Тодышев, Кирилл Семёнович
| Кирилл Тодышев | |
|---|---|
 | |
| Тӧреен кӱні | 11 сілкер айы 1892 |
| Тӧреен чирі | Ӧӧк пилтірі, Минсуғ уезді, Ким губерниязы |
| Ӱреен кӱні | 7 кӱрген айы 1947 (54 час) |
| Ӱреен чирі | Хызылчар |
| Айғасчатхан кирее | ӱгретчі, чарыдығлығ, халых деятельі |
Кирилл Семёнович Тодышев (11 сілкер айы 1892, Ӧӧк пилтірі[d], Минсуғ уезді, Ким губерниязы или Ким губерниязы — 7 кӱрген айы 1947, Хызылчар[d]) — хакас ӱгретчі, просветитель, халых деятельі, хакас пічиинің, Хакасиядағы чир-суғ ӱгренҷең музейнің тӧстегҷілерінің пірсі. Пастағы хакас букварьының авторы.
Чуртас чолы
Кирилл Тодышев 1892 чылның сілкер айының 11-ҷі кӱнінде[1] Ӧӧк пилтірі аалда кӧп палалығ кресен-малҷының сӧбірезінде тӧреен. Олар алты оол паза ікі хыс харындастар полғаннар[2]. Кирилл Семёнович школаны тоозып, 1908 чылда Хызылчардағы ӱгретчілер семинариязынзар ӱгренерге кіріп алған. Аны тоозып, 1912 чылда Асхыс аймаандағы Ӱс чул аалның школазында тоғын сыххан. Ӱс чул аалның чуртағҷыларын Наа чыл ӱлӱкӱннең таныстырған.
1916 чылда Кирилл Наталья Пименовна Харинанаң сӧбіре тӧстеен[3]. Ирепчінің Леонид оолғы тӧреен, ол Илбек Адалығ чаада чат халған.
1923—1930 чылларда Ағбан пилтірі аймаандағы Райковтар аалында школа устағҷызы полып істенген. Тодышев хакас чонның пазылбин пӱткен чайаачызын чығҷаң: кип-чоохтарны, сиспектернең сӧспектерні. Іди, «Хакас тойы» ойынның сценарийін пас салған, хайзы соонаң Минсуғдағы театрда турғызылған, 1927 чылда андағох аттығ фильм кӧзідіге сығарылған.
1937 чылда репрессияа тартылған. 1930‒1940 чылларда Хызылчарның школаларында тоғынған тіп таныхталча[4], че пасха танығларнаң Тодышев Ангара хыриндағы Удерейскай аймахтың (амғы Хызылчар крайының Мотыгин аймағы) «Решающий» совхозтың школазында істенген[2]. 1945 чылда Хызылчарзар айланған.
Чарыдығ чолы
Хакас уездінің комитедінің 1924 чылның ӱртӱн айының 4-ҷі кӱнінде сыххан чахиинаң хакас пічиин тӧстир пӧгіннең политика деятельі Г. И. Итыгиннің устаанда ӧнетін комиссия тӧстелген. Аның санына кірген просветительлер аразында Кирилл Тодышев, К. К. Самрин, С. И. Кузургашев, П. Т. Штыгашев, И. М. Киштеев, М. И. Райков полғаннар. Комиссияа 1-ғы паза 2-ҷі класстың ӱгренҷілеріне хакас тілінең учебниктерні, букварьны, арифметика учебнигін, тимнеп саларға киректелген. 1926 чылда Тодышевтің хакас тілінең пазылған пастағы букварьы чарыхха сыххан, А. Т. Казанаков хығырҷаң киндені тимнеп салған, К. К. Самрин — арифметиканы[4].
1928 чылда Тодышевтің ікінҷі хакас учебнигі чарыхха сыххан.
Кирилл Тодышев Хакасиядағы музей киреенің тӧстегҷілерінің пірсі полча. 1929 чылда Ағбан пилтірі аалда (амғы Ағбан) чир-суғ ӱгренҷең музей тӧстирінеңер чарадығ алылған. Олох чылда Тодышев музейге хакас чонның кибірлерін, культуразын чарытчатхан сигіс пулуңнығ хакас ибін паза хоныхта тузаланылчатхан 236 аймах ниме-ноо сыйлап пирген. Хакас иб музейнің этнография чыындызында хакас чонның кибірлерін, хоных оңдайларын чартычатхан ӧӧн экспонат полча[5][6].
