Пии (аал)

Рувики тiп сайттаң
Аал
Бея
Пии
Село Бея.jpg
53°02′45″ с. ш. 90°56′29″ в. д.GЯO
Хазна  Россия
Федерация субъекті Хакасия
Муниципальнай аймах Пии аймағы
Аал чирі Пии аал чӧбі
Пазы Акользина Татьяна Леонидовна
Тархын паза география
Пастағы искіріг 1789
Кін пӧзии 442
Час хуры UTC+7:00
Чон
Чон
Хазна тiлi хакас, орыс
Сан идентификаторы
Телефон коды +7 39044
Почта индекзi 655770
ОКАТО коды 95212805001
ОКТМО коды 95612405101
ГКГН-дағы номер 0013546
beya19.ru
Пии (аал) (Россия)
Точка
Бея
Red pog.svg
Москва
Пии (аал) (Хакасия)
link={{{название}}}
{{{название}}}
Точка
Бея
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Пии (орыс. Бе́я) — Россиядағы Хакас Республиканың аалы. Пии аймааның паза Пии аал чӧбінің устағ-пастағ кіні.

Чон саны 4635[2] кізі (2021).

География

Ағбаннаң ӱстӱнзарыхсар 100 км оортах чирде, Ким паза Ағбан суғ аразында, Хойбал чазызында орныхча. Мында Пии суға ӱс сууҷах кірче: Катамор, Дехановка паза Кузнецов Пиизі. Аал Пии аймааның ортызында орныхча. Иң чағын тимір чол станциязына паза Ағбандағы аэропортха читіре 100 км. Ағбаннаң паза Саяногорсктаң аал алфальттығ чолнаң палғалыс парған.

Пиидегі ортымах тиксі ӱгредіг школазының чирі. 2011 чылдағы хысхы.

Тархын

Пии аал кӱскӱде

XVIII чӱс чылның халғанҷы чылларында хакастар аалларынаң хости Россияның ортызындағы чардығынаң кӧскен кресеннер чуртап сыхханнар. Оларның саны табырах ӧскен: 1789 чылда 10 тӱнӱк паза 45 кізі саналған, 1911 чылда Пииде 3012 кізі полған, 1936 чылда — 3338 кізі, ол санда 140 хакас[3].

Пии аалынаңар пастағы танығлар 1789 чылдағы пічіктерде тоғасча. Асхыс волозына кірген, тӱнӱктер саны 15-ке читкен. 1884 чылда Пии волозы алынҷа иділген[3].

Пии аалзар Орлов паза Воронеж губерниязынаң кӧскеннер. Андағ пастағы сӧбірелер аразында Моргачёвтар, Стряпковтар, Орловтағы Булгаковтар полғаннар. Прайзы православие киртіністіглер. 1838 чылда кресеннернің чардығы волость кінінең паза пасха ааллардаң Ағбан суға кірчеткен Сос паза Киндірліг суғлар аразындағы наа чирлерзер кӧзіп, Бондарев аалны тӧстееннер, иудей киртінізіне кіргеннер.

1814 чылда Пиидегі Покровскай приход азылған (1831 чылға теере Бийскай), аннаңар Хызылчардағы кинде издательствозындағы «Краткое описание приходов Енисейской Епархии, год издания 1916 г» киндезінде таныхталых. Приходха Бейский паза Уут ааллар кіргеннер[4].

1815 чылда аалның ортызындағы чол пірікчеткен чалбах чирде аал чуртағҷыларының кӱзінең французтарны чиңіп алғанына чарыдылып Кимдегі духовнай консисторияның Пиидегі Покровкай тигірибі пӱдірілген[4]. Аймах туста аның абыстары полғаннар Сахаров, Нестеров, Колосов, Катанов.

Метричка кинделері, ідӧк Кимдегі духовнай консисторияның Пиидегі Покровкай тигірибінің 1877 чылдаң сығара сӧбіре киндезі хайраллал халғаннар.

1877 чылдағы метрика киндезінде Пии аалның чонының чуртас кизектерінеңер чоохталча. Кӧзідімге, 1877 чылның азығ айының 27-ҷі кӱнінде кірӧске тӱзіргенінеңер пазылған[4]:

Пилтір родынаң  (орыс) (рус. сыххан инородец Даниил Алексеев Тюдешев паза венчание иртпеен ипчізі Мария Алексеевна оолларын кірӧске тӱзіргеннер, аны Алексей тіп адап салғаннар.

