Ким хазындағы хырғыстар

Рувики тiп сайттаң

Экспертиза РАН

Logo-ran.png
Россияның Наукалар Академиязының
экспертиразы иртірілген
Алғыда
Aprove.svg

РАН экспертизазы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россияның Наукалар Академиязының
экспертизазы иртірілген
Алғыда
Ким хазындағы хырғыстар
Расселение Ӱстӱнзархы Сибирь, Монголия
Тіл пурунғы хырғыс
Киртініс тенгрианство, манихейство
Кiрчеxt  тӱрк чоннары
Туған чоннар хырғыстар, тарбагатай хырғыстары, фуюй хырғыстары, хакастар, алтайлар, шорлар, теленгиттер, чулымнар, тывалар
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Ким хазындағы хырғыстар (орыс. Енисейские кыргызы) — тархын пічиинде алыл парған пурунғы паза ортын чӱс чыллардағы Ким суғ хазындағы паза Сойан-Алтайдағы тӱрк тілліг чонның тании полча[1].

Ким хазындағы хырғыстар пурунғы туста

Ким хазындағы хырғыстар Чаа тас археология культураны тӧстеен кізілер полғаннар. Таштык культуразы паза динлиннер ким хазындағы хырғыстарның этногенезінең палғалыстығ тіп сағыстар пар.

Хырғыстарның XVII чӱс чылдағы ааллары

Сым Цянның «Тархын пічіктерінде» ким хазындағы хырғыстар хунну (201 чыл п.э.а.) ӱлгӱзіне пастыр парғанда, олардаңар пастағы чоох полған тіп саналча — хыдаттар Цзянькунь ((堅昆) (алай Цзюйу 居勿, Цзегу 結骨) хазнадаңар чоохтаҷаңнар. Олар ол хазнаның чоны динлиннернең аймас парған тіп санаҷаңнар[2]. Кип-чоох хоостыра, хыдат чааҷыларның устағҷызы Ли Линнің (李陵) хуннулар чжуки-кнезінің тӧлі ким хазындағы хырғыстарнаң устап турған тіп чоохталған.

Тан тустағы  (орыс) (рус. хыдат пічіктері ким хазындағы хырғыстарны пӧзік сыннығ, хызыл-сарығ састығ, ах сырайлығ паза от кӧк алай кӧк харахтығлар тіп пасчалар[3][4]. Андағох ла тасты-кӧрімінеңер искіріг пазылып, тибет паза араб-перс пічіктерінде пирілче. Че ким хазындағы хырғыстарның прайзы ла нимес чарых састығ паза харахтығ полҷаңнар. Олох тустардағы хыдат пічіктерінде хара састығ паза хара харахтығ кізілер саны кӧмес арах полғанынаңар чоохталча. Ол нимелердеңер Американың тӱрк істезігҷізі Майкл Дромпп хынығ сағызынаң ӱлескен[5]:

Ким хазындағы хырғыстарның омаларынаң палғалыстығ, істезігҷілернің нинҷе-де пілдірігліг саны пурунғы хырғыстарда тӱрк нимес, алай ба пасхали тізе, тӱрктерге саңай тӧӧй нимес оңдайлығ аймас парған чонны кӧр турғанар. Хыдат пічіктерінде хырғыс сӧстер аразында тӱрк нимес (ӧӧнінде самодий) тіп саналчатхан сӧстер табылған соонаң, ученайларның кӧбізі ол сағыснаң чарасхан. Че полза даа тіл паза раса аразындағы палғалыс киртіністіг нимес полчатханын таныхтирға кирек. Хырғыстарның ит-сӧӧгінің тастындағы кӧрімін тӱрктер полбаанының кӧзідімі тіп санап полбас, олох синде, ідӧк нинҷе-де тӱрк нимес сӧстерінің лексикалығ омазын лингвистика хоостыра алылған практиказы пастыра чарыда чоохтап пирерге чарир. Кимнің (п.э. VIII чӱс чылы паза аның соонда) хырғыс пічіктері сынында толдыразынаң тӱрк тілінең пазыл парғаннар, хыдаттың тан пічіктері хырғыстарның ол тустағы пічік паза аас тілі тӱрк тілліг уйгурларның тіліне толдыразынаң тӧӧй полған тіп чарыда чоохтапча. Хыдат пічіктерінде хайраллал халған хырғыс сӧстерінің кӧбізі сынында тӱрк сӧстерідір. Хырғыстарны тӱрк нимес полып пӱткеннер тіп санаҷаң сылтағлар чоғыл.

