Кадышев, Семён Прокопьевич
| Семён Прокопьевич Кадышев | |
|---|---|
| |
| Тӧреен кӱні | 14 (26) ӱртӱн айы 1885 |
| Тӧреен чирі | |
| Ӱреен кӱні | 30 хандых айы 1977 (91 час) |
| Ӱреен чирі | |
| Хазна | |
| Айғасчатхан кирее | рассказчик, фольклорист, писатель |
| Сыйыхтар паза премиялар | |
Ка́дышев, Семён Прокопьевич (14 (26) ӱртӱн айы 1885, Ачинск уезді[d], Ким губерниязы — 30 хандых айы 1977, Чоохчыл[d], Хызылчар крайы[d]) — хакас хайҷы, нымахчы, тахпахчы, СССР-ның Писательлер пірігізінің араласчызы (1954).
Чуртас чолы
Кӧп палалығ сӧбіреде тӧреен. Пабазы аңҷы полған, алыптығ нымахтар ысчаң. Хайлирға пабазынаң ӱгреніп алған. Кадышевтер роды нымахчыларнаң, хайҷыларнаң, хакас кӧг тиріглерінең - чатханнаң паза хомыснаң - чахсы ойнаанынаң сабланған.
С. П. Кадышев отыс азыра алыптығ нымах, онарлап кип-чоох, нымах пілген. «Албынҷы» паза «Ах ойаттығ Алып - Хан» тіп пастағы алыптығ нымахтары XX чӱс чылның 50 чылларында чарыхха сығарылғаннар. 1954 чылда С. П. Кадышев хакас чонның пазылбин пӱткен чайаачызының істезігҷілері аразында пурнада СССР-ның Писательлер пірігізінің араласчызы полыбысхан. Аның нымахтар ысчатханын Азиядағы паза Африкадағы писательлер 1958 чылда Ташкентте ирткен чыылығда искеннер. 1960 чылда ол Москвада ирткен Іскеркі тіллер істезігчілерінің 25-ҷі конгрезінде чон алнына сыххан[1].
С.П. Кадышев «Хайҷының тахпахтары» (1962), «Саблығ чол» (1965) кинделер пас салған.
Хакасияның хайҷылар аразында иң саблығ саналҷаң. Аның репертуарында 31 алыптығ нымах полған, оларның санында 21 пазыл парған[2]. «Албынҷы», «Алып хан» (1951), «Алтын Арығ», «Хан Кичегей», «Ай Хууҷин» (1958), «Ах Чібек Арығ» (1968), «Кӧк Хан» (1974) паза пасхалары чарыхха сығарылғаннар. Хайзы чайаачы тоғыстары нинҷе-нинҷе хати чарых кӧргеннер. XX чӱс чылларның 50-70 чылларында аймах паза область синінде ирткен хайҷылар марығларында С.П. Кадышев лауреат дипломнарын паза даа пасха сыйыхтарны алчаң. Наука конференцияларында тӧреміл араласчаң. Аның толдырылған аймах фольклор жанрлары пазыл парғаннар.
Кӧп чыллар Хакасияның Сыра аймаандағы Чоохчыл аалында чуртаан. Ырҷыларнаң, композиторларнаң, ученайларнаң, кибелісчілернең пик палғалыс тутхан. 1965 чылда ««Аарлас тании» орденнең», ідӧк «Наа чирлерні тузаланғаны ӱчӱн» медальнаң, РСФСР-ның Ӧӧркі Чӧбі Президиумының аарластығ пічиинең сыйыхтатхан.
Кадышев ах чарыхтаң парыбысхан 1977 чылның от айының 30-ҷы кӱнінде кӧп чыллар чуртаан Чоохчыл аалда[3][4].
Хумартхы
- Хакасиядағы Чоохчыл аалда чуртаан туразында хайҷы музейі азылған.
- С.П. Кадышевтің адынаң Хакасиядағы культура паза чон чайаачызы кіні, Сырадағы ӧӧн библиотека[5] паза Ағбан городтың орамаларының пірсі адал парған.
- Чоннар аразындағы тӱрк культуразының пірігізі (ТЮРКСОЙ) 2015 чылны саблығ хакас хайҷы - Семёна Кадышевтің адынаң - чарлабысхан. Семён Прокопьевич Кадышевтің тӧрееннең пеер 130 чыл толчатханына чарыдып, чоннар аразындағы ТЮРКСОЙ медаль тӧстелген.
