Таштык культуразы

Рувики тiп сайттаң
Таштык культуразы
тимір эпохазы
Tashtyk culture01.jpg
Орныххан чирі Минсуғ ойымы
Датировка п. э. алн. II чӱс чыл — пістің тустағы V чӱс чыл
Чоннар европеоидтер, генетикаҷа «скиф тузындағыларға» чағыннар[1], ідӧк монголоидтер; гипотеза чіли Ким хазындағы хырғыстарның этнокультурогенезінең палғалызы кӧрілче[2]
Хоных кӧрімі чир тоғызы паза мал ӧскірізі
Істезігҷілер А. В. Адрианов, С. А. Теплоухов, С. В. Киселёв, М. П. Грязнов
Преемственность
←Тагар культуразы →
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Таштык культуразы (орыс. Ташты́кская культу́ра) — тимір чӱс чылның (п. э. алнындағы ӀӀ чӱс чыл — п.э. V чӱс чыл) Ӱстӱнзархы Сибирьнің археология культуразы. Кӧп ниме-ноозын тагар культуразынаң алған даа полза, аннаң илееде чирлерде тимір тарап парғанынаң пасхалалча. Хоных оңдайы чир тоғызынаң паза мал ӧсірерінең палғалыстығ хал турған. Пастағы салда идіп алғаны наа ниме полған, че олох туста ол мотыганы сығара паспаан.

Таштык тузында чуртаан чонның пӧзік социальнай тилізінеңер оларның сӧӧк чығаны киречілепче. Олар олаңай чир ойымнарына паза килкім туған-туусханнар сыыраттарына чарылчалар, олар орай тагар пиг-пайларының хумартхылап чығҷаң оңдайларына тӧӧйлер. Ким хазындағы аристократия олох «скифтер» кибірлерінең кізі сӧӧгін чызыбас итчеткенін, чаа татуировкаларын халғысча. Наа даа нимелер пол килгеннер: склептерзер таңах нымырхаларын салчалар, ӱреен кізілернің омаларынаң гипснең иткен маскаларын суурчалар, пірееде кӧклӧлер дее хада салғаны тоғасча. Склептерде хыдат кибірліг зонтиктернің ағас чардыхтары табыл парғаннар, хуннар  (орыс) (рус. оларны ӱлгӱ танығлары чіли тудынҷаңнар.

Ӏстезіглер тархыны

Таштык тузының хумартхы тастарынаңар пастағы искіріглерні Сибирьдегі академическай экспедицияның устағҷызы П. С. Паллас  (орыс) (рус. (1768—1774) пічікке кир салған. Ол клад тілеен кізілернің сӧстерінең сӧӧк чығҷаң маскалардаңар искірче

…пірееде фарфорға тӧӧй материяда от кӧк паза хызыл сырларнаң хоостал парған олаңай синніг ніске кізі пастарын табарға килісчең.П. С. Паллас, «Путешествия по разным провинциям Российской империи», 788. С.540

Таштык хумартхы кӱргеннерінің сыбыра археология істезіглерін 1883 чылдаң губернияның акциз устағ-пастағның ревизоры А. В. Адрианов Минсуғ хыриндағы Тагар олтырыхта пасталча. 1903 чылда Адрианов таштык культуразының иң улуғ хумартхы кӱргенін хазып алған — Оғлах сыырадын  (орыс) (рус.. Анда сӧӧк чығҷаң маскалар табыл парғаннар, ідӧк аймах-пасха чаа тим-тиріглері, олох санда ағас каркасха тартыл парған теернең тӧрт пулуңнығ улуғ хадағланыстар.

С. А. Теплоухов 1920 чылларда хумартхы тастарны алынҷа тархын культураға Знаменка аалның аймағында олох санда Тастып суғда комплекснай істезіглер соонаң сығар салған.

Таштык хумартхы тастарының иң не килкім істезіглерін 1930—1940 чылларда С. В. Киселёв иртірібіскен. Тазоба ӧргезін хасханы улуғ чидіге саналча. 1960—1970 чылларда Хызылчар суғ тутчаң ойымына кір парар чирлерінде хайраллаҷаң хасхан тоғыстары иртірілген. Пастағызын на алынҷа нимес сыыраттар, че пӱкӱлее туған-туусханнар сыыраттары істезілген. Туған-туусханнар сыырады хыринда, чир сыыраттар аразында, чиис ӧртеҷең паза ибіріг итчең комплекстер оймағастарын хасхлап алғаннар. Тоғыстар М. П. Грязновтың устаанынаң апарылғаннар.