Динлиннер паза пурунғы хырғыстар моолларнаң[6] чағын палғалыстығ полғаннар тіп кӧріс пар. Н. Я. Бичуриннің кӧрізінең, пурунғы хырғыстар тӱрк-моолларнаң поралас парған ханнығ полғаннар[7]: «хягастарның кіні орныхчатхан чирде, Ким губерниязының ӱстӱнзархы саринда, амды чуртапчатхан чон ӧӧнінде тӱрк-мооллар». «Хягас пастағы пӱдізінде Моол-тӱрк хазна поларға кирек полған паза ікі чоннаң пӱдерге кирек полған: тӱрктернең паза моолларнаң»[8][9][10]. Пу кӧріс хай-пірее талазығларнаң мындағ арах талазығ асча: Ким хазындағы хырғыстарның тастындағы кӧрімі европиоид кӧрімніг полчатханы[11], орхон-ким пічіктері тӱрк тілліг полчатханы[12][13] (хай пірее алынҷа моол сӧстіг чардыхтар) паза генетика саринаң ким хазындағы хырғыстар моол чоннарына киліспинчеткен Гаплогруппа R1a гаплогруппаға кірчеткені[14].

Ким хазындағы хырғыстарға тӱрк тілліг паза моол тілліг ӧмелердең[15] пасха иран[16], угор, самодий[17] паза кет[18] элементтері хозылып кір парғаннар.

Ким хазындағы хырғыстар ортын чӱс чылларда

Ким хазындағы хырғыстарның культура нимелері (кӧзіділген сомда экспозиция «пурунғы хакастар» адал парған)
Ким хазындағы хырғыстарның чайаачызы
Пурунғы хырғыстарның нимелері

V—VIII чӱс чылларда ким хазындағы хырғыстар жужаннарға, Тӱрк хағанадына, Уйгур хағанадына пазындыр салғаннар. Уйгурлар тузында ким хазындағы хырғыстар пілдірте кӧп полғаннар: 100 муңнаң артых сӧбіре паза 80 муң чааҷы. Ким хазындағы хырғыстарның чирлерінең уйгур хағанның турлаана теере тибелерге 3000 ли алай 40 кӱн парарға кирек полған[19].

Уйгурларны чиңіп алғаны паза ким хазындағы хырғыстарның ӧңненгені

VII чӱс чылның пастағы чардығында ким хазындағы хырғыстар сюеяньтоларға албаты чон полыбысхан, паза уйгурлар оларның соонҷа кӧрер наместникті (хыд. 頡利發) турғыс пиргеннер. Итсе-де, ханның паза аның ӱс орынҷызының: цисибэйнің (хыд. 訖悉輩), цзюшабобэйнің (хыд. 居沙波輩), амибэйнің (хыд. 阿米輩) ӱлгӱзі хала парған. 648 чылда сюеяньтоны Тан империязы хыра сабысхан, анаң уйгурларның кӧбізі Тан империязының албатызына кірібіскен. Ким хазындағы хырғыстар императорзар илҷілерні ызыбызарға чарадыбысханнар. Ӧргезер Сылифа Шибоку Ачжань (хыд. 俟利發失缽屈阿棧) ах сағал читкен. Той-пай тузында ол императорны позының кистімі идібізерге суранған. Император ол ах сағалның чирлерін алып, оларға цзянькунь (хыд. 堅昆府) ат пиріп, оларны алып аларға чахыбысхан. Ах сағал цзо туньвэй да цзянцзюнь (хыд. 左屯衛大將軍, ранг пілдістіг нимес), чаа атты алып алған, (都督, дуду) округтың пазына турғызылған паза Яньжаньның наместничествозына (燕然都護) пирілген. 650 чылдаң 683 чылға теере Хыдатсар 2 илҷі ызыбысханнар.

707—710 чылларда Тан Чжун-цзун императорға сыйыхтар ызыбысханнар, анаң ол ким хазындағы хырғыстарны тӧреен-пӱткені чағын полған ӱчӱн кистім оңдайынаң сығарыбызарға чарадығ салған[20].

712 чылдаң 756 чылға теере Тан династиязының Сюань-цзун ханы тузында тӧрт хати сыйыхтар ысханнар.