- 2020 чылда Л. Р. Кызласовтың адынаң хакас национальнай чир-суғ ӱгренҷең музей Кадышевтің тӧрееннең пеер 135 чыл толчатханына чарыдып, виртуальнай кӧзідіг тимнеп салған, анда хайҷының чуртас паза чайаачы чолы чон алнына сығарылған[6].
- 2023 чылның кічіг хырлас айында Сырада аймахтағы библиотеканың алнында хайҷыға хумартхы тас азылған[7][8].
- 2025 чылда нымахчының пайрамнығ чылына чарыдылып Хакасияда нинҷе-нинҷе мероприятие ирткен: «Ӱртӱн тойы»ӱлӱкӱні хакас чайаачының тӧрееннең пеер 140 чылына чарыдылған[9]; республиканың Национальнай архиві интернет проектте Кадышевтің омазын аның чағын кізілерінің (А. А. Кенель, Н. Г. Доможаков паза пасх.) пічіктері хоостыра чарыт пирген[10]; Кадышевтің тӧреен чирінде, Сыра аймаанда, хумартхы митинг ирткен, анда хайҷының туған-чағыннары араласханнар[11].
Алған орын
- ↑ Семен Прокопьевич Кадышев (1885-1977) — выдающийся хайджи — носитель хакасского музыкального фольклора. museumsrussian.blogspot. Дата обращения: 2 Чарыс айы 2025.
- ↑ В. Е. Майногашева. Кадышев Семен Прокопьевич // Энциклопедия Республики Хакасия : Т. 1 : А—Н / гл. ред. В. А. Кузьмин. — Красноярск: Поликор, 2007. — С. 249. — 5000 экз. — ISBN 978-5-91502-001-5.
- ↑ Семён Кадышев. Его напевы пришли из глубины веков. abakan.bezformata.com (19 Хандых айы 2019). Дата обращения: 2 Чарыс айы 2025.
- ↑ Данькина Н. А. = Кадышев Семён Прокопьевич // Энциклопедия «Хакасия» (Хакасско-Минусинская котловина): Кто есть кто?. — Хак. кн. изд-во им. В. М. Торосова, 2022. — Т. 5. — С. 383.
- ↑ 85 лет Ширинской центральной библиотеки имени Семена Прокопьевича Кадышева и Ширинской детской библиотеки. Министерство культуры Республики Хакасия (13 Кічіг хырлас айы 2021). Дата обращения: 2 Чарыс айы 2025.
- ↑ «Одаренный духом хая» к 135-летию со дня рождения С. П. Кадышева. Хакасский найиональный краеведческий музей. Дата обращения: 2 Чарыс айы 2025.
- ↑ В Шира открыли памятник великому хайджи Семёну Кадышеву. tvrts.ru (10 Кічіг хырлас айы 2023). Дата обращения: 8 Чарыс айы 2025.
- ↑ В Шира открыли памятник великому хайджи Семёну Кадышеву. abakan.bezformata.com (10 Кічіг хырлас айы 2023). Дата обращения: 8 Чарыс айы 2025.
- ↑ Хакасия отметила праздник урожая Уртун Тойы (22 Ӱртӱн айы 2025). Дата обращения: 2 Чарыс айы 2025.
- ↑ «Просветитель хакасского эпоса: к 140-летию известного сказителя С.П. Кадышева». arhiv.r-19.ru. Дата обращения: 2 Чарыс айы 2025.
- ↑ 140-летие хайджи Семёна Кадышева отметили в Хакасии. gazeta19.ru (18 Ӱртӱн айы 2025). Дата обращения: 2 Чарыс айы 2025.
Литература
- «Албынжи», пер. поэта И. Кычакова. Абакан, 1951;
- Алыптыг нымахтар. Абакан, 1951;
- Кенель А. А. Семен Кадышев. Абакан, 1951;
- Танеева Т. Г. Хакасский хайджи С. П. Кадышев (к 80-летию со дня рождения) // Уч. зап., вып. XI. Абакан, 1965;
- Она же. Исполнительское мастерство С. П. Кадышева//Там же и др.;
- Стоянов А. К. Искусство хакасских хайджи // Алтын-Арыг. Хакасский героический эпос. М., Наука, 1988.
- Майногашева В. Е. Кадышев Семен Прокопьевич. — Энциклопедия Республики Хакасия. Т.1. Абакан, 2007.
