Тадар Тис

Рувики тiп сайттаң
Аал
Тадар Тис
хак. Тадар Тис
Село Боград.jpg
54°13′47″ с. ш. 90°49′47″ в. д.GЯO
Хазна  Россия
Федерация субъекті Хакасия
Муниципальнай аймах Боград
Аал чирі Тадар Тис аал чӧбі
Тархын паза география
Тӧстелген 1763
Алнындағы аттар Тадар Тис, 1933 теере — Сухая Тесь
Кін пӧзии 426
Час хуры UTC+7:00
Чон
Чон
Чоннар орыстар, немецтер, хакастар
Хазна тiлi хакас, орыс
Сан идентификаторы
Телефон коды +7 39034
Почта индекзi 655340
ОКАТО коды 95215810001
ОКТМО коды 95615410101
ГКГН-дағы номер 0013549
Тадар Тис (Россия)
Точка
Тадар Тис
Red pog.svg
Москва
Тадар Тис (Хакасия)
link={{{название}}}
{{{название}}}
Точка
Тадар Тис

Тадар Тис (орыс. Боград) — Россиядағы Хакасияның Боград аймаандағы аал, устағ-пастағ кіні. Тадар Тис аал чӧбінің кіні.

География

Ағбан городтаң алтынзарыхсар 91 км аар, Хызылчарзар — 357 кс. Аал Тис суғның (Ким суғның сол азырығы) хазында турча. Иң чағын Сон тимір чол станциязына теере чолы 46 км.

Тадар Тис аалзар кірчеткен танығ

Аал адынаңар

Орыс тілінде аалның амғы ады Боград адалча, хакас тілінде хазна пічии хоостыра Тадар Тис аал чіли алыл парған[2].

Тархын

Аал 1763 чылда тӧстелген, Тадар Тис аал адалған. 1925 чылда кӱскӱде революционер Я. Е. Боградтың  (орыс) адынаң Боград адал парған[3]. Пасха танығларҷа, аал Боград тіп адал сыххан 1933 чылның хандых айының 7-ҷі кӱнінде[4]. Аалның предприятиелері санында полғанар: 1924 чылда тоғынып пастаан хайах итчең завод, тӧрт чыл пазынаң, 1928 чылда, Боградтың адынаң колхоз тӧстелген, ікі чыл пазынаң — ас-тамах итчең комбинат. Пу чылларда ӱгредіг, культура паза хазых хайраллаҷаң объекттер пӱдірілгеннер[5]. Илбек Адалығ чаа тузында фронтха 407 аал чуртағҷызы парыбысхан.

Чон

Чон саны
1939[6]1959[7]1970[8]1979[9]1989[10]2002[11]
227430824381507852624691
20042010[12]2020[13]2021[14]
4862467037103710
1000
2000
3000
4000
5000
6000
1989
2021

Статистика танығларынҷа, 2025 чылның чарыс айына Тадар Тис аалда 4345 кізі чуртапча, оларның аразында 943 пала[15].

Чоннар аймағы (2004 ч.)

Орыстар (90,3 %), немецтер (4,3 %), хакастар (1,8 %), азербайджаннар (1,0 %), татарлар (0,4 %) паза пасхазы.

Культура паза ӱгредіг

Аалда ортымах тиксі ӱгредігліг школа, хазых пиктеҷең школа-интернат, ӧнетін тиксі ӱгредіг школа-интернат, олған музыка школазы, школа алнындағы пір ӱгредіг учреждениезі, пір профессиональнай училище, культура учреждениелерінең аймахтағы культура кіні[16], ӧӧн (аның тархыны 1924 чылдаң сығара пасталча) паза олған библиотекалары парлар. Аалда чир-суғ ӱгренҷең музей тоғынча[17].

Боградтағы заказник

Боградтағы хазна заказнигі 1963 чылда тӧстелген. Хара сынның  (орыс) ағастығ чазы хурында, тадар Тис аалның ӱстӱнзархы-іскеркі саринзар оортах орныхча. Аал чирінің улии 54 муң гектарға тиңнелче. Заказниктің ӧӧн пӧгіні — хысхыда пу чирлерде турчатхан кииктерні хайраллиры. Ідӧк хайраллалчалар: хара хустың, хазы аала ылачынның, киикчіннің уйа салынчатхан чирлері, ылачын, кічіг турна, ағыйаң, хулада, чабылғай паза пасха удаа тоғаспинчатхан аң-хустар. Заказник чирінде ағастығ чазылар комплекзінің аң-хустары хайраллалчалар (киик, порсых, хозан, кӱркӱ, торлаңа).

