Оңно тағлары
| Оңно тағлары | |
|---|---|
![]() | |
| Характеристикалар | |
| Улии | 21[1] км² |
| Узуны |
|
| Чалбаа | 2 |
| Высшая точка | |
| Иң пӧзік чирі | 557 |
| Орныхханы | |
| РФ-ның субъекті | Хакасия |
| Тағ системазы | Чир сыны |
| Хайраллалчатхан чир | |
| Изерістіре парчатхан Оңно тағлары | |
| МСОП категориязы | III (Чир-чайаан памятнигі) |
| Профиль | ландшафт |
| Улии | 20 000,0 га |
| Тӧстелген кӱні | 19 июля 2011 года |
|
sunduki19.ru (орыс) |
|
Оңно тағлары (орыс. Сундуки) — Хакас Республиканың Сыра паза Орджоникидзе аймахтарындағы республика синіндегі чир-чайаанның тархын, археология памятнигі. Культура паза чарыдығлығ кӧстегҷе тиліпчеткен туризм орны. Тағ идеенде 2011 чылның хандых айының 18-ҷі кӱнінең сығара «Сундуки» музей-заповедник тоғынча.
Чарыдығ
Тағлар Сыра паза Орджоникидзе аймахтарында турчалар. Чир сынының?! азырларының Тоғызаас сынның тағлары узарааны полчалар, ӱстӱнзарыхтаң алтынзарыхсар сӧӧ тартылчалар. Тиксі улии 2100 га тиңнелче. Изерістіре ал-алынҷа турчатхан тағларның пӧзии 200 метрге читче. Орыс тілінде пу памятник Сундуки тіп адалча. Аның ады иң артынзархы, пазында кӧрімінең сундухха тӧӧй хайалығ тағдаң палғалыстығ. Хакас тілінде пу чир-чайаан памятнигі Оңно, ідӧк Оңло тағлары чіли пирілче[2][3]. Изерістіре парчатхан тағларның саннары парлар: 1-ғы, 2-ҷі, 3-ҷі, 4-ҷі, 5-ҷі. Хайа девон тузындағы хызыл песчаниктең пӱткен, аның ӧӧ кӱрең-хызыл, аннаңар аны хакас тілінде ідӧк Хызыл хайа адапчалар. Изерістіре турчатхан тағларның іскеркі инізі пазында чікім, кидеркі сари инісче ойзар тартылча. Тағларзар паза тӧрт тағны кирчелер, олар Ах Ӱӱс суғның чолының ӱстӱнзархы чардығында изерістіре турчалар: Абыйах хайа, Кирім хайа, Орта хайа, Узун хайа.
Хайралааны
Пу чирде ӧзімнернің аймағы, чазыларның кізі теңмеен чирлері, кізілернің пурунғыда чуртаан орыннарынаң палғалыстығ чирлер (хайа хоостары[4], культура-тархын комплекстері, кӱргеннер паза пасхазы), тузалығ, арам учурапчатхан ӧзімнер, удаа тоғаспичнатхан хустарның кӧрімнері (ылачын, кӧйкенек, хазы аала ылачын, хара хус, пилҷі, хызыл ӱгӱ хайраллалчалар. Алынҷа хайраллачатхан чир-чайаан чирінің статузы Хакас облисполкомының 1988 чылның от айының 21-ҷі кӱнінде сыххан 164 № чарадиинаң алылған.
Улуғ Оңно паза тӧртінҷі пічік хайалығ тӧртінҷі тағ федеральнай синдегі культура ис-пайының изерізіне кірчелер[5].
Істезіглер
Археология істезіглері ХХ чӱс чылның 70 чылларында пасталғаннар[6]. Чир-чайаан памятнигін кӧп істескен Виталий Епифанович Ларичев — кӧп наука паза наука-чарыдығлығ кинделернің авторы, ол санда палеоастрономияҷа тоғыстарны чарыхха сығарған: істезігҷінің кӧрізінең, пурунғы туста чуртаан кізілернің хумартхызын чарытханы оларны пӱдірген кізілернің вселеннайға кӧрізін кӧзіткен поларға айабас[7].
Туризм
Тағларзар культуранаң паза тархыннаң танызарға итчеткен кӧп кізі кил парча. Чир-чайаан памятнигінің чирінде 2011 чылның хандых айының 18-ҷі кӱнінең сығара музей тоғын сыххан, аның экспозиязы пар — хакас чонның ибіҷегі. Экскурсиялар тӧреміл иртірілчелер. Сыра паза Орджоникидзе аймахтарында ідӧк пасха турист орыннары парлар: Ӧбекелер чолы, Тропа предков, Пілӧ кӧл, Сыра, Тойым ойымы.