758 чылда Моян-чурның уйгурлары ким хазындағы хырғыстарны чаалап алғаннар. Ким хазындағы хырғыстар нинҷе-де княжествоға чарыл парғаннар, неке. Араб-дашиларнаң (олар хоостығ киденнер караваннарын ысчаңнар), Тибет империязынаң, ідӧк караваннар чолларында чол кӧзітчізі полчатхан карлуктарнаң палғалыстар пол килгеннер. Ажэ тӱрктердең пигадуньцзецзинь (хыд. 毗伽頓頡斤, пига=бильге=сағыстығ) тіп титул алып алған.

840 чылда олар Уйгур хағанадын хыра саап, Ортын Азияның істінде 80 чыл артиинаң ӧӧн кӱс полып турған Хырғыс хағанадын  (орыс) (рус. тӧстеп алғаннар. 818 чылға чағын Ажэ позын хан тіп чарлабысхан, позының іҷезін (ол тюргеш хызы полған) — ӧкіс хан-пиг ипчі (可敦), позының ипчізін (ол тибет генералның хыс палазы полған) — хан-пиг ипчі. Уйгурлар чааҷылар пазында устағҷы министрні ызыбысханнар, че чиңіп полбааннар. Чаа 20 чылға тартыл парған, уйгурлар пір дее чидіге чит полбааннар. Ажэ чағдапчатхан чиңіске киртінібіскен. Уйгурлар аразында ӱлгӱ пыласханы пасталыбысхан, анаң ахсағал Цзюйлу Мохэ (хыд. 句錄莫賀) ким хазындағы хырғыстарның чааҷыларын уйгурларның кінінзер — Хара-балгасунзар, ағыл килген. Городты ӧртебіскеннер, кӱл аразында Ажэ позының алтын пайзаң ибін турғыстырыбысхан. Ағаа холына кірген ис-пай аразына Тайхэ (хыд. 太和公主) хыдат хан хызы паза тӧрт ханның ӧкіс ипчілері кір парғаннар. Хан турлаан Лаошань тағларынзар кӧзірібіскен паза хыдат хан хызын Танзар ызыбысхан, че чолда парчатханда уйгур Уге-хан оларны абылабызып, хан хызын хада апарыбысхан. Хаған пол парған киректеңер искірібізер ӱчӱн Чжуу Хэ Суны (хыд. 註吾合素) императорзар ызыбысхан.

841 чылда Тан династиязының У-цзун императорынзар ким хазындағы хырғыстарның илҷізі килген. Император аны уғаа чахсы ааллатхан, аны Бохай (хыд. 渤海) хазнаның илҷізінең кӧдіре турғысхан. Чарадығҷы (хыд. 卿) Чжао Фан (хыд. 趙蕃) ханзар нандырығлығ чорыхтығ ааллап парған. Ӏдӧк император министрлерге паза «Кибір чарадииның» (хыд. 鴻臚寺) чиновниктеріне илҷілерні сурағластырыбызарға паза ким хазындағы хырғыстарның хазназынаңар пічіктер пас килерге чахабысхан. Министр Дэ Юй (德裕) Ажэнің сӧӧк ағазын пас саларға паза аның омазын хоостап саларға чӧп пирген. Ажэ хэйчэзцы («хара арбалығлар») аймаанда чазынчатхан Уге-ханны сӱріс сығып, Таннаң полызығ суранған. Че полза даа империя ол туста унадыл сыххан полған, паза ол уйгурларны хырған паза Тибет иңзелген сылтаанда тудылчатхан. Император Ажэге Цзун Инсюнъу Чэнмин кэхань (хыд. 宗英雄武誠明可汗) тіп титул пирерге чахабысхан, че 846 чылда Тан У-цзун илҷілерні ызарға маңнанмин салып ӱреп парған, анаң наа император Тан Сюань-цзун маңзырабин сыххан. Тиксі пӧзік чинніглер чӧбінде, уйгурларға кӱстіг полған туста титул пирҷеңнер, ам, тізең, ким хазындағы хырғыстарға титул пирзе, олар кӧдіре сабынып, хорғыс ағылғадағ пол парарлар тіп чарат салғаннар. Император пічікті нандыра хығыртып алған.