Ӧӧнінде хазың, тыт, харағай ағастары ӧсчелер, арығлардаң пасха, ідӧк пӱктіг чазыларнаң хыралар тоғасчалар. Заказникте 150 азыра тамырлығ ӧзім санға алылған. Боград аалдаң хости заказник чирінде дубтар ӧсчеткен чир пар, аны XX чӱс чылның 1960 чылларында ағас хонииндағы тоғынҷылар одырт салғаннар[18].

Транспорт

Тадар Тис ӧтіре регион синіндегі 95К-004 Ачинск — Ужур — Сыра — Троицкай автомобильлер чолы иртче, ол Р257 трассаа сыхча. Тадар Тис аалдаң сығара Знаменка аалға читіре узуны 19 километр муниципалитеттер аразындағы чол пасталча. Тадар Тис аал ибіре чол пар.

Хакасияның Боград аалындағы Я. Е. Боградха хумартхы тас

Хумартхы тастар

Аалда 1969 паза 1985 чылларда Илбек Адалығ чаада чат халған чааҷыларға хумартхы тастар пӱдірілгеннер[19]. 1958 чылда Я. Е. Боградха хумартхы тас турғызылған, амғы туста ол Хакасияның культура ис-пайы объекттерінің санына кірче[20].

Аалнаң палғалыстығ саблығ кізілер

Алған орын

  1. https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx
  2. О внесении изменений в отдельные законодательные акты Республики Хакасия в части написания наименований административно-территориальных единиц и населенных пунктов Республики Хакасия на государственных языках Республики Хакасия. pravo.gov.ru. Дата обращения: 6 Чарыс айы 2025.
  3. Кышпанаков В. А. Боград // Энциклопедия Республики Хакасия : Т. 1 : А—Н / гл. ред. В. А. Кузьмин. — Красноярск: Поликор, 2007. — С. 84. — 5000 экз. — ISBN 978-5-91502-001-5.
  4. О переименовании одноимённых районов и районных центров Западно-Сибирского края. Дата обращения: 6 Чарыс айы 2025.
  5. Боградский район: история и современность / В. Н. Тугужекова. — Абакан: ООО «Книжное издательство «Бригантина», 2016. — С. 27. — 110 с.
  6. https://web.archive.org/web/20141217133448/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_4.php.
  7. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg3.php.
  8. https://web.archive.org/web/20140303191406/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg3.php.
  9. https://web.archive.org/web/20140110125030/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg3.php.
  10. https://web.archive.org/web/20131001061116/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg3.php.
  11. https://web.archive.org/web/20120203125040/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls.
  12. http://hakasstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/hakasstat/resources/b9541d004234bce0bb86ff2d59c15b71/2%29+Мужчины+и+женщины.xlsx.
  13. https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom1_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya.
  14. https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx.
  15. Численность населения Бограда Боградского района Республики Хакасия: данные статистики о количестве жителей. Госкадастр. Дата обращения: 6 Чарыс айы 2025.
  16. Боградский районный центр культуры. Культура РФ. Дата обращения: 6 Чарыс айы 2025.
  17. Боградский районный краеведческий музей. Культура РФ. Дата обращения: 6 Чарыс айы 2025.
  18. Дирекция ООПТ Хакасии. Государственный природный заказник «Боградский». direkcia19. Дата обращения: 6 Чарыс айы 2025.
  19. Обелиск героям-землякам, павшим в годы Великой Отечественной войны 1941-1945 гг. (Боград, село). nbdrx.ru. Дата обращения: 6 Чарыс айы 2025.
  20. Бюст Бограда Я.Е., (1878-1919 гг.) - крупного пропагандиста, члена Енисейского губернского комитета РСДРП (б) и ЦИК Советов Сибири, расстрелянного белогвардейцами 10 мая 1919 г. ookn19.ru. Дата обращения: 6 Чарыс айы 2025.

Литература

  • Энциклопедия Республики Хакасия : [в 2 т.] / Правительство Респ. Хакасия; [науч.-ред. совет.: В. А. Кузьмин (пред.) и др.]. — Абакан : Поликор, 2007. Т. 1 : [А — Н]. — 2007. — 430, [2] с. : ил., портр. — Библиогр. в конце слов. ст. С. 84.