Чир-чайаан памятнигінің чирінде кізінің иртіре хылынғаны таныхталған. СМИ-дағы искіріглер хоостыра, 2022 чылда тӧртінҷі тағның пічік хайазында наа нимелер пазылғаны табылған[8], 2024 паза 2025 чылларда культура ис-пайының федеральнай синдегі объекті полчатхан Улуғ Оңлода наа пазылған нимелер ілезіне сығарылған[9][10], 2025 чылның ӱртӱн айында тӧртінҷі тағнын хайазынын чардығы изелгені таныхталған[11][12].
Примечания
- ↑ Музей-заповедник «Сундуки». Дата обращения: 25 Ӱртӱн айы 2025.
- ↑ В. Я. Бутанаев, Виктор Яковлевич. Топонимический словарь Хакасско-Минусинского края / И. Н. Гесуев. — Абакан: УПП «Хакасия». — С. 71. — 267 с.
- ↑ Denis Miyagashev. Окуневские святилища в контексте изучения культовых мест Сибири (The Ocunevo culture sanctuary in the context of researching of places of workship in Siberia) // Мировоззрение населения Южной Сибири и Центральной Азии в исторической ретроспективе. – 2015. – № 8..
- ↑ Петроглифы Северной Евразии » Хакасско-Минусинская котловина. Дата обращения: 25 Ӱртӱн айы 2025.
- ↑ Объекты культурного наследия федерального значения. ookn19.ru. Дата обращения: 25 Ӱртӱн айы 2025.
- ↑ В. Е. Ларичев , Е. Г. Гиенко , С. А. Паршиков , С. А. Прокопьева. Гора Первфый сундук в Хакасии в сети суточных параллелей восходящих высокой зимней луны и летнего солнца // Вестник НГУ. — Новосибирск, 2009. — Т. 8, вып. 5. — С. 143.
- ↑ Следы, ведущие в небо. Журнал «Итоги» №40/434 от 04.10.2004. Дата обращения: 25 Ӱртӱн айы 2025.
- ↑ Алена Мацкевич. "Сундуки" повредили: возбуждено уголовное дело. Хакасия (республиканское интернет-издание) (27 От айы 2022). Дата обращения: 25 Ӱртӱн айы 2025.
- ↑ В Хакасии туристы-вандалы испортили объект культурного наследия. НИА Хакасия (19 От айы 2024). Дата обращения: 25 Ӱртӱн айы 2025.
- ↑ В Хакасии вандалы повредили объект культурного наследия «Све Онло» на Первом Сундуке. Шанс (4 От айы 2025). Дата обращения: 25 Ӱртӱн айы 2025.
- ↑ Инцидент на Сундуках в Хакасии: разрушение петроглифа или перенос камня? 19rusinfo (18 Ӱртӱн айы 2025). Дата обращения: 25 Ӱртӱн айы 2025.
- ↑ Ангелина Саламатова. В Хакасии неизвестные разрушили древний памятник с петроглифами на горной гряде Сундуки. Сибирский новостной (17 Ӱртӱн айы 2025). Дата обращения: 25 Ӱртӱн айы 2025.
Литература
- Государственный доклад «О состоянии окружающей природной среды Республики Хакасия в 1998 году» (То же, 1999 г., 2000 г., 2001 г).
- Энциклопедия Республики Хакасия : [в 2 т.] / Правительство Респ. Хакасия; [науч.-ред. совет.: В. А. Кузьмин (пред.) и др.]. — Абакан : Поликор, 2007. Т. 1 : [А — Н]. — 2007. — 430, [2] с. : ил., портр. — Библиогр. в конце слов. ст. С. 150.
Ссылкалар
- МСОП III категориязы
- Алфавит пастыра хайраллалчатхан чир-чайаан чирлері
- 2011 чылда пол килген хайраллалчатхан чир-чайаан чирлері
- Алфавит пастыра сыннар
- Рувики:Статьи с неактуальным шаблоном Не переведено
- Сибирь тархыны
- Сыра аймағы
- Хакасияның тағ-ойымнары
- Хакасияның тархыны
- Хакасияның чир-чайаан памятниктері
- Хакасияның сыннары
- Хакасияның петроглифтері
- Хакасияның археология объекттері