847 чылда ким хазындағы хырғыстар Амурзар 500-ке читчеткен кізіліг тис парыбысхан уйгурларны сӱрізіп, оларны чазырчатхан шивей аймааның тоғыр улуғ чорыхха парғаннар[21]. Министр Або устаан чорыхта 70 муң чалаң чааҷы араласхан[22].

847 чылда хан ӱреп парған. Император наа ханға Инъу Чэн Мин кэхань (英武誠明可汗) титул пирген.

860—874 чылларда ким хазындағы хырғыстар ӱс хати илҷілерні Танзар ысханнар. Соонаң тархынны пічікке кирбееннер. Соонаң хағанат нинҷе-де княжествоға чарыл парған.

Ким хазындағы хырғыстар моол тузында

1206 чылда Чингисхан тіп ат алып алған Темучин моол ханнығ тӧстел парған хазнаның пазы полыбысхан. Прай моол кнестер хурултайында «арығдағы чоннарны» пазынып аларынаңар чарадығ алыл парған. Ол пӧгінні Чингисхан позының улуғ оолғына Джучиге чахап салған. 1207 чылда Джучинең Субэдэй чорыхха сығыбысханнар. Ол чорыхта оларға ойраттарны, урасуттарны, теленгуттарны, баргуттарны паза куштемилерні (хырғыстарның кистімнері) пазынып аларға оң полған. Ким хазындағы хырғыстарның хырығларына чит килгеннерінде Джучинең Субэдэй тумен-хырғыстарға орта пол парғаннар. Хырғыстарның пиглері пос кӧңнінең оларнаң хада поларға ынабысханнар. Хаҷан-да хырғыстарны албаты чоны полған кӧп арығдағы чоннар олох оңдайнаң пос кӧңнінең Чингисханнаң хада поларға ынабысханнар. Джучи пазындырып алған чоннарның, олох санда хырғыстарның, прай пиглерін, темниктерін паза муңҷыларын позынаң хада алып алып, олар постары наа хағанға постарының «чарасчатханнарынаңар танығларын» чоохтап пирзіннер тіп пабазының турлағынзар нандыра чолға сығыбысхан.

«Олар ханға ах ылачын-шинхотнаң, ах аттарнаң паза ах кӱзеннернең хамах саап постарының чарасчатханнарын чоохтап пиргеннер.»[23]

Рашид ад-Дин:

«603 чылның айларына [1206/1207] килісчеткен хозан чылы полчатхан толай чылында, Чингиз-хан ол ікі ханзар Алтаннаң Букразар илҷілерні ызыбызып, [оларны] чаразарға хығырыбысхан. Олар нандыра Урут-Утуджу, Элик-Тимур паза Аткирак аттығ ӱс эмирлерін, кічии улиина аарлапчатханын кӧзітчеткенін кӧзідіп, ах хартығалығ ызыбысханнар, іди олар аннаң чарасханнар [ағаа].»[24]

Хырғыстар «хан албанын» тӧлирге кирек полғаннар — чааҷыларны моол чирінзер ыс турарға обязанность.

Ким хазындағы хырғыстарның кӧдірілгені

1217 чылда Сибирьде туматтар  (орыс) (рус. кӧдірілібіскеннер, ол туста моолларның ӧӧн кӱстері Цзинь империязының чирінде полғаннар. Чингисхан позының киртіністіг чааҷылар устағҷызына Борагул-нойонға кӧдірілісті хыра саабызарға чахығ пирібіскен паза ол чирлерні хатығ холда тудыбызарға. Борагул-нойон утыр салып, чаалазығда чат халған. Ол киректеңер піл салып, Чингисхан сах олох туста Дорбо Докшин-нойон аттығ пасха чааҷылар устағҷызын андар ызыбысхан. Парар чиріне читкенде Дорбо Докшин-нойон тағ ас киліп ыырҷыларын кистінең чаалирға сағыныбысхан. Ол ыырҷылары Борагул-нойонны чиңіп алғаннарын пайрамнапчатхан туста кинетін туматтарны кизе-саап парған. Моолларның чиңізі соонаң, туттырған туматтарны Борагул-нойонның сӧбірезінің хуллары чіли ит салғаннар. 1218 чылда туматтарнаң байлуктар кӧдірілібіскеннер. Чингисхан ким хазындағы хырғыстарға хонҷыхтарының кӧдірілізін пазыбызарға чахығ пирібіскен. Ким хазындағы хырғыстар ынабин салып, постары кӧдірілібіскеннер. Хырғыстарның кӧдірілізінің пазында Курлун турыбысхан. Чингисхан, Сойан-Алтай чирінде кӧдірілістер хорғыс ағылчатханын сизініп, позының улуғ оолғына Джучиге сағамох Сойан-Алтай чирінзер орындағы чоннарны пазарға чахығ пиріп, аны андар ызыбысхан. Суғлар пустарынҷа ирт килген Джучи Тува чирінзер кинетін кір киліп, хырғыстарны пазыбысхан, хылыс-ӧртнең прай чирлерні хатығ холға киріп алған. Моолларға хыртыстаныс улам на ӧс сыххан. Моолларның Сойан-Алтайдағы гарнизоннарының саны кӧптел парған. Ким хазындағы хырғыстарның кӧдірілгені паза 1261, 1272, 1293 чылларда полған.