Сӧӧк чығҷаң маскалар

Кибірліг отха ӧртеткен соонда, ӱреен кізілернің кальцинациялығ сӧӧктерін тӱктіг хабыҷахтарға салып, ибдегі малларның теерілерінің отнаң толдыр салған кӧклӧлер істінзер суғып, тағыраҷаңнар. Хакасияның чазы аймахтарында андағ кӧклӧліг сыыраттар хайраллал халғаннар[3]. Кӧклӧнің сырай орнына сӧӧк чығҷаң маска салылҷаң, ол ӱреен кізінің омазына салылған гипс паза известняк хозып араластырған тойнаң чағылҷаң. Пірееде маскалар бюст оңдайлығ полҷаңнар. Чығар алнында маскаларны сырнаң сырлаҷаңнар, ӧӧнінде, хызыл сырнаң: хамах орнында спираль хоосталҷаң, ээкке паза наахтарға сырай хызылы ползын тіп хызамдых сырлар хоосталҷаң[3].

Хоор парған хоостығ ах тойнаң иткен таштык маскалары

Састар иптеені паза пасха кисчең кип-азах

Пасха кисчең таштык кип-азах пасха ӱстӱнзархы культураларына тӧӧй полҷаңнар, олох санда пазырык культуразына. Оғлах сыырадында тӱктіг, істі халын тӱкнең тігілген паза тууп, істінең теер киснең тігілген пӧріктер табыл парғаннар. Ноо даа истең тігілген полза, оларны ікі формаға чар саларға чарир: пірсі чепец алай хулахтығ пӧрік кӧрімніг, пасхалары — кізі ніткезін паза хулахтарын чаапчатхан устығ кӧрімніглер.[4]. Таштыктар аразында пас тигейінде ипти салылған позының алай пасха састарнаң пӱткен узун киҷеге илееде тарап парған полған. Пасха ибіркі састарны хырҷаңнар. Сасха хаптырылҷаң чазанҷыхтарға хазың тоснаң иткен тӱӱстернең тузаланҷаңнар, оларны тастынаң хыдат чібекнең ибіріп тыыт салҷаңнар. Археологтар таап алған састарнаң алай отнаң толдырылған теер хапчығастары андағох оңдайнаң тузаланылғаннар, неке.

Сӧӧк чығҷаң оңдайлары

Кӱргеннер  (орыс) (рус.-туған-туусханнар сыыраттары тас-чир урған кӧрімніглер. Оларның диаметрі 10-20 м. пӧзии 0,4-1,5 м, ортызында ойымнар. Ойым ибіре хана пӱдірҷеңнер — крепида, кидеркі саринаң кірҷең орыннар ит салҷаңнар — дромостар. Ханалары плиталарнаң алай ба сиденнең паза клетьнең чабылҷаңнар, хана хастада −1-2 хадыл чардыларнаң иткен чаттырҷаң орыннар, тӧгелернең, тос алай плитаҷахтарнаң иділҷең.

Туған-туусханнар сыыраттарын сӧӧктер чыып салған соонаң ӧртебісчеңнер. Кӧбізін кӧклӧлер істіне сал салған ӧртеен сӧӧктер чығҷаңнар, неке. Пурунғы арах туған-туусханнар сыыраттарында пӱкӱлее чыған паза чардыхти чыған сӧӧктер чығаны тоғазадыр. Кӱл салҷаң ниме полып, хапчығастар, отнаң иткен сумкаҷахтар, хазың тоснаң иткен харачахтар, ағас харачахтары паза маска-бюсттернің істіндегі чардығы тузаланылҷаң. Туған-туусханнар сыыраттарында сӧӧктер, кӧклӧлер алай олаңай хапчығаста кӱл чіли чығаннар саны пӱдіріг синіне кӧре пасхалалча. Олаңай кічіг туған-туусханнар сыыраттарында 10 пасти 40 теере сӧӧк. Улуғ туған-туусханнары сыыраттарына 100 теере паза аннаң даа кӧп ӧртеен кізі сӧӧгі салылҷаң. 7 час читкелек олғаннарның сӧӧктерін алынҷа чығҷаңнар. Таштыктарның чир сыыраттарының тастында, удаа туған-туусханнар сыыраттары хыринда ибіріг итчең оймағастығ кӧзеелер турғысчаңнар. Анда мал соғып, чиис салып, ол чирні туғанарын сағысха кирҷең орын чіли тузаланҷаңнар. Тас кӧзеелер алнындағы оймағасха алай чир ӱстӱне ідісте аймах-пасха ісчең нимелер паза ит кизектерін турғысчаңнар, кӧбізін хой иді алай мал иді.

Антропология кӧрімі, этника паза генетика палғалыстары

Культураның кізілері аймас парған антропологиялығ кӧрімніг полғанын Эрмитажтағы, Минсуғдағы паза Хакас[5] музейлеріндегі сӧӧк чығҷаң маскалар киречілепчелер. «Оларның аразында пурунғы тимір чӱс чылның орындағы чонның ыраххы тӧллері европеоидтер дее, халғанҷы чӱс чылларда Ортын Ким суғның чирінде чурт салынған монголоидтер дее»[3][6]. Пазыртхан тагар чонының европеоид кӧрімнері олаңай сыыраттарда кӧп полған, че пай-пиг туған-туусханнар сыыраттарында монголоидтер кӧрімі пілдірте тоғасчаң.