Кирилл Тодышев 1947 чылның кӱрген айының 7-ҷі кӱнінде Хызылчарда ӱреен[4]. Ахталған 1956 чылда.
Тӧлі
2017 чылға Кирилл Тодышевтің тӧлінде отысча ӱгретчі саналған, оларның тоғын салған тиксі чыллары 650-ҷе полған. Ӱгретчілер санында: Молдавия ССР-ның саблығ ӱгретчізі Я. В. Тодышев, Хакас Республиканың национальнай паза территориальнай министрі полған, тиксі Россиядағы «Чыл ӱгретчізі» марығның чиңісчізі Д. А. Тодышев. Тодышевтің харындазының кӧргенегі — физика-математика наукаларының докторы, РФ-ның Президентінің сыйииның лауреады К. Ю. Тодышев[2].
Хумартхызы
2017 чылда Тодышевтің тӧрееннең пеер 125 чыл толчатханына чарыдылып Асхыс аймаанда ол чыл Кирилл Тодышевтің чылы тіп чарлалған. Школаларда, кӧзідіглер, класстағы частар, тегілек столлар, хумартхы иирлер, марығлар иртірілгеннер[7].
Олох чылның ӱртӱн айының 15-ҷі кӱнінде Ӱс чул аалның школазында Кирилл Тодышевке чарыдылған хумартхы чарды хызылған[8].
2017 чылның сілкер айының 16-ҷы кӱнінде Л. Р. Кызласовтың адынаң хакас национальнай чир-суғ ӱгренҷең музейде пайрамнығ мероприятие ирткен. Араласчылар аразында полғаннар: Хакасияның тіл, литература паза тархын наука-істезігліг институдының, Н. Ф. Катановтың адынаң Хакас хазна университедінің кізілері, Тодышевтің туған-чағыннары[9].
Алған орын
- ↑ 11 мая 1892. arhiv.r-19.ru. ГКУ РХ «Национальный архив». Дата обращения: 26 Кӧрік айы 2025.
- ↑ 1 2 3 А. Ф. Чепашева. Жизнь, посвященная народу. www.memorial.krsk.ru. Мемориал Красноярск. Дата обращения: 26 Кӧрік айы 2025.
- ↑ Просветитель. abakan.bezformata.com (15 Сілкер айы 2017). Дата обращения: 20 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ 1 2 3 Ю.А. Орешкова. Жизненный и творческий путь известного просветителя хакасского языка К.С. Тодышева (по документам Национального архива Республики Хакасия). arhiv.r-19.ru. ГКУ РХ «Национальный архив». Дата обращения: 26 Кӧрік айы 2025.
- ↑ В Абакане пройдет юбилейное мероприятие, посвящённое 125-летию Кирилла Семеновича Тодышева. www.19rus.ru. НИА Хакасия (5 Сілкер айы 2017). Дата обращения: 26 Кӧрік айы 2025.
- ↑ Грандиозный и долгожданный объект в Хакасии. Почему он был так нужен. culture19.ru. Министерство культуры Республики Хакасия (14 Хосхар айы 2017). Дата обращения: 26 Кӧрік айы 2025.
- ↑ В Хакасии увековечили память подвижника и просветителя Кирилла Тодышева. gazeta19.ru (18 Ӱртӱн айы 2017). Дата обращения: 26 Кӧрік айы 2025.
- ↑ 2017-09-18. В Хакасии открыли мемориальную доску автору первого хакасского букваря Кириллу Тодышеву. news.re19.ru. Дата обращения: 20 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ В главном музее Хакасии начался цикл мероприятий, посвящённых 125-летию со дня рождения Тодышева. culture19.ru (17 Сілкер айы 2017). Дата обращения: 20 Кічіг хырлас айы 2025.
Литература
- Энциклопедия Республика Хакасия / Правительство Респ. Хакасия; [рук. проекта Г. Ю. Семигин; науч.-ред. совет: В. А. Кузьмин (пред.) и др.]. Т. 1 : [А — Н].— Абакан: Поликор, 2007, 430 с.