Ӱртӱн тойы

Рувики тiп сайттаң
Ӱртӱн тойы
Уртун тойы.jpg
Тӧстелген ас сығызы ӱлӱкӱні чіли
Таныхталчатхан орны халых ӱлӱкӱні
Кӱні кӱскӱзін хараағызы кӱнӧрткізінең тиңнесчеткен туста

Ӱртӱн тойы (орыс. Уртун тойы, Уртун-той) — хакас чонның республика синіндегі аал-хонии мӱчел ӱлӱкӱні. Кибірли кӱскӱзін хараағызы кӱнӧрткізінең тиңнесчеткен туста иртірілче Хакас Республиканың город-аймахтарында таныхталча. Ӱлӱкӱннің ӧӧн чардығы республиканың ипподромында иртірілче.

Ӱлӱкӱннің ӧӧн пӧгіні — хакас чонның кибірлерін айландырары, хайраллиры паза тарадары[1][2]. Тӧстегҷізі — Хакас Республиканың Правительствозы.

Чарыдығ

Ӱртӱн тойы — асты кизіп, чир-тамаан чыып алған соонаң таныхталчатхан хакас чонның кибірліг мӱчел ӱлӱкӱні. Кибірли кӱскӱзін хараағызы кӱнӧрткізінең тиңнесчеткен туста чир-чайаанны алған астың сығызы ӱчӱн алғыстап иртірілче. Ӱлӱкӱн республиканың город-аймахтарында таныхталча[3], че иң кӧп чыылчатхан пайрамның ӧӧн орны — Ағбандағы «Ипподром». Ӱлӱкӱн республиканың правительствозының чарадиинаң иртірілче, аны иртірчелер Хакасияның культура, спорт министерстволары, Республикадағы хакас чонның Улуғлар Чӧбі, С. П. Кадышевтің адынаң культура паза чон чайаачызы кіні. Ӱлӱкӱн тӱрк пічиинің паза культуразының кӱннері хоостыра таныхталча.

Таныхтиры

Ӱлӱкӱннің ӧӧн чардығы республиканың ат чарысчаң орнында ӱртӱн айының соонзар тынағ кӱннеріне килістіре иртірілче. Пайрам республиканың чайаачы ӧмелері турғысхан ойыннаң пасталча, анаң Хакас Республиканың Пазы, ӱлгӱ кізілері, хакас чонның Улуғлар Чӧбінің кізілері ӱлӱкӱннең алғыстапчалар. Хакас чонның тайығларын иртірген соонда, кибірли пастап регионның социальнай-экономическай, халых, культура тилізіне хозым иткен ӱчӱн «Чыл кізізі» аарластығ атха турысхан кізілер сыйыхтатчалар, анаң — хоных хончатханнары. Ойынны узаратчалар республиканың чайаачы ӧмелері. Пір саңай нинҷе-нинҷе ачых тоғынча: аал хонии ярмарказы, ус холлығларның кӧзідіг-садии, хакас родтарының ибіҷектері, ӱӱчіктегі ас-тамахтың кӧзідіг-марии, олғаннарнаң ойын ачығы, спорт ачығы, ат чарысчаң ачых.

2020 чылда COVID-19 чуғынҷах тарапчатханын хыйыстырар пӧгіннең, ас сығызы ӱлӱкӱні С. П. Кадышевтің адынаң культура паза чон чайаачызы кіні алнында Хакасия пос кӧңнінең Роосия хазназына кӧргеннең 300 чылына чарыдылып ирткен[4][5].

Пазағы чылда ӱлӱкӱн Хакас Республикаа тӧстелгеннең 30 чыл толчатханына паза тӱрк пічиинің паза культуразының кӱннеріне чарыдылып ікі орында ирткен: С. П. Кадышевтің адынаң культура паза Ағбандағы аал хонии чырғалында[6][7].

2022 чылда «Ӱртӱн тойы» национальнай проект Россиянын культура министерствозының, В. Д. Поленовтың адынаң Хазна Россияның чон чайаачызы туразының  (орыс) паза Россияның чоннар культуразының кінінің грант полызиин алған. Ӱлӱкӱн Тиксі Россиядағы Россияның чоннарының культура ис-пайы чылының Тиксі Россиядағы ӱлӱкӱннер паза кибірлер декадазы хоостыра ирткен[8][9].

2023 чылда ӱлӱкӱн Ағбанда ат чарысчаң орында кибірли Тӱрк пічиинің кӱннеріне чарыдылып таныхталған[10].

2024 чылда Ӱртӱн тойы Сӧбіре чылына  (орыс) чарыдылып иртірілген[11]. Ӱлӱкӱнде 8 муңҷа кізі араласханы таныхталған[12].

2025 чылда Ӱртӱн тойы Тӱрк пічиинің паза культуразының кӱннері хоостыра иртерче. Ӱлӱкӱн хакас хайҷы Семён Кадышевтің тӧреенінең пеер 140 чыл толчатханына чарыдылча[13][14].

Алған орын

  1. О проведении республиканского праздника «» «Уртун тойы». Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  2. Распоряжение главы Республики Хакасия - председателя правительства Республики Хакасия от 29 августа 2012 года №148-рп "О проведении республиканского праздника урожая «Уртун Тойы». Российская газета (12 Орғах айы 2012). Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  3. Уртун Тойы – труд и традиции хакасской земли. Земля Таштыпская (электронная версия газеты) (26 Ӱртӱн айы 2024). Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  4. 2020-09-26. В Хакасии отмечают Уртун Тойы. abakan.bezformata.com. Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  5. Задобрили духов: Хакасия отметила Уртун Тойы. РТС (28 Ӱртӱн айы 2020). Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  6. Ярмарка, концерты, выставки и награды - в Хакасии отпраздновали «Ӱртун тойы». abakan.bezformata.com (2 Чарыс айы 2021). Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  7. В Хакасии изменили формат Национального праздника урожая Уртун тойы. mk-hakasia.ru (28 Ӱртӱн айы 2021). Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  8. 23 и 24 сентября в Хакасии пройдет Республиканский праздник урожая «Ӱртӱн тойы», посвященный Дням тюркской письменности и культуры. rusfolk.ru (20 Ӱртӱн айы 2022). Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  9. https://centr-kadisheva.ru/pobediteljami-respublikanskih-konkursov-nacionalnogo-prazdnika-rt-n-tojy-stali-tvorcheskie-delegacii-shirinskogo-i-bejskogo-rajonov/. centr-kadisheva.ru (24 Ӱртӱн айы 2022). Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  10. В Хакасии отметили праздник урожая "Уртун тойы". РТС (25 Ӱртӱн айы 2023). Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  11. На национальном празднике «Ӱртӱн тойы» объявлены победители трех республиканских конкурсов (21 Ӱртӱн айы 2024). Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  12. Масштабное празднование национального праздника - Уртун-Тойы. Праздник урожая собрал 8 тысяч человек. Абакан 24. Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  13. «Ӱртӱн тойы» посвятили 140-летию великого хакасского сказителя Семёна Кадышева. abakan.bezformata.com (9 Ӱртӱн айы 2025). Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.
  14. Большой хакасский праздник урожая начнут с легенды о фламинго. mk-hakasia.ru. Дата обращения: 16 Ӱртӱн айы 2025.

Литература

Ссылкалар