Ағбан тура

РАН экспертизазы

Россияның Наукалар Академиязының
экспертизазы иртірілген

Ағбан тура (орыс. Абака́нский остро́г) — арачыланыс пӱдірии, Минсуғ ойымының чиріндегі орыс чон чуртаан пастағы орыннарның пірсі.

Ағбан тураның македі

Пӱдірҷең орынны таллааны

Сынында Ағбан тура атнаң ікі пасхалалчатхан тура адалча. Пірсін Ағбан суғ пилтіріндегі Сосновай олтырыхта 1675 чылда пӱдір кӧргеннер. Пірееде аны «Ағбан тураҷах» (орыс. Абаканский острожек) тіп адапчалар.

1706 чылда Ағбан суғның пилтірінде Ким (орыс) (рус. суғның сол хазында I Пётрның чахиинаң наа тураны пӱдірердеңер чарадығ алылған. Пӱдіріг тоғыстарын апарарға Томсктағы боярин оолғы Илья Цыцуринге чахааннар. Аның полысчызына Хызылчардағы ідӧк боярин оолғы Конон Самсонов турғызылған. 1707 чылда, тізең, пӱдіріг тоғыстары апарылҷаң чирге экспедициянаң хада читкенде, устағҷылары аның орны килістіре нимес тіп кӧр салғаннар — кресеннер чуртир орында таарлағ чирлері асхынах, пӱдіріг тоғыстарына кирек ағас чоғыл, суғ хазы иртіре чабыс, часхыда суғ тас турар^[1].

Арачыланыс пӱдіріглерін турғызары

Тӱрчедең тураны пӱдірҷең килістіре орын табылған. Аны Ким суғның пасха хыринда, оң хазында, суғ ағынынаң алтынзар, амғы туста Сый (орыс) (рус. тіп адалчатхан суғ пилтірінде тапханнар. Тура, тізең, алнында кӧрілгені хоостыра Ағбан адал парған. Ол аттығ ол тархын пічіктеріне кірген. Ағбан тура улуғ нимес 5 башнялығ ағас арачыланыс пӱдірии полған, аның ибіре тирең оймах паза ӱӱлдіре урған чир, стена парған. Турада часовня паза служба апарған кізілерге 20-ҷе иб пӱдірілген^[2]. Тура он пис ле кӱнге, 1707 чылның орғах айының 4-ҷі кӱнінең 18-ҷі кӱніне теере, пӱдіріл парған.

Тураның пӱдірии хакас чирлерін Россияның чирлеріне піріктірерінде пӧгістіг туза ағылған. Пічік хоостыра 1707 чылдан сығара Хакасия Россияа кіргені саналча.

Тура позының тузазын XVIII чӱс чылның ікінҷі чардығында чідірген. Анаң арачыланыс пӱдіриинің чирінде Абаканскай аал тӧстелген, соонаң — Краснотуранск (орыс) (рус.. Хызылчардағы ГЭС пӱдірілчеткенде, тура турған чир Хызылчар водохранилищезінің суу алнына кір парған^[1].

Алған орын

↑ ¹ ² Г.Ф. Быконя. Абаканский (Краснотуранский) острог // Историческая энциклопедия Сибири. — Новосибирск: Историческое наследие Сибири, 2009. — Т. 1. — С. 7.
↑ Быконя, Г. Ф. Заселение русскими Приенисейского края в XVIII в. — Новосибирск: Наука, 1981. — С. 64. — 365 с.

Литература

Быконя, Г. Ф. Заселение русскими Приенисейского края в XVIII в. Новосибирск, 1981;
Субботин В. А. Абаканский острог — форпост России на юге Сибири : 300 лет спустя. — Абакан, 2007. — С. 319,

Ссылкалар

[ИЭС-1] ¹ ² Г.Ф. Быконя. Абаканский (Краснотуранский) острог // Историческая энциклопедия Сибири. — Новосибирск: Историческое наследие Сибири, 2009. — Т. 1. — С. 7.

[2] Быконя, Г. Ф. Заселение русскими Приенисейского края в XVIII в. — Новосибирск: Наука, 1981. — С. 64. — 365 с.

[1]

[2]