Шалгинова, Татьяна Фёдоровна

Рувики тiп сайттаң
Татьяна Фёдоровна Шалгинова
Шалгинова ТФ.jpg
Ӧӧн искіріг
Толдыра ады
Тӧреен кӱні 4 азығ айы 1955({{padleft:1955|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:4|2|0}}) (71 час)
Тӧреен чирі Ағбан
Хазна  Россия
Профессиялар композитор, пианист
Тиріглер Фортепиано

Шалгинова, Татьяна Федоровна (тӧр. 4 азығ айы 1955, Ағбан, Хызылчар крайы[d]) — хакас композитор, пианист, ӱгретчі, Хакас Республиканың искусствозының саблығ деятельі, Хакас Республиканың чон артизі. Россияның Композиторлар пірігізінің кізізі[1], Россия Федерациязының Театр деятельлерінің пірігізінің кізізі, Хакас Республиканың Культура министерствозының Халых Чӧбінің кізізі, Хакас Республиканың Ӱгредіг паза наука министерствозының сыйиина марығның эксперттер ӧмезінің паза Артых чайалған олғаннарға хабасчаң республиканың халых чыындызының кізізі.

Чуртас чолы

1955 чылның азығ айының 4-ҷі кӱнінде Ағбанда тӧреен. Сӧбіреде музыкаа хынҷаңнар, ааллап удаа кил парҷаң саблығ хайҷы Семён Прокопьевич Кадышев. Татьянаның іҷезі — Олимпиада Николаевна Кокова (Спирина), гитаранаң, балалайканаң ойнаҷаң, сіліг сарнаҷаң. Тай ағазы, Николай Афанасьевич Спирин, ЧОН отрядтың командирі, Хакас уездінің милициязының пастағы пастығы полған[2], Хызыл Чылтыс орденінең сыйыхтатхан. Сӧбіре сағысха киргені хоостыра, ол кӧглерге артых чайалған кізі полған, тахпахтар салҷаң, хакас драматургиязының тӧстегҷізі Михаил Коковтың «Акун» ойынының матыры аның омазынаң чайалған[3]. Пабазы — Фёдор Дмитриевич Шалгинов, Илбек Адалығ чаа араласчызы, Курск тӱгеезі чаалазығның араласчызы, Днепрні тобырған, Берлинге читкен, Чехословакияны, Венгрияны ыырҷы холынаң позытхан. Кӧп орденнең паза медальнаң сыйыхтатхан[4]. Музыкаа хынған. Фронттаң чаа сарыннар чыындызын ағылған, аны ол чаа тооза гимнастёрказында ал чӧрген. Іҷезі (Александра Константиновна Конгарова) чатханнаң ойнаҷаң паза кип-чоохтар чоохтаҷаң.

Шалгинова Ағбандағы 1 № ортымах тиксі ӱгредіг школазында 1962—1971 чылларда ӱгренген. Ағбандағы олған музыка школазында фортепиано классча пілістер алған.

«Кічігдең ала кӧглер чазыды, фортепианоның ах-хара клавишалары хайиимны тартханнар… Мин анынаң іди тың ойнирға иткем, аннаңар пос алынҷа картонда карандашнаң клавиатураны хоостап алғам, ол картоннарны чіпнең тігіп, „истілбес клавиатурада“ ойнаҷаңмын паза сарыннар сарнаҷаңмын»[5].

1971 чылдаң сығара 1975 чылға теере Ағбандағы музыка училищезінің фортепиано пӧлиинде ӱгренген (В. В. Глаголевтің клазында), аны саңай пистерге тоос салған. «Кӱн чахайағы» кӧг паза теелбек ансабльының араласчызы полған.

1975—1981 чылларда Н. А. Римский-Корсаковтың адынаң Ленинградтағы хазна консерваториязының  (орыс) (рус. фортепиано факультедінде (Григорий Соколовтың клазында) ӱгренген. Консерваторияны тоозып, 1981 чылдаң сығара 1991 чылға теере пір саңай Ағбандағы музыка училищезінде ӧнетін фортепианоға ӱгреткен паза ойыннарда араласхан.

1991 чылдаң сығара А. М. Топановтың адынаң Хакас национальнай драма театрының музыка чардығынаң устапча[6].

