Хакасияның Россияа піріккені
РАН экспертизазы
РАН экспертизазы
экспертиза иртірче
| Хакасияның Россияа піріккені | |
|---|---|
.jpg) | |
| Пасталғаны | 1596 |
| Тоозылғаны | 21 чарыс айы (1 кічіг хырлас айы) 1727 |
| Орын | Ӱстӱнзархы Сибирь, ӧӧнінде Минсуғ ойымы |
Хакасияның Россияа піріккені — амғы Хакас Республиканың XVII чӱс чылда — XVIII чӱс чыл пасталчатханда Орыс хазназының пӱдізіне кіргенінің чӧрімі[1].
1727 чылда амғы Хакасияның чирі, Россия империязы паза Цин Империязының аразында иділген Буринскай паза Кяхта чӧптезиихоостыра, Россия чирі чіли саңайға пиктел парған[1][2].
Кӧп чоннар (кӧзідімге, сағайларның чардығы паза шорлар) Орыс хазнаа пос кӧңнінең піріккеннер, регионның интеграция чӧрімі, тізең, Москва ханның албатыларының, Джунгар хан-ӱлгӱзінің чонының, Алтын ханнарның паза хакастарның аразындағы чаа тирігліг харбазығларнаң таныхталған[1].
Ӧӧн полған киректер
Казактарның алынҷа отрядтары хакастарнаң (ол тустың орыс пічіктерінде оларны Ким хазындағы хырғыстар тіп адаҷаңнар) XVI чӱс чылның соонда палғалыстарын пиктеп салғаннар. Пастағызын на хакастардаңар 1604 чылның пічіктерінде чоохталча, 1608 чылда орыстар Ким хазындағы хырғыстардаң паза оларның хыстымнарынаң пастағы ясакты чыып алғаннар[3].
1617 чылның хандых айының 8-ҷі кӱнінде пастағы илҷілер Курчей паза Каигула Михаил Романовтың Грановитая палатазында аалҷылар полғаннар. Аның салтарлары полып, амыр чуртастаңар чоохтас салғаны полған, илҷілерге сыйыхтар читірілген, Курчейге ясак тӧлирінең позытчатхан грамота пирілген. Олох санда, илҷілер ибінзер айланчатханда, Том сівеезінің чааҷылар ал чӧрчеткен устағҷызы Гаврила Хрипунов илҷінің грамотазын пылазып алған.
1618 чылда аба — хакастарның албатылары — чонның чирінде Аба тура сівеезі тӧстел парған. Ол кирек пол парғанда, сағайларның чардығы паза шорлар орыс албатына пос кӧңнінең кіріп алғаннар. Моол ханы 1619 чылда илҷілерні Москвазар ікінҷізін ызыбысхан, оларның санында санда 10 хакас кізі полған. Хан хакастарны позының албатызы итчеткен чахығда хол салыбысхан паза Алтын ханнаң оларның чирлеріне кірбеске хатығ сурған. Илҷілер соонаң ясак соонҷа хакастарзар Том казактары килген. Кнестер оларға 40 албыға пиріп, аарлап ӱдезібіскеннер[1].
Москвадаң айланчатхан моол илҷілері ханға ол нимедеңер чоохтап пиргеннер, анзы казактарны сӱріп унада сабарға тіп 40 чааҷыны ызыбысхан, че олар парыбысханнар. Аның соонда Алтын-ханның паза хакастарның удур-тӧдір кизек чаа чорыхтары полған. Аның салтарында кӧп хакастар орыс сівеелеріне чағын арах кӧзібіскеннер, арачыланыс сурап, Том туразар Сенжю кнесті ызыбысханнар. Анзы ӱлгӱ кізілерінең полызығ сурап, Алтын-ханнаң чаалазығ моол илҷілерге ясак чыыпчатхан казактарны унада сабарға пирбееннеңер паза хакастар орыс ханның саринзар турыбысханнаңар полча тіп чоохтап пирген. Че Том турадағы чааҷылар устағҷылары Иван Шеховской паза Максим Радилов хакастарға Алтын-ханнаң чаалазарға полызарға хынмааннар, паза Сенжюны харибге одыртып, прай ниме-нооларын пылазып алғаннар[1].
