владимир Якушев  (орыс) (рус., Хазна думазының вице-спикері Ирина Яровая паза фракция устағчызы Владимир Васильев устааннар[3].

2025 чылның улуғ хырлас айының 16-ҷы кӱнінде Хазна думазы закон проектін алыбысхан[4]. 2025 чылның улуғ хырлас айының 29-ҷы кӱнінде Россияның президенті Владимир Путин «Россияның чааҷы сабланызы паза хумартхы кӱннерінеңер» законға алызығлар кирчеткен федеральнай законда хол салыбысхан[3]. Ол пічік право искіріглерінің интернет-порталында сығарылған. Закон 2026 чылның кӱрген айының 1-ғы кӱнінде чуртасха кирілген[4].

Законның чарыдығлығ записказында, ол алыл парза, тархында полған киректерні ӧнетін саба кӧзіткеніне тоғырланыста паза совет чонының махачы полғанынаңар тархын сынын хайраллирында тузалығ полар тіп таныхталған[2].

Хумартхы кӱнні талааны

Хосхар айының 19-ҷы кӱні пу кӱнде 1943 чылда СССР-ның Ӧӧркі Чӧбінің Президиумы «Гражданскай совет чонының паза плендегі хызыл армеецтернің ӧдірізінде паза ирееленістерінде пыролығ немец-фашист чабал кізілеріне, шпионнарға, совет чонының Ада чир-суун садыбысхан кізілеріне паза оларның полысчыларына хатығлас ондайларынаңар» 39 № Чахығны чарыхха сығарыбысханынаң палғалыстығ[4] Пу пічікте нацисттер паза оларның полысчылары СССР-ның оккупацияа кірген чирлерінде амыр хоныхтығ чонны чох идерінҷе ӧнетін паза улуғ синде политика апарғаны таныхталған паза сайбағчыларны нандырыға тартчаң право тӧстеглері чарадылған[3].

39 № Чахығ совет право системазының хатығлас кӧрімнерін кирген: «немец, итальян, румын, венгр, фин фашист чабал кізілерін», ідӧк шпионнарны паза ада чир-суун садыбысхан кізілерні моондырып ӧдірері, орындағы чоннаң сыххан оларның хабасчыларына 15 чылдаң пасти 20 чылға теере каторга тоғыстары. Пу сайбағларҷа киректерні ӱзӱрері чаа-чазы чарғыларына  (орыс) (рус. салылған.

Контекст паза туза

Хумартхы кӱнін тӧстеені Илбек Адалығ чаадаңар, ол санда, амыр хоныхтығ чонның хорғыстығ чуртазынаңар тархын хумартхызын хайраллирынҷа хазна политиказының чардығы полыбысхан[5]. Хазна думазының кнезі Вячеслав Володиннің сӧстерінең, немец-фашист оккупациязында СССР-дағы 13 миллион азыра гражданскай кізі хыйаллан парған[2].

«Геноцидті сағысха кирерінҷе пірге киректер кӱні» Россия чӧрімі

Чыл сай хосхар айының 19-ҷы кӱнінде, 2021 чылдаң пасти, Россияда «Илбек Адалығ чаа тузында нацисттер паза оларның хабасчылары совет чонының геноцидін иткенін сағысха кирерінҷе пірге киректер кӱні» тиксі Россиядағы чӧрім иртірілче[6]. Чӧрім «Ӱр пол парған тузы чох  (орыс) (рус.» федеральнай чарыдығлығ проект хоостыра иртірілче, нацисттер паза оларның хабасчылары оккупацияа кірген чирлердегі амыр хоныхтығ совет чонын иреелеп, сайбағ иткенінеңер тархын сынын хайраллирға кӧріл парған.

Мероприятиелер тиксі хазнада иртірілчелер. 2022 чылда анда 6,5 миллион азыра кізі араласхан[6][7].