Татьяна Шалгинованың чайаачы тоғыстарында Хакасия, аның пурунғы тархыны, чир-чайааны, хакас чонның кибірлері чарыдылчалар. Композиторның тоғыстарының чыындызына фортепианоға, скрипкаа, флейтаа, кларнетке паза симфония оркестрінің пасха кӧг тиріглеріне пазылған 100 азыра ойын, хакас чон тиріглері — хомысха, ыыхха, хобырахха — пазылған 30-ча ойын, 50 азыра олған паза чииттер сарыны кірче. Композитор театр ойыннарына кӧглер чайапча: хакас, орыс паза хырығ озариндағы авторларның ойыннарына 52 кӧг пас салған.

Татьяна Шалгинова ойнапча GURUDE ырҷының «Ада чир-суум» концерті тузында Ағбандағы Чииттер ӧргезінде (Ағбан, 25.01.19)

Олғаннарға паза чииттерге фортепиано чыындылары чарыхха сығарылғаннар: «Кӱн чатханы»[7], «Зимний До мажор», «Весенний Соль мажор», «Летний Ре мажор», «Театральная осень», «Танцующие эльфы» (24 вальс прай тональностьтарда), «Мир Наки»[8]. Ідӧк вокал: «Вдаль зовущая музыка», «Только тебе…» (театр ойыннарына кӧглер), «В лучах серебряного солнца» («Алаахтыртхан Хорхло[9]» (А. М. Топанов) ойынға кӧг. Хакас чонның ӱбӱрҷең тирии хобырахха «Чил ырлары» чыынды чарыхха сығарылған.

Симфония оркестріне «Кӱн чатханы» сюитаға пис чардых кірче («Суғ ээзі», «От ине», «Кӱн чатханы», «Ирлік хан», «Ымай ыры»), ол хакас чонның кибірліг киртінізіне тӧстенче. Сюитаны кӧрігҷілер республиканың пайрамына, Хакасияның Россия санына кіргеннең 300 чылына чарыдылған ойыннарда пӧзік паалааннар. Ол тоғыс Канныда 2011 чылда ирткен Россия искусствозы фестивальында ойналған. Татьяна Шалгинованың чайаан тоғыстары чыл сай хакас чонның «Тун пайрам», «Чыл пазы», «Ӱртӱн той» ӱлӱкӱннерінде, ідӧк регион паза чоннар аразындағы синдегі музыка паза театр фестивальларында[10] паза чайаачы марығларда ойналчалар.

Шалгинованың чайаачы тоғыстары Хакасияның на нимес, ідӧк пасха чирлердегі музыка ӱгредіг заведениелерінің репертуарына кірчелер. Артых чайалған олғаннарнаң чииттер оларны маңнаныстығ толдырып, кӧп саблығ марығ-фестивальларда араласчалар.

2023 чылда Шалгинова «Театр тетрадьтары» серия хоостыра А. М. Топановтың адынаң Хакас национальнай драма театрындағы ойыннарға тимнелген чайаачы тоғыстарының чыындызын чарыхха сығарған[11].

Композитор Хакас Республиканың мындағ чайаачы ӧмелерінең хада тоғынча:

  • В. Г. Чаптыковтың адынаң Хакас республиканың филармониязының симфония оркестрі[12];
  • Ағбан городтың ӱбӱрҷең тиріглернің концерт оркестрі;
  • Телеканал РТС («Колыбельная для Сталинграда» хысхаҷах фильм)
  • «Хакасфильм» киностудия
  • «Иренек-хан» этно-рок группа[13]
  • Олғаннарның теелбек салҷаң паза чон ӧмелері: «Кӱн чахайағы», «Ынархас», «Айас» паза пасхазы;
  • «Читiген» хакас драма паза кӧг национальнай театры;
  • М. Ю. Лермонтовтың адынаң Ағбандағы академия театры;
  • Республиканың методика кіні;
  • Хакас Республиканың олған музыка школалары паза искусство школалары[14], Н. Ф. Катановтың адынаң Хакас хазна университедінің Музыка колледжі паза Искусство паза филология институды;
  • Город, республика, регион синіндегі, чоннар аразындағы марығларның чарғыҷызы[15].

2010 чылдаң сығара Шалгинова GURUDE тоғын сыххан. Ол немец тілінең «Heute Abend werd´ ich Wind sein» («Сегодня вечером я буду ветром») вокал-тиріглер циклға, ідӧк «Ой, месяц холостой», «Соляр», «Степной мираж» паза «Туғаннар» сарыннарға кӧӧн пас салған, хайзын GURUDE паза Батырхан Шукеновнаң хада сарнааннар.