1621 чылда Чулымзар орыстар наа сівее пӱдірерге чиде салғаннар. Ол киректі піл салып, Хара кнес удура сыххан, че орыстарға полызығ чиде салған, аннаңар Хара туттыр салып, тӱрчедең ӱреп парған. 1622 чылда хакас кнестері Аба туразар чаа чорығынаң парғаннар, 1624 чылда, тізең, — Том туразар. Ол кирек соонаң орыс ханы хакас чирлерінзер ікі илҷі ызыбысхан. Пастағы илҷіні хакастар кирерге ынабин салғаннар, че ікінҷі илҷі соонаң амыр чуртас тударға чарас салғаннар. 1628 чылда хаастарның чирінде (Исар кнес-ӱлгӱзінің алтынзархы чирлері) Хызылчар сівеезі турғызыл парған[4].
1629 чылдаң пасти Аба тура хакастардаң паза сағайлардаң ясак чыып пастаан[1].
1630 чылда хакастар Хызылчарзар чаа чорығынаң парып, ибіркізін изеп салғаннар, че Хызылчардағы казактар удура чорыхнаң хакас чирлерінзер сығып, Иженей кнестің ӱлӱзін ӱрет салғаннар. 1632, 1633 паза 1634 чылларда чаа чорыхтары хатап полғаннар. 1635 чылда Хызылчардаң Алтысар княжествозынзар чаа чорығы полған. Удура Хызылчар паза Аба тура абылат салғаннар[3].
1641 чылның от айының 11-ҷі кӱнінде хакастардаң тоғыр Я. О. Тухачевский устапчатхан 900-че кізідең пӱткен отряд сығыбысхан — 70 хакас чат халған, Иченей кнестің аймағы изел парған. 130 кізіні тудып алғаннар. Ӏдӧк кӧп тибелерні паза тудып алғаннар. Орыстарның чідіріглері — 13 кізі ӧдірт салған, 15 кізі палығлат салған. Пазағы кӱнде 700 аттығ кізі турғысхан Ишей (Номчи ханның оолғы) ханнаң чаалазығ полған. От айының 30-ҷы кӱнінде наа сівее турғызылған — Ачых тура[4]. Тӱрче полғанда аны ӧртебіскеннер; пис хати аны наа чирге кӧзір турғаннар, че 1710 чылда ла амғы Ачых тура пӱт парған.
1642 чылда Ачых тура казактары оңнығ чаа чорығынаң хакас чирлерінзер пар килгеннер. Чаалазығлар сыбыра 1640—1650 чылларда полып ла турғаннар, Ортын Азиядағы политика оңдайы пӱкӱлее Орыс хазнаға килістіре полған. Ишей оолғы Иренекті хырғыс кнестер аразына сығарғаны киректер оңдайын алыстыр салған[4].
1666 чылда Иренек 300 чалаң кізідең пӱткен отрядынаң устап, Ким суғны кизіп, Уда сівеезін холға киріп алған, че нандыра айланчатханда ӱртӱн айының 2-ҷі кӱнінде Елисей Тюменцев устапчатхан 100 кізідең пӱткен отрядха утыр салған[1][4].
1667 чылда Алтын-ханнар хазназы хырыл парған, аның салтарында хакастар Джунгар ханның вассалары пол парғаннар. Олох чылның сілкер айының 13-ҷі кӱнінде джунгарлар полызиинаң Иренек Хызылчарны абылаан. Город 200 кізіні чідір салған, ибіркі аалларны ӧртебіскеннер, малларын сӱр парыбысханнар. Туттырған кізілерні орнастырып алза, абылаанын тохтадарға чоохтас салғаннар, че андағ даа полза, Иренек ӱртӱн айында хатап городты абылаан[3].
1673 чылның ӱртӱн айында хакас-джунгар чааҷылары Аба туразар (Иренек устаанынаң) паза Том туразар (Шанды кнес устаанынаң) чаа чорығынаң сығыбысханнар; ідӧк Ачых тура кӧмес изелген[1].
1675 чылда пастағы Ағбан тура (Ағбан суғның ахсында Харағайлығ олтырыхта) турғызыл парған. Иренек тураны ікі хати абылаан, че ағаа оң полбаан.