Ӧлімнеңер пазылғаны:

1877 чылның кӱрген айының 27-ҷі кӱнінде Бейскай аалның чуртағҷызы Николай Савельев Борисов, ысха пурлух парып, 69 частығда ӱреен.

Хоных хонғанынаңар пазылғаны:

1879 чылның хосхар айының 25-ҷі кӱнінде Бейскай аалдағы сын сабланыс киртіністіг кресен Григорий Васильев Кузнецов ікінҷі хати хоных хонча. Ипчі алчатхан кізі 44 частығ, ипчізі сын сабланыс киртіністіг Солбы аалның чуртағҷызы Феврония Христофоровна Анисимова, ирге парчатхан ипчі 46 частығ.

1911 чылда пазылғаны:

Духовнай кізілер паза оларның сӧбірелері абыс Михаил Евгениев Копосов, 44 частығ ипчізі, читі пала (аттары пирілче). Мещаннар Быковтар, Демидовтар, Пашенныхтар, Русалеевтер, Титловтар. Казактар: Ермолаевтер, Зыряновтар, Кузьмин, Петухов. Кресеннернің 222 сӧбірезі (пай кресеннернің фамилиялары ла таныхталых: Рашовтар, Бекреневтар…). Ызыға ыстырған чуртағҷылар: Непомнящих И. С., Скотников паза пасх. Инородецтер: Купчигин, Урояков, Таскараков.

1916 чылда аалда ікі сословие пол килген: статскай сӧбірелер (кӧзідімге, Косованова Юлия Петровна. 26 частығ, имҷі) паза пос чуртапчатхан (Резников паза пасх). Ол чылда 3091 кізі чуртаан.

Метрика киндезінде пастағы совет искіріглері 1920 чылда ла кирілгеннер.

Пастап Пии аал (орыс. Бейское) Пазадағы халыхнаң Минсуғдағы уездтің Асхыстағы волостьына кірген. Соонаң олох волостьтың Ууттағы халығына пирілген.

Соонаң Пии волозы пол килген, аның кіні Пии (орыс. Бейское) аалда полған. Волостьха Богословскай, Хаал, Новокурск, Красноозерскай, Троицкай, Табат, Солбы, Хызыл хара суғ, Означенное ааллар кіргеннер.

Волость кіні Минсуғ уезд городынаң 126 км оортах, тимір чол станциязынаң 466 км аар, пароход пристаньынаң паза телеграфтаң 136 аар турған.

Аалда почта пӧлии, волостьтың устағ-пастаа, имҷі пункты, ікі класстығ министерскай ікі класс школазы полған. Школа абыстың туразы хыриндағы улуғ турада орныххан (амғы олған библиотеказы). Соонаң школа ікі класстығ училищее айландырылған, 1920 чылда пастағы паза ікінҷі ступеньніг школа полыбысхан, 1924 чылда — кресен чииттер школазы, 1930—1933 чылларда колхоз чииттерінің школазы адалған. Анда ортымах тиксі ӱгредіг школазы тоғын сыххан. 1973 чылда ӱс хадыллығ школа пӱдірілген.

Аалда Рашовтың, Рус харындастарның садығ орыннары турғаннар, Кузнецовтың араға сатчаң чирі тоғынған, кабак, тигіриб, волость управазы, школа, абыс туразы полғаннар. Иң улуғ садығ орны Русалевтернің полған, ол райпоның иргі туразында орныххан, сағам чоғыл. Пабазы тӧрт оолғынаң хада ікі хадыллығ ағас турада чуртаан. Тура тастында амбарлар, складтар Орлов орамазына теере (Щетинкиннің ор) сӧӧ тартылғаннар. Тураның ӧӧркі хадылында чуртаҷаңнар, алтында ікі пӧлікте садығ апарылҷаң, Анда чииснең макулатура садылҷаң. Алчатхан кізілернің кӧңні хоостыра чиисті корзинанаң хада сатчаңнар.

Хости Прокушев садығҷының ікі хадыллығ туразы турған. Ол чииснең чейні, арағаны сатчаң. Сағам ол иргі милиция полған тура. Хости килкім турада кредит товариществозының лавказы турған, соонаң ағаа хоза паза пір тура пӱдірілген (Лениннің орамазы, 99). Мында скоба товарлары садылҷаң. Пуох орамада улуғ ікі хадыллығ турада Бекренев чуртаан (Лениннің ор, 119). Тура тастында кірпис складтары турғаннар. Турада лавка полған, ээзі исті, ідӧк інгелерні, чіптерні, мархаларны, самоварларны, тазтарны паза хоныхта тузаланылчатхан пасха ниме-нооларны сатчаң. Рашовтарның лавка паза исті сырлапчатхан орын тоғынған.