2009 чылда Шалгинова Россияның Композиторлар пірігізіне алылған, 2010 чылда региондағы пӧлиинің кнезі полыбысхан. Аның устаанда нинҷе-нинҷе проект чуртасха кирілген:

  • «Хакасияның композиторлары Хакасиядаңар» (ӱгренҷілерге хабасчаң концерттер сериязы);
  • «Пурунғы наңмырның тамҷыхтары» (республикаҷа полызығ пирҷең концерттер сериязы):
  • «Чӱрек хыллары» — Хакасияның композиторларының тиріглер ойыны (CD-диск сығарызы);
  • «Іҷе чирі» — республиканың паза Хызылчар крайының ӱстӱнзархы чардығының ӱгренҷілері аразындағы Хакасиядаңар сарыннарның электроннай презентациялар марии;
  • Германия кӱннері Хакасияда" — «Чӱректең чӱрекке»[16].

Сыйыхтар

  • Хакас Республиканың искусствозының саблығ деятельі (1998)
  • РФ-ның Культура министерствозының Аарластығ пічии (2010)
  • Чоннар аразындағы ТЮРКСОЙ пірігістің хумартхы медальы (2013)
  • Хакас Республиканың чон артизі (2015)[17]

Алған орын

  1. ↑ Шалгинова Татьяна Федоровна. Союз композиторов России. Дата обращения: 15 От айы 2025.
  2. ↑ Они отвечали за порядок в Хакасии. Глава 1. Министерство внутренних дел по Республике Хакасия (5 Кічіг хырлас айы 2020). Дата обращения: 24 Ӱртӱн айы 2025.
  3. ↑ 80 лет назад Хакасский театр имени Александра Топанова показал премьеру спектакля «Акун» (20 Чарыс айы 2020). Дата обращения: 24 Ӱртӱн айы 2025.
  4. ↑ Шалгинов|Шалгынов Федор Дмитриевич. Музейный комплекс «Дорога Памяти». Дата обращения: 24 Ӱртӱн айы 2025.
  5. ↑ «Я начала играть на немой клавиатуре…» интервью композитора Татьяны Шалгиновой. /web.archive.org. Дата обращения: 24 Ӱртӱн айы 2025.
  6. ↑ Композитор Татьяна Шалгинова отмечает юбилей. Дата обращения: 24 Ӱртӱн айы 2025.
  7. ↑ Ноты Татьяна Шалгинова - Сборник "Солнечный Чатхан". Дата обращения: 24 Ӱртӱн айы 2025.
  8. ↑ Татьяна Шалгинова представила учащимся Национальной школы искусств новый сборник пьес по хакасскому эпосу. Дата обращения: 24 Ӱртӱн айы 2025.
  9. ↑ TonyAbakan. Одураченный Хорхло. rutube (2020). Дата обращения: 24 Ӱртӱн айы 2025.
  10. ↑ Композитор Татьяна Шалгинова представляет Хакасию на международном музыкальном фестивале "Европа-Азия". Дата обращения: 24 Ӱртӱн айы 2025.
  11. ↑ Премьера музыкального сборника «Театральные тетради». Министерство культуры Республики Хакасия (17 От айы 2023). Дата обращения: 24 Ӱртӱн айы 2025.
  12. ↑ Под волшебные звуки флейты Марины Дориной в «Самбыл – страну счастья». Хакасская республиканская филармония имени В.Г. Чаптыкова (18 Кӧрік айы 2019). Дата обращения: 24 Ӱртӱн айы 2025.
  13. ↑ Концерт этно-рок группы «Иренек хан». Специальный гость - Татьяна Шалгинова. Дата обращения: 24 Ӱртӱн айы 2025.
  14. ↑ В Усть-Абаканской детской школе искусств прошёл мастер-класс композитора Татьяны Шалгиновой. Министерство культуры Республики Хакасия (3 Кӧрік айы 2014). Дата обращения: 24 Ӱртӱн айы 2025.
  15. ↑ Мисс Абахай — 2013. Репаблик (24 Хосхар айы 2013). Дата обращения: 24 Ӱртӱн айы 2025.
  16. ↑ В Хакасии стартовали Дни Германии. web.archive.org. Дата обращения: 24 Ӱртӱн айы 2025.
  17. ↑ Татьяне Шалгиновой присвоено звание Народной артистки Республики Хакасия. Дата обращения: 24 Ӱртӱн айы 2025.

Ссылкалар

Алған орны - https://kjh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Шалгинова,_Татьяна_Фёдоровна&oldid=153646