Челбораков, Георгий Иванович

Рувики тiп сайттаң
Георгий Иванович Челбораков
Челбораков Георгий Иванович.jpg
Тӧреен кӱні 28 чарыс айы 1937({{padleft:1937|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:28|2|0}})
Тӧреен чирі Харағай, Тастып аймағы, Хакас автоном облазы
Ӱреен кӱні 10 кӱрген айы 2007({{padleft:2007|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:10|2|0}}) (69 час)
Ӱреен чирі Ағбан
Айғасчатхан кирее композитор, музыковед, педагог
Сыйыхтар паза премиялар

РСФСР искусствозының саблығ деятельі

Георгий Иванович Челбораков (28 чарыс айы 1937, Харағай[d], Хызылчар крайы[d] — 10 кӱрген айы 2007, Ағбан) — пастағы хакас композитор, ӱгретчі, СССР-ның Композиторлар пірігізінің кізізі (1986), Россия Федерациязының искусствозының саблығ деятельі (1994), Хакас Республиканың Н. Ф. Катановтың адынаң хазна сыйииның лауреады (1996), Хакас Республиканың чон артизі (1997).

Чуртас чолы

Георгий Челбораков Тастып аймаандағы Харағай аалда тӧреен. Пабазы чаадаң айлаанмаан, сидік чылларда аға-ууҷазы полысхан[1]. Кічігдӧк музыкаа тартылған, балалайканаң, чатханнаң таныс полған.

Школа соонаң службазына тартылған, армия клубында 1956 чылда ноталар пастыра баяннаң ойнирға ӱгреніп алған[2].

Армия соонаң баяннаң ойнирға ӱгретчеткен курстарны тоос салған. Олох туста Челбораковтың пастағы сарыннары чайалғаннар: Н. Рыленковтың сӧстеріне «Тӧреен чирім» 1960 чылда, Яков Тиспирековтың сӧстеріне 1961 чылда «Іҷем чирі»[3][4].

1962 чылда Ағбандағы музыка училищезінзер кірген. Ӱгредіг тузында М. Ю. Лермонтовтың адынаң драма театрының музыка пӧлиинең устап сыххан. Кӧп ойыннарға кӧг пас салған: М. Е. Кильчичаковтың «Хулғалар», «Тірілген тастар», С. Чарковтың «Айдоң», Г. Саражаковтың «Ой, хыстар», Шулбаеваның «Чуртас салғағында», А. Топановтың «Алаахтыртхан Хорхло» ойыннарына. Челбораков театрдағы чайаачы тоғысты аразында тохтадып 1990 чылларға теере апарған[5].

1960 чылларда Челбораковтың чонда саблан парған сарыннары пазылғаннар. 1964 чылда В. Барашковтың кибелізіне «Часхы пулуттар», 1965 чылда Е. Тыгдымаеваның сӧстеріне «Іҷенін часказы» паза О. Идимешеваның кибелізіне «Ах хазың» кӧглер чайалғаннар.

1972 чылда Челбораков Свердловсктағы хазна консерваторияның[ru] композиторлар пӧлиинзер ӱгренерге кірген, Н. М. Пузейнің устаанда чайаачы узын тиліткен. Диплом тоғызына «Ӧңнен, минің Хакасиям» кантата паза «Таежная быль» поэма кіргеннер[3].

Консерватория тоозып, Челбораков 1977 чылда Ағбандағы музыка училищезінде ӱгретчі тоғызын апар сыххан, чатханнаң ойнаҷаң классты азыбысхан. 1979 чылда «Чатханнаң ойнир уроктар» пастағы методика тоғызын чарыхха сығарыбысхан, соонаң чатханнаң ойнаҷаң ӱгредіг пособиезін тимнеп салған, 1996 чылда «Чатхан, тархын паза амғы тус» киндені чарыхха сығарыбысхан[6].

1980 чылда тиксі Союзтағы «Мелодия»  (орыс) (рус. фирма Челбораковтың сарыннарының пластинказын сығарыбысхан[7].

Челбораковтың чайаачызы тӧреен чирінің сабланызына («Тун пайрам», «Ӧңнен, минін Хакасиям» паза пасх.), Илбек Ада чаа темазына («Подвиг»" симфония поэмазы, «Память» симфония увертюразы, «Настроение» сюита паза пасх.) чарыдылған. Композиторның сарыннары «Кӱн чахайағы», «Чон кӧглері» чон ансабльларының репертуарына кирілгеннер.