  • «Ӱр пол парған тузы чох: совет чонының геноциді» кӧзідіг, Зайцев аалдағы хумартхы комплекзі, Ленинград облазы, 2025 чылның улуғ хырлас айы

    «Ӱр пол парған тузы чох: совет чонының геноциді» кӧзідіг, Зайцев аалдағы хумартхы комплекзі, Ленинград облазы, 2025 чылның улуғ хырлас айы

  • «Ӱр пол парған тузы чох» кӧзідіг, «Курсктағы чаалазығ. Белгород сари» музей-диорама, 2025 чылның сілкер айы

    «Ӱр пол парған тузы чох» кӧзідіг, «Курсктағы чаалазығ. Белгород сари» музей-диорама, 2025 чылның сілкер айы

  • Илбек Адалығ чаада Ленинград облазындағы олғаннарның матыр хылынызынаңар фильмні суурчатханы, 2024 чылның улуғ хырлас айы

    Илбек Адалығ чаада Ленинград облазындағы олғаннарның матыр хылынызынаңар фильмні суурчатханы, 2024 чылның улуғ хырлас айы


Мероприятиелернің ӧӧн форматтары:

  • Ӱгредіг мероприятиелері: школаларда, колледжтерде паза вузтарда геноцид темазына чарыдылған пірге уроктар, класс частары паза лекциялар иртірілчелер. Занятиелер тузында тема хоостыра видеофильмнер кӧзіділчелер, ол санда «Ӱр пол парған тузы чох» циклдаң, тархын факттары паза пічіктер ӱзӱрілчелер[8].
  • Хумартхы чӧрімнері: ӧӧн кибірлернің пірсі нацист сайбағлары ӱчӱн хыйалланғаннарға чарыдылған хумартхы тастарзар чахайахтар салары полча. Ветераннарнан, ӱлгӱ паза халых пірігістерінің кізілерінең хада митинг-реквиемнер иртірілчелер[9].
  • Культура-чарыдығлығ мероприятиелер: архив пічіктерінің кӧзідіглері, істезіг проекттерінің презентациялары паза музейлернең библиотекаларда экспозициялар тимнелчелер. Пу мероприятиелер хорғыстығ киректің синін кӧзітчелер паза геноцидке ирееленгеннернің ӱлӱзінеңер чоохтапчалар[10].

Чӧрімнерде ӱгренҷілер, студенттер, преподавательлер, тілегҷілер, хазна органнарының паза халых кізілері араласчалар[11].

Алған орын

  1. ↑ Федеральный закон от 21.04.2025 г. № 74-ФЗ, Президент России. Дата обращения: 14 Хосхар айы 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Путин подписал закон о Дне памяти жертв геноцида советского народа. РИА Новости (29 Улуғ хырлас айы 2025). Дата обращения: 14 Хосхар айы 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Путин подписал закон об установлении Дня памяти жертв геноцида советского народа. ТАСС (29 Улуғ хырлас айы 2025). Дата обращения: 14 Хосхар айы 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Путин установил День памяти жертв геноцида советского народа. РБК (29 Улуғ хырлас айы 2025). Дата обращения: 14 Хосхар айы 2026.
  5. ↑ Глава НЦИП: день памяти геноцида советского народа уже укоренен в общественном сознании, TACC. Дата обращения: 14 Хосхар айы 2026.
  6. ↑ 1 2 День единых действий. Без срока давности. Дата обращения: 14 Хосхар айы 2026.
  7. ↑ Методические рекомендации по проведению памятных мероприятий, приуроченных к 19 апреля Дню единых действий. memory45.su (19 Хосхар айы 2025). Дата обращения: 14 Хосхар айы 2026.
  8. ↑ Классный час: «День единых действий, в память о геноциде советского народа...» Инфоурок. Дата обращения: 14 Хосхар айы 2026.
  9. ↑ Торжественное возложение цветов в рамках Дня единых действий... Администрация Велижского района (19 Хосхар айы 2022). Дата обращения: 14 Хосхар айы 2026.
  10. ↑ День единых действий в память о геноциде советского народа. РИА Новости (19 Хосхар айы 2025). Дата обращения: 14 Хосхар айы 2026.
  11. ↑ Закон об установлении 19 апреля Дня памяти жертв геноцида советского народа подписан президентом. Интерфакс (29 Улуғ хырлас айы 2025). Дата обращения: 14 Хосхар айы 2026.
Алған орны - https://kjh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Совет_чонының_геноцидіне_хыйалланғаннарны_сағысха_кирҷең_кӱн&oldid=152754