Ӱлгенніг сын

Ӱлгенніг сын
Характеристикалар
Узуны	300-че км
Чалбаа	150
Иң пӧзік чирі
Иң пӧзік пазы	Старая крепость
Иң пӧзік чирі	2217 м
Орныхханы
53°45′ с. ш. 89°15′ в. д.
Хазна	Россия
РФ-ның субъекттері	Кемеров облазы, Хакасия
Ӱлгенніг сын
Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Ӱлгенніг сын (орыс. Кузне́цкий Алата́у; ідӧк Чир сыны, Чир хуры) — Кидеркі Сибирьнің ӱстӱнзархы сариндағы Сойан-Алтай тағлығ облазының санына кірчеткен, Кемеров облазының паза Хакасияның істіндегі тағ системазы. Ӱстӱнзархыдаң алтынзарыхсар узуны 300 км-ге чағын паза чалбаа 150 км-ге теере пӧзиинең чабыс паза ортын тағлығ чир полча. Хакасиядағы иң пӧзік чирі — Старая Крепость плато (2217 м), Кемеров облазындағы пӧзік чирі — 2178 м. Обь суғның азырыхтары полчатхан Том паза Ӱӱс суғлар істін чарча.

Ӱлгенніг сын ӱзілбес пірге сыннаң пӱтпинче, андар тирең суғ ойымнарынаң чарылған нинҷе-де тағлығ чир паза пӧзиинең ортымах сын кірче. Системаның иң саблығ чардығы Тигір тӧзі полча, ол пӧзік тағлығ рельеф аймағы паза саблығ турист кіні полча.

Кидеркіде Ӱлгенніг сынның хырығлары Аба тура ойымынҷа иртче, іскеркіде — Минсуғ ойымынҷа. Ӱстӱнзарыхта Кидеркі Сойанның хырығлары Улуғ арттығ сынҷа иртчелер, алтынзархы хырығ іле нимес паза пола-пола Кидеркі Сибирьнің тӱс чирлерінзер парча.

География паза рельеф

Ӱлгенніг сын субмеридиональнай саринзар тартылча. Аның кидеркі паары Аба тура ойымынзар саба ӱзіл парча, іскеркізі, тізең, иніс арах паза кӧместең Минсуғ ойымынзар алдыра инче. Ӱстӱнзархы чардыхтағы пӧзии 2000 метрге паза аннаң даа кӧпке читче, че алтынзарыхсар кӧместең 300 метрге теере синче.

Ӱлгенніг сын ӱстӱндегі кӱн хонызы. Азығ айы

Пӧзік тағларның рельефі тӱс пастығ, таллағлығ оңдайнаң изелген ӱчӱн паза неотектоническай кӧдірілістернің сылтаанда пӱткен алынҷа килкім тағ пастарынаң таныхталча. Иң саблығ тағ пастарының аразында:

• Пуғы тасхыл — 1820 м;
• Улуғ Каным — 1872 м;
• Улуғ тасхыл — 1447 м;
• Крестовай — 1549 м.

Сынның чирінде Ах Ӱӱс, Хара Ӱӱс, Кия, Ортын Терсь, Индіркі Терсь, Чоғархы Терсь суғларның тирең ойымнары парлар. Рельефтің пос оңдайлығ хадылын пӱдірчеткен тӱс ӱстӱліг чирлер пар.

Ӱлгенніг сын ӧтіре, аның ӱстӱнзархы хыринзар, Новокузнецк — Ағбан тимір чол иртче.

Том Кидеркі Сибирьдегі тӱс чирнең чир-чайаан хырии полча

Тағлар

Тағлар известняктарнаң, кварциттернең, протерозойның паза индіркі палеозойның кремнийліг паза тойлығ сланецтерінең пӱт парғаннар, олар габброның, диориттернің, граниттернің, сиениттернің паза даа пасхаларының кӧп интрузияларынаң алыстырылғаннар. Сынның амғы кӧрімі неоген-антропоген тузында пӱткен, тӱс пастығ тағлар кӧдіріліп, суғларнаң ойылған сылтаанда пол парған. Сынның хабырғалары тӧӧй ниместер: іскеркі часпаң хабырғазында суғлар ойымнары чахсы таныхтал парғаннар, кидеркі чікім хабырғазында суғлар улуғ иністіг тар ойымнарҷа ахчалар; оларда хазыр чирлер паза шивер кӧп.

Ӱлгенніг сын тасхыллар — суғ ойымнарынзар тӱсчеткен сайраманаң чабылған тағларның паза массивтернің пастары — чирі полча. Тузалығ чир алтындағы ис-пай: тимір паза марганец рудалары, алтын, хромиттер паза даа пасхалары. Четвертичнай туста пус Ӱлгенніг сынның иң пӧзік чирлерінде полған, анда ол морен, кар, пус кӧллер чіли ізін артыс салған. Амғы тустағы пус пар. Ӱлгенніг сында амғы тустағы пустарның 4 аймағы пар: 1) алтынзархы — Улуғ тасхыл, Хундустығ т.; 2) ортызындағы — Хара Ӱӱстің пазындағы Улуғ Каным; 3) ӱстӱнзархы-іскеркі паза ӱстӱнзархы — Тигір тас, Хара тас. Прай 91 пус пар, оларның тиксі улии 6,79 км2. Пус кӱзі 12 метрдең пастағы онар метрге теере читче. Пустарның кӧрімі — каровай, ілінчеткен, инісче иртчеткен. Пустарның уғаа чабыс чирі — 1250—1450 м. Материктернің континент істіндегі чардыхтарына (50-55º с. ш.) пу тилекейде мында ла тоғасчатхан ниме полча.

Хар-наңмыр сині — чылда 1000 мм азыра, пірее орыннарда 3000 мм-ге чағын. Тағ паза тайға ӧзімнерінең таныхталча (Сибирьдегі сыбылығ паза Сибирьдегі хузухтығ хара сабаллығ тайға, пірее орыннарда Сибирьдегі тігенніг, пірее-пірее Арығдағы харағайлығ паза Сибирьдегі тыттығ чарых сабаллығ тайға). Сабаллығ породаларнаң араластыра ос паза хазың тарап парған, олар ідӧк пос алынҷа ӧсчелер. 1800—2000 метрдең пӧзік — субальпийскай пӱктер, сырып, торбас-лишайник паза тастығ тағ тундралары. Ӱлгенніг сынның іскеркі улуғ хабырғазынҷа чабыс тағларның арығ паза чардыхти чазы хурларында типчак-дриадалығ чазы тундралары парча, ол оттығ чирлер, аның істінде нинҷе-де пус реликті пар.

1960 чыллар ортызында Пётр Шпинь Ӱлгенніг сынның пустарын асхан.

Алған орын

Литература

• Тюркские народы Сибири / Функ Д.А., Томилов Н.А.. — Абакан: Наука, 2006. — С. 551. — 678 с.
• Чураков А. Н. Очерки по геологии Сибири. Кузнецкий Алатау (орыс). — Томск, 1932.
• Сидельников В. П. Флора и растительность высокогорий Кузнецкого Алатау (орыс). — Новосибирск, 1979.