1986 чылда СССР-ның Композиторлар пірігізіне алылча[8].

Челбораков хакас чонның пазылбин пӱткен чайаачызын істезіп, Хакасияның хайҷыларынаң тоғасчаң, аны пілістері тоғызында чайалғаннар. 1993 чылда Челбораков «Абахай Пахта» пастағы хакас балетті пас салған. Пазағы чылда улуғ хырлас айында Ағбанда Ағбандағы культура кінінде «Хайҷыдаңар кип-чоох» музыка драмазының кӧзідии ирткен[8].

Чонда тарап парған хакас паза орыс тілінең 150 азыра сарын пас салған, хайзылары нинҷе-нинҷе чыындыда чарых кӧргеннер («Песни Саян», «Сияние солнца», «Ӧңнен, минің Хакасиям», «Тореен чирім»). Пастағы сарыннарын К. Е. Сунчугашева паза В. Г. Чаптыков толдырғаннар. Композиторның сарыннары Хакасияда ла нимес, хырығ озариндағы Бельгия, Финляндия, Германия, Греция, Моол чирінде толдырылғаннар[6].

1994 чылда музыка культуразында пӧзік чидіглерге читкен ӱчӱн Челбораковха Россия Федерациязының искусствозының саблығ деятельі аарластығ ат пирілче, 1996 чылда Хакас Республиканың Н. Ф. Катановтың адынаң хазна сыйииның лауреады атха турысхан. 1997 чылда Челбораковха Хакас Республиканың чон артизі ат пирілген. 2002 чылда «Достоянии Сибири» аарластығ алтын танығнаң сыйыхтатхан[8].

Георгий Челбораков 2007 чылның кӱрген айының 10-ҷы кӱнінде Ағбанда ах чарыхтаң парыбысхан[9].

Хумартхызы

Челбораков чуртаан паза тоғынған турада хумартхы чарды хызылған[1]. 2013 чылда Харағай аалдағы социокультурай кін Георгий Иванович Челбораковтың адынаң адалған[10].

Алған орын

  1. ↑ 1 2 Челбораков Георгий Иванович. цбс.абакан.рф. Дата обращения: 24 Хосхар айы 2025.
  2. ↑ Георгий Челбораков: алып хакасской музыки. tashtyp3.ru (4 От айы 2024). Дата обращения: 24 Хосхар айы 2025.
  3. ↑ 1 2 Т. С. Гигуашвили. Композитор Георгий Челбораков. sibmus.info. Дата обращения: 24 Хосхар айы 2025.
  4. ↑ Антон Чертыков. Сарыннары чонда тарап парған. khakaschiry.ru (21 Ӱртӱн айы 2021). Дата обращения: 17 Хосхар айы 2025.
  5. ↑ Евдокия Кильчичакова. Ырлары паза кӧглері чонға халған. khakaschiry.ru (27 Чарыс айы 2017). Дата обращения: 24 Хосхар айы 2025.
  6. ↑ 1 2 Персоналия:Челбораков. media-nsglinka.ru. Дата обращения: 24 Хосхар айы 2025.
  7. ↑ ЧЕЛБОРАКОВ Георгий Иванович (род. в 1937 г.) // Лауреаты Государственной премии Республики Хакасия им.Н.Ф.Катанова (1993-1999. — Абакан: Национальная библиотека им.Н.Г. Доможакова Республики Хакасия, 2003. — С. 51—53.
  8. ↑ 1 2 3 Гигуашвили Т.С. Энциклопедия «Хакасия» (Хакасско-Минусинская котловина) / В. С. Яблонский. — А.: Хак. кн. изд-во им. В. М. Торосова, 2022. — Т. 5. — С. 224. — 496 с. — ISBN 978-5-7091-1003-8.
  9. ↑ Челбораков Георгий Иванович (1937 – 2007 гг.). arhiv.r-19.ru. Дата обращения: 24 Хосхар айы 2025.
  10. ↑ В малом селе Карагай открыт Социокультурный центр. abakan.bezformata.com (9 Ӱртӱн айы 2013). Дата обращения: 24 Хосхар айы 2025.

Литература

  • Гигуашвили Т. С. Энциклопедия «Хакасия» (Хакасско-Минусинская котловина) / В. С. Яблонский. — А.: Хак. кн. изд-во им. В. М. Торосова, 2022. — Т. 5. — С. 224. — 496 с. — ISBN 978-5-7091-1003-8.

Ссылкалар

Алған орны - https://kjh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Челбораков,_Георгий_Иванович&oldid=146469