Ким хазындағы хырғыстар Юань империяның пӱдізінде

Хубилай-ханның аңнааны (чардых). Лю Гуаньдао чайаан тіп хоос (XIII чӱс чылның соо)

Мунке хан 1260 чылда ӱреен соонда, Ариг-Буга паза Хубилай харындастар аразында пос-постарының аразында чаа пасталыбысхан. Ариг-Буганы хан чарлаан соонда, Хубилай позының чааҷыларын ағаа удура ызыбысхан, ана іди Ариг-Буга утыр салған. Ариг-Буга ким хазындағы хырғыстарның Сойан-Алтай чирлерінзер наа чааҷыларны чыып алар ӱчӱн чорыхха сығыбысхан. Нинҷе-де хати утыр салған соонда, Ариг-Буга Хубилайның ӱлгӱзінең чарас салған. Сойан-Алтай паза Моол чирлері Юань империязының пӱдізіне кір парғаннар. 1273 чылда ким хазындағы хырғыстар Юань империязының пазымынаң тоғыр кӧдірілібіскеннер паза Сойан-Алтай Моол чирінде хан орны ӱчӱн харбазығ апарған Хайдуға хабас пиргеннер. 1292 чылда Юань империязы Сойан-Алтай саринзар кӧдірілісті пазыныбызар ӱчӱн чааҷыларын ызыбысхан. Хайду ідӧк Сойан-Алтай саринзар чааҷыларын ызыбысхан, че утыр салған. Петров хай пірее хырғыстарның чардығы Хайдуға хозыл парып, аның соонҷа аның аалынзар парыбысхан полар тіп сағызынаң ӱлескен. Сойан-Алтай Юань империязының пӱдізіне кір парып, нинҷе-нинҷе административтіг чардыхтарға пӧліл парған. Ким хазындағы хырғыстар нинҷе-де ӧмеге пӧліл парғаннар. Пір чардығы орындағы Ким паза Алтай чирлерінде хала парған, че пасхалары Моол, Манчжурия паза Хыдат чирлерінзер ызыға ыстырыбысханнар.

Ким хазындағы хырғыс чааҷының хуйахтары

Орай тархын паза амғы чоннарнаң туған полчатханнаңар сурығлар

Наука тоғыстары читкіҷе сыххан даа полза, ким хазындағы хырғыстарны постарын ам даа чахсы істескелектер. Оларның пасха пурунғы паза кӧбізін амғы чоннарнаң туғаныс палғалыстарынаңар сурығлар ам даа азых халчалар. Гипотеза хоостыра ким хазындағы хырғыстарның тӧліне хакастарны санапчалар. Че андағ даа полза, пасха даа искіріглер пар. Ӏди, саблығ Сибирь тархынының специализі С. В. Бахрушин, Кимдегі «Хырғыс чирінеңер» пазып, 1955 чылда піди пасхан: ады пар даа полза, хырғыстар аның чуртағҷы чонының кічіг ле чардығы полып турған[25]. Соонаң иртірілген істезіглерде «ким хазындағы хырғыстар» паза «хырғыс чирлері» терминнернең хырғыстарны адапчатханын саба санирға чарир, че олар сынында хакастар пӱткенінде улуғ рольны ойнаан XVII чӱс чылдағы хырғыстарның кистімнерінеңер чоох парча тіп киртіндірчелер[26].