Загибаловка орамада (амғы Кравченконың ор, 6) Гончаровтар чуртааннар, оларның тура тастында кузница полған. Мындох хой тӱгі истелҷең, хром садылҷаң.

1917 чылда чонны санға алған пічіктер хоостыра, волость кінінде 3149 кізі чуртаан. 3862 га чирде хыра салылған, от тоғынҷаң чирге 112 га киліскен. Приходта 2964 кізі саналған, оларның аразында 1496 ир кізі.

1917 чылда чонны санға алған пічіктер хоостыра паза 1916—1918 чыллардағы пасха істезіглерҷе, Пии волозында 9916 чуртағҷы полған, волость кінінде — 3149 кізі. Оларның аразында тоғысчылар чаллаанынаң 413 кізі тузаланмаан, пасхазы хыра тоғыстарында істенген паза промыселнең айғасхан. Кӱскӱде таараан арыс 1, 3 гектарға салылҷаң, часхыда таарыҷаң — 298, сула — 2126 гектар, прай 3862 гектар чир салылҷаң, покостарға 112 гектар чир килісчең, чахсы нимес чир — 1908 га.

Пии аалдағы Чиңіс паркы. Тиксі кӧрім (кадрзар пограничниктерге хумартхы тас кірбеен

Беядағы чон мал-хус тудып чуртаан. 1916 чылда чоон мӱӱстіглернің саны 3120 пасха читкен, аттар — 1952, хойлар — 627, сосхалар — 867.

Беяда И. В. Сталин омалығ баннер (2014 чылның сілкер айы.)

Аалда ӱс теербен полған. Оларның ээлері Котельников, Крицын, Кузнецов полғаннар. Отыс чылларда аймах кінінде промышленность тиліп пастаан.

1934 чылда Пии аалдағы тигіриб чабыл парған, андар ӧрт ӱзӱрҷеңнернің частыы кӧзірілген, 1937 чылда тигірибті чара чачырадыбысханнар[4][5]. . Тигіриб тоғынған туста анда улуғ библиотека полған.

Гражданскай чаа тузында аалда Хызыл гвардия отряды тӧстелген[3].

Пиидегі харатас копилері 1928—1929 чылларда тоғын сыхханнар, олар Новотроицкай аал чӧбінің чирінде полғаннар, 1940 чылда крайтопуправление системазына кіргеннер, Хакас облместпромының райпромкомбинат сисетмазы Бея кінінде полған, ол 1937 чылда тӧстелген

Колхозтарға паза олаңай чонға хабазар пӧгіннең, Беяда зооветучасток полған. Ідӧк радиоузел, телефон станциязы, аалчылар туразы тоғынғаннар. Ол туста коммунальнай мылчалар паза кип-азах чуунҷаң орыннар чох полғаннар.

1938 чылда Беядағы МТС тӧстелген, ол 13 колхознаң тоғынған. 1932—1937 чылларда тӧрт улуғ нимес колхоз азылған, олар аттарын нинҷе-нинҷе хати алыстырғаннар паза алғыдылғаннар. Ол аал хонии преприятиезі «Нива» адал парған.

Аймахтағы ӧӧн имнег туразы — ӱс хадылда орныхчатхан поликлиниканаң имнег комплекзі, аның кистінде чуғынҷах ағырығдаң тоғыр пӧлік турча. XX чӱс чылларның отыс чылларында пастағы имнег туразының улуғ нимес ікі хадыллығ туразы аймахтың устағ-пастааның амғы туразынаң тоғыр турған. Амғы туста анда тура. Пу имнег учреждениезінде чаа хирургы А. И. Кац тоғынып пастаан. Квалификациялығ специалист аар операциялар итчең. 1938 чылға теере имнег туразынаң устаан[6].

Чиңіс паркындағы хумартхы тас кизегі

Илбек Адалығ чаа тузында фронтха нинҷе-нинҷе чӱс кізі парыбысхан, оларның кӧп сабазы чаада чат халған. Афган чаазында 17 кізі араласхан, Пастағы чечен чаазында — 14 кізі.

Предприятиелер: 2 ресурс пирчеткен пірігіс, Агас хонии, «Бейский кирпич» ООО, «Зима» ООО, «Крупы Хакасии» ООО паза пас. и т. д.