Совет археологиязында С. В. Киселёвтың паза Л. Р. Кызласовтың тоғыстарының соонда динлин-гяньгунь чон пӱткенінеңер теориязы кӧптел парған, ағаа кӧре таштык культуразы Ким хазында тӱрк тілліг[7] динлиннер  (орыс) (рус. килген тӱрк тілліг гяньгуньнарнаң пір чон полып аймас парғанынаң «пурунғы хакастар» (ким хазындағы хырғыстар) пол килгенін кӧзіткен. Хыдат пічіктері, тізең, гянгуньнарны (ким хазындағы хырғыстарны) динлиннернің[7][8] кӧні тӧллері тіп санапча. Ю. С. Худяковтың соонаң арах сыххан тоғыстарында ол концепция чігленіске турғызылча, паза Минсуғ ойымындағы таштык культуразының хумартхы тастары «пурунғы хырғыстарның этнокультурогенезіне пір дее теелбинчелер»[9] тіп салтар иділче.

Хай-пірее антропологтарның сағызынаң, таштыктарның антропология оңдайы амғы урал расазына килісче, Сойан-Алтайның амғы кизек этникалығ группаларына, олох санда хакастарның[10] чардығына сыхханы полча. Хакастарның амғы антропология пӱдізі тӧстелері тоозылғаны пістің эрабыстың Ӏ муң чылы пасталчатханына килісче, пасха сӧстернең тізе, Хырғыс хағанады ӧңненген тусха.

Таштык эпохазындағы сӧӧк чыған орындағы пис ипчінің алылған мтДНК-ларында C, HV, H, N9a, паза T1 чоллары ілезіне сығарылған[11]. Таштык культуразының кізізі TASTYK S34 Y-хромосомалығ R1a1a гаплогруппаа теелче, тагар культуразының кізізінең TAGAR S24 пір ле мутациянаң пасхалалып, тагарларның кӧні тӧлі полча. Оларның культураларының алысханын санға албаза, олар аннаң андар чуртааннар[1].

Алған орын

  1. ↑ 1 2 Волков В. Г., Харьков В. Н., Харьков В. Н. Андроновская и тагарская культуры в свете генетических данных // Труды Томского областного краеведческого музея им. М. Б. Шатилова. — 2012. — Т. XVII. — С. 147—166.
  2. ↑ Кызласов Л. Р. Таштыкская эпоха в истории Хакасско-Минусинской котловины (I в. до н.э. — V в. н.э.).. — Москва: МГУ, 1960. — 198 с.
  3. ↑ 1 2 3 Хакасский музей. Склепы и могилы с посмертными масками. Дата обращения: 23 Чарыс айы 2025.
  4. ↑ Вадецкая Э. Б. К выявлению этнических признаков населения таштыкской культуры // Проблемы происхождения и этнической истории тюркских народов Сибири. — 1987. — С. 40—52.
  5. ↑ Хакасский музей. Дата обращения: 23 Чарыс айы 2025.
  6. ↑ Новосибирский справочник. История Сибири. Таштыкская культура (II в. до н. э.—V в. н. э.). Дата обращения: 23 Чарыс айы 2025.
  7. ↑ 1 2 Таскин В.С. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). / Предисловие, перевод и примечания В.С. Таскина М.. — С., 1968. — С. 136.
  8. ↑ Бичурин Н. Я. Повествования о Доме хойху // Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Восточная Литература. Институт этнографии им. Миклухо-Маклая (1950). Дата обращения: 23 Чарыс айы 2025. Архивировано 4 Кӧрік айы 2016 года.
  9. ↑ Худяков Ю. С. Проблемы истории древних кыргызов (первоначальное расселение) // Этнографическое обозрение. — 2001. — № 5. — С. 75—83.
  10. ↑ Алексеев В. П. Историческая антропология и этногенез. — М.: Наука, 1989. — 417 с.
  11. ↑ Christine Keyser. Ancient DNA provides new insights into the history of south Siberian Kurgan people (англ.) // Human Genetics. — 2009. — Май. — P. 395—410.

Литература

  • Вадецкая Э. Б. Археологические памятники в степях Среднего Енисея. Л., «Наука», 1986. 180 c.
  • Вадецкая Э. Б. Таштыкская эпоха в древней истории Сибири. СПб: «Петербургское востоковедение». 1999. 440 с. (Archaeologica Petropolitana, VII).
  • Кызласов Л. Р. Таштыкская эпоха в истории Хакасско-Минусинской котловины (I в. до н. э. — V в. н. э.). М.: 1960. 198 с.
  • Ташты́кская культура // Татары — Топрик. — М. : Советская энциклопедия, 1956. — С. 30—31. — (Большая советская энциклопедия#Второе издание / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 42).
Алған орны - https://kjh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Таштык_культуразы&oldid=153940