1679 чылның от айының 15-ҷі кӱнінде Иренек паза хатап Хызылчарны абылаан, че ағаа оң полбаан. Олох чылның ӱртӱн айында ол паза пір чаа чорығына парған, Хызылчарны ікі саринаң ибіріп, ибіркіде орныхчатхан 16 аалны ӧртебіскен. Ӱртӱн айының 14-ҷі кӱнінде халғанҷы тудыс-хабыс полып, хакастар оортах парыбысханнар. Олох санда сівее прай даа гарнизонын чідір салған[3][4].
Иренектің Хызылчарға пазағы чаа чорығы 1680 чылның ӱртӱн айының 14-ҷі кӱнінде полған. Нинҷе-де ай пазынаң Том уезді чаа чорығына абылатхан, соонаң Ачых тура сівеезін ӧртебіскеннер. 1682 чылда Хырғыстар чиріҷегі И. Суворов устаанынаң 630 кізідең пӱтчеткен отряд ызылған, че оларның анда сівее турғызарында оң полбаан.
1683 чылда Иренек орыс илҷілер Иван Петровнаң Андрей Поспеловтың алнында присяга пирген, хырғыстарнаң Хырғыс чиріҷектің хырығларының орта сиглерін турғысчатхан паза хай-пірее хыстымнарның ікі албаты полчатханын тыытчатхан амыр договорда хол салыл парған[1].
1692 чылның азығ айында Хызылчардаң Василий Многогрешный паза Тит Саломатов устаанынаң тирінілген чаа экспедициязы сығып, ол Туба улузын хыра-саап парыбысхан[3][4].
1707 чылда ікінҷі Ағбан сівеезі турғызыл парған (Ағбан суғ Ким суға кире ахчатхан чирінің хыринда). 1717—1718 чылда — Сойан сівеезі пӱт парғаны Ким крайының орыс паза орындағы ясак тӧлепчеткен чонны тонағҷылар хорғыс ағылчатханынаң саңай хайраллабысхан[5].
1727 чылда амғы Хакасияның чирі, Россия империязы паза Цин Империязының аразындағы Буринскай договор хоостыра, Россияни тіп пиктел парған. Олох киректі 1727 чылның Кяхта договоры киречілеен. 1757 чылда хакастарның халғанҷы ханы императрица Елизавета Петровнаға киртістіг поларын чаратхан, анаң 1758 чылда Джунгарлар ханы изелген соонда ойраттар Ағбан суғ хастади чуртапчатханнардаң албан аларға тохтатханнар[1][2][6].
Алған орын
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 История Хакасии с древнейших времен до 1917 года. — М.: Наука, 1993. — С. 135, 170—195.
- ↑ 1 2 Мясников В. С. Договорными статьями утвердили: дипломатическая история русско-китайской границы XVII–XX вв. — М.; Хабаровск, 1997.
- ↑ 1 2 3 4 5 Хромых А. С. История Сибири конец XVI — начало XVIII веков. — Красноярск, 2014. — С. 41—45.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Александров В. А. Русское население Сибири XVII — начало XVIII вв. (Енисейский край). — М.: Наука, 1964. — С. 47—58.
- ↑ Историческая энциклопедия Сибири. — Новосибирск: Историческое наследие Сибири, 2009. — Т. 1. — С. 7.
- ↑ Златкин И. Я. История Джунгарского ханства (1635—1758). — М.: Наука, 1983. — С. 279—302.
Литература
- Александров В. А. Русское население Сибири XVII — начало XVIII вв. (Енисейский край). М.: Наука, 1964.
- Бахрушин С. В. Енисейские киргизы в XVII в. // Бахрушин С. В. Научные труды. М. 1955. Т. 3. Ч. 2.
- Бутанаев В. Я. Очерки истории Хакасии с древнейших времен и до современности. Абакан: Издательство ХГУ им. Н. Ф. Катанова. 2008.
- История Хакасии с древнейших времен до 1917 г. М.: Наука. 1993.
- Златкин И. Я. История Джунгарского ханства (1635—1758). М.: Наука. 1983.
- Очерки истории Хакасии. Абакан. 2008.
- Чертыков В. К. — Хакасия в XVII — начале XVIII века и ее взаимоотношения с Россией и государствами Центральной Азии (под ред. Быконя Г. Ф.). Абакан. 2007.