XVII—XVIII чӱс чыллар

Хайди даа полза, XVII чӱс чыл пасталчатханда, пасха сӧстернең тізе, орыстар килген тусха (Кет, Мелес, Том, аннаң андар Ачых тура паза Аба тура, соонаң Хызылчар острогтарын пӱдіргені), «хырғыстар» адалчатхан кізілер Ӱстӱнзархы Сибирьде чуртааннар (кӧбізі амғы Хакасияның чирлерінде паза алтынзархы Чулым суғ хастада), «Хырғыс чиріҷекте» (Минсуғ ойымы) адалчатхан чирде. Мында оларның конфедерациязы пар полған, чааласчатхан аймахтарнаң тӧрт княжество-ӱлӱс пірігістің пӱдізіне кіргеннер:

  • Алтыр ӱлӱзі
  • Алтысар ӱлӱзі
  • Исар (Езер) ӱлӱзі
  • Туба ӱлӱзі

Ким хазындағы хырғыстар Кучум ханның халғанҷы паза амырабас пірігізі полып, Ӏзіг-Кӧлзер парғанҷа орыс сівеелернең тоғыр матап чаалазарға кӱстенгеннер, ол чаалазығда сибирьдегі кічіг саннығ чоннарны (кӧбізін кӱстеп) чаалазарға кӧӧктіріп, олох санда кидеркі паза іскеркі моол-ойраттарнаң паза кистімнернең пірігіс тӧстирге сынап кӧргеннер. Ӱстӱнзархы Сибирьдегі орыс городтарын пір чӱс чылҷа «хайындырғаннар», полза даа олар «хырғыс ордазының» халған чааҷыларынаң тоғыр нимес, че Хыдат империязының ӱлгӱ кӱзінең тоғыр паза чааласчатхан ӱлгӱ кӱстіг джунгарлар аймахтарының тоғыр, амғы Кидеркі Моол чирінде хырығ тӧстеп, чаалазарға тимненгеннер. Пір дее чидии чох полған ким хазындағы хырғыстарның XVII чӱс чылда Том тураны хырыбызарға хати-хати сынап кӧргенінеңер пілдістіг. Ӏдӧк 1679 чылда хырғыс кнезі Иренек  (орыс) (рус. Хызылчар туразар чорыхнаң чӧргені пілдістіг. Ол тура Том сиинің тураларының Ким суғ хазында иң кӱстіг тыыдылған хырығ чіли, 1628 чылда тӧстел парған. Аны ӧнетін ким хазындағы хырғыстарны тохтадар пӧгіннең паза амғы Туваның чирлерінің алтынзархы чирлерін холға киріп аларға итчеткен джунгарларға чол пирбеске тіп пӱдір салғаннар.

Ким хазындағы хырғыстар, Орыс хазнанаң пірігізіне кірбин, джунгарларның хан-пиглеріне албан тӧлирге ынабиныбысханнар, ідӧк орыстарға тартылчатхан сибирь татарларынаң, чулымнарнаң паза ан. п. полызығ албин, сӱрдірген чон пол парғаннар. Соонаң, ким хазындағы хырғыс чонының халған кизегі Ойрат чирі ӧтіре тянь-шань хырғыстарынзар Ӏзіг-кӧл хазынзар парыбысханнар. Ӏдӧк пасха сағыс пар. Ким хазындағы хырғыстар кизегі ікі албан (орыстарға паза джунгарларға албан тӧлепчеткені) тӧлеҷең Ойрат чирінҷе парчатханда, пір чардығы, 3 муңҷа кізі, — 1703 чылда Джунгариязар парыбысхан.

Фуюй хырғыстары

1757—1758 чылларда Цин Империязы Джунгарияны хыр парыбысхан соонда, тіріг халған ким хазындағы хырғыстар Маньчжуриязар, КНР-ның Хейлунцзян провинциязының амғы Фуюй уездінзер, ыстырғаннар. Амғы туста оларны фуюй хырғыстары тіп адапчалар. Фуюй хырғыстарының  (орыс) (рус. саны 1997 чылда 1200-че кізі полған.