Чон

Чон саны
178919111916191719361939[7]
45↗3012↗3091↗3149↗3338↗4619
1959[8]1970[9]1979[10]1989[11]2002[12]2010[13]
↘4589↗4997↗5595↗5698↘5417↘5247
2021[14]
↘4635
1000
2000
3000
4000
5000
6000
1916
1970
2021

Хоныхтар саны: 1962. Ӧӧнінде орыстар, украиннер чуртапчалар.

Ӱгредіг паза культура

Аалда школа алнындағы 3 учреждение, пір ортымах школа, хазыхтаң уйан олғаннарның школа-интернады, пір хоза ӱгредіг учреждениезі, 15 № профессиональнай училище[15], аймахтағы библиотека тоғынча[16]. Культура учреждениелерінең аймахтағы культура туразы, аалдағы «Нива» культура туразы пар.

Хазых хайраллиры

Аалда мындағ имнег учреждениелері тоғынчалар: улуғларның паза олғаннарның поликлиниказы, стационар паза табырах полызығ пирҷең пӧлік[17].

Аалнаң палғалыстығ кізілер

Пии аалнаң палғалыстығ саблығ кізілер санында В. И. Лениннің чағын кізізі, Пиизер ыстырған революционер Е. Д. Стасова  (орыс) (рус., 1929 чылда ЦК ВКП(б) уполномоченнайы С. М. Будённый.

Елена Дмитриевна Стасова

В. И. Борисов — 1951 чылның кічіг хырлас айының 25-ҷі кӱнінде тӧреен библиограф, литература критигі, тілбесчі, информатикаҷа специалист. Аны Стругацких харындастарның чайаачызына чарыдылған тоғыстарынаң пілчелер. Иван Ефремовтың сыйииның лауреады (2001).

Чапсых орыннар

  • Чиңіс паркындағы Гражданскай чаа матырларының Харындас сӧӧгі, регион синіндегі культура ис-пайының объекті.
  • Чиңіс паркы, Илбек Адалығ чаа араласчыларына хумартхы тас паза ол тустағы пушка. Хырығҷыларға хумартхы тас — хырығ столбы.
  • Олған библиотеказының туразында хумартхы чард хызылых, анда пу С. М. Будённый чыылығ апарған тіп пазылых.
  • Е. Д. Стасова ызығны ирткен турадағы хумартхы чардызы.
  • (РСДРП(б)) пірігізін тӧстирінеңер чыылығ ирткен орындағы хумартхы чарды.
  • В. И. Ленинге А.Копытовтың туразы алнындағы хумартхы тас-бюст.
  • Беяда 10 азыра боярин туразы хайраллал халған.

Аалдаңар изданиелер

Пиидеңер И. А. Пряткинаның «Листая страницы истории» киндезі, ідӧк А. Копытовтың «Бейская земля глазами современников» чайаачы тоғызы чарых кӧргеннер.

Алған орын

  1. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx
  2. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX).
  3. ↑ 1 2 3 Кышпанаков В. А. Бея // Энциклопедия Республики Хакасия : Т. 1 : А—Н / гл. ред. В. А. Кузьмин. — Красноярск: Поликор, 2007. — С. 78-79. — 5000 экз. — ISBN 978-5-91502-001-5.
  4. ↑ 1 2 3 4 Бея. Церковь Покрова Пресвятой Богородицы (старая). Покровская церковь. sobory.ru. Дата обращения: 2025-0-10-05.
  5. ↑ В селе Бея освящен Покровский храм. Абаканская епархия. Дата обращения: 5 Чарыс айы 2025.
  6. ↑ Толчева Ю. А. Бейское районное здравоохранение // Энциклопедия Республики Хакасия : Т. 1 : А—Н / гл. ред. В. А. Кузьмин. — Красноярск: Поликор, 2007. — С. 72-73. — 5000 экз. — ISBN 978-5-91502-001-5.
  7. ↑ https://web.archive.org/web/20141217133448/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_4.php.
  8. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg3.php.
  9. ↑ https://web.archive.org/web/20140303191406/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg3.php.
  10. ↑ https://web.archive.org/web/20140110125030/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg3.php.
  11. ↑ https://web.archive.org/web/20131001061116/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg3.php.
  12. ↑ https://web.archive.org/web/20120203125040/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls.
  13. ↑ http://hakasstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/hakasstat/resources/b9541d004234bce0bb86ff2d59c15b71/2%29+Мужчины+и+женщины.xlsx.
  14. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx.
  15. ↑ Профессиональное