Гандула Салк паза Мабет Турду искіріглеріне кӧре, фуюй хырғыстарынаңар пастағы наука искіріглері Маньчжурия чирін японнар холға киріп алған (1931—1945) тузында пазыл парғаннар. 1943 чылда ӱс кізідең пӱткен япон ӧме: Тяньсунь (Tiansun) —имнег имҷізі, Хэ Ханъин (He Hangying) паза У Тяньхао (Wu Tianhao) Далян библиотеказынаң, Фуюйда паза Вуцзяцзыда моол чоннарын холға кирген чирде істескен туста пол килгеннер. 1944 чылның от айы тооза япон ученай Масато Сухара (яп. 栖原正人) фуюй хырғыстарын істезер пӧгіннең Вуцзяцзыда пол килген. Ол пурунғы істезігҷілернің тоғыстарын паза фуюй хырғыстарынаңар наукаға кӧп нимес пастағы искіріглерін 1986 чылда хатап чарыхха сыххан «Хырғыстарзар чорых» тіп статьязына кир салған.

Фуюй хырғыстарынаңар иң пурунғы искіріглер теезіне 1945 чылда Хэйлунцзянзар кірібіскен Совет Армиязының штабынзар хырғыс национальностьтығ совет чааҷыларның искіріглерін, орындағы чоннар аразында постарын хырғыстарбыс аданчатхан паза оларға пілдістіг тілнең чоохтасчатхан кізілерні таап алғанын, турғыс саларға чарир. Соонаң хыдат сарина ол нимедеңер искір пиргеннер. Фуюй хырғыстарын істезер тоғысха паалап полбас улуғ хозым хыдат хырғыстар істезігҷізі Ху Чженхуа хос салған, ол 1957 чылдаң пасти, тархын, киртініс, сӧбіре-чурт кибірлер хоостыра чазы паза теориялығ істезіглер иртірче. Ӏдӧк ол позының на чыып алған тіл материалларына тӧстеніп, сӧстернің, тапсағларның паза морфологияның оңдайларын чахсы иде істезіп алған.

Салтарлар

Пӱӱнгі кӱнде ким хазындағы хырғыстарның Азияның амғы чоннарының палғалызынаңар киртіндірістер хоза істезіглер кирексіпчелер. Ким хазындағы хырғыстарның тілі — пурунғы хырғыс тілі — амғы хырғыс ӧмезінің тіллерінің ӧбекезіне саналча (кӧр. тӱрк тіллері): фуюй-хырғыс, чулым, хакас, шор, сарығ-югур паза (арса) ӱстӱнзархы алтай. Пурунғыда паза ортын чӱс чылларның тустарында ким хазындағы хырғыстарның Ким суғдаң Тянь-Шаньзар нинҷе-нинҷе хати кӧскенінеңер, пасха сӧснең тізе ким хазындағы хырғыстар паза амғы хырғыстарның кӧні туған полчатханнаңар сағыснаң ӱлескен А. Н. Бернштамның кӧрізі ам даа істезіглердең сыхпаан[27]. Киргизияның Кочкор паза Талас ӧзеннерінде табылған пурунғы тӱрк руналарның орхон-ким литературалығ тілнең пазылған пічіктерні VIII чӱс чылның ікінҷі чардығына килістірілчелер. Ӏди полза ол ким хазындағы хырғыстарның Читі суғзар кӧзіп килген тузынаң палғалыстығ тіп санапчалар.

Алған орын

  1. ↑ Rustam A. Abdumanapov. Абдуманапов Р.А. Происхождение племени дөөлөс в разрезе этногенетических связей кыргызов с Алтаем (англ.). Архивировано 29 Кӧрік айы 2020 года.
  2. ↑ Нургуль Керимбекова. Формирование этнической территории и государственной границы Кыргызстана. Дата обращения: 10 Чарыс айы 2025.
  3. ↑ Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Восточная Литература. Дата обращения: 10 Чарыс айы 2025. Архивировано 4 Кӧрік айы 2016 года.
  4. ↑ The Cambridge History of China. Volume 3: Sui and T’ang China, 589—906 AD, Part One — Cambridge University Press, 1979 — p. 235.
  5. ↑ Michael Drompp. The Yenisei Kyrgyz from Early Times to the Mongol Conquest. Архивировано 10 Сілкер айы 2017 года.
  6. ↑ Арзыбаев Т. К. Этнические связи кыргызов с монголами, ойратами, калмыками, бурятами // Материалы Первого Международного алтаистического форума «Тюрко-монгольский мир большого Алтая: историко-культурное наследие и современность». — Барнаул, Горно-Алтайск, 2019. — С. 146—149.
  7. ↑ Нусупов Ч. Т. Политико-исторические проблемы генезиса идеологии, государственности и культуры кыргызского народа. — Кыргызский государственный национальный университет, 2000. — С. 65. — 295 с. Архивная копия от 6 Хандых айы 2020 на Wayback Machine
  8. ↑ Шойгу С. К., Аракчаа К. Д. Урянхай. Тыва Дептер. — Слово, 2007. — С. 40. — 662 с. Архивная копия от 6 Хандых айы 2020 на Wayback Machine
  9. ↑ Древнекитайские источники о кыргызской государственности и письма китайского императора кыргызскому кагану (III в. до н. э. — IX в. н. э.). — ARKHI, 2003. — С. 137. — 240 с. Архивная копия от 6 Хандых айы 2020 на Wayback Machine
  10. ↑ Позднеев Д. М. Исторический очерк уйгуров. — 1899. — С. 35. — 153 с. Архивная копия от 6 Хандых айы 2020 на Wayback Machine
  11. ↑ Lung, Rachel. Interpreters in Early Imperial China. — John Benjamins Publishing, 2011. — С. 108.
  12. ↑ Кормушин И. В. Древние тюркские языки. Абакан, 2004.
  13. ↑ Кызласов И. Л. Рунические письменности евразийских степей. — М.: Восточная литература, 1994. — 327 с. — 2,000 экз. — ISBN 5-02-017741-5.
  14. ↑ Волков В. Г., Харьков В. Н., Степанов В. А. Андроновская и тагарская культуры в свете генетических данных // Труды Томского областного краеведческого музея им. М. Б. Шатилова. — Томск, 2012. — Т.XVII. — C.147—166.
  15. ↑ Очерки истории хакасии: с древнейших времён до современности. — Издательство Хакасского государственного университета им. Н. Ф. Катанова, 2008. — С. 187. — 671 с. — ISBN 9785781005420. Архивная копия от 4 Хандых айы 2020 на Wayback Machine
  16. ↑ Чороев К. Происхождение кыргызов с точки зрения генеалогических преданий и популяционной генетики. Архивная копия от 4 Хандых айы 2020 на Wayback Machine
  17. ↑ Языки мира: Тюркские языки / Институт языкознания РАН. — Москва: Индрик, 1997. — С. 456. — 542 с. — ISBN 9785857590614. Архивная копия от 4 Хандых айы 2020 на Wayback Machine
  18. ↑ Петрухин В. Я., Раевский Д. С. История народов России в древности и раннем средневековье 3-е изд., испр. и доп. Учебное пособие для бакалавриата и магистратуры. — Litres, 2018. — С. 184. — ISBN 9785041259600. Архивная копия от 4 Хандых айы 2020 на Wayback Machine
  19. ↑ Верблюд проходит около 50 км в день по хорошей дороге
  20. ↑ Правящая фамилия Ли 李 происходила от тюрок по крайней мере с женской стороны
  21. ↑ П. П. Азбелев. Древние кыргызы. Очерки истории и археологии. Глава V. Эпоха, которой не было: енисейские кыргызы на рубеже тысячелетий. Дата обращения: 10 Чарыс айы 2025. Архивировано 23 Улуғ хырлас айы 2017 года.
  22. ↑ История Хакасии: с древнейших времён до 1917 года. Раздел II. Хакасия в эпоху феодализма. (VI — первая половина XIX в.). Глава 3. Древнехакасское государство (VI—XIII вв.). Политическая история. 4. Древнехакасское государство в IX—XII вв.. — Москва : Издательская фирма «Восточная литература», 1993. — С. 68.
  23. ↑ Монгольский обыденный изборник. § 239 // Сокровенное сказание / Пер. С. А. Козина. — М.—Л., 1941.
  24. ↑ Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Том 1. Книга 1. www.vostlit.info. М.-Л. АН СССР (1952). Дата обращения: 10 Чарыс айы 2025.
  25. ↑ Бахрушин С. В. Енисейские киргизы в XVII в. // Исторические труды. Т. III. Ч. 2. — М.: Издательство АН СССР, 1955. — С. 176—224. — С. 176
  26. ↑ Потапов Л. П. Хакасы // Народы Сибири. — М.-Л., 1956. — С. 376—419. — С. 384.
  27. ↑ Бернштам А. Н. История кыргыз и Киргизстана с древнейших времён до монгольского завоевания // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. — М.-Л., 1947. — Вып. 16. — С. 176—177.

Литература

Алған орны - https://kjh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Ким_хазындағы_хырғыстар&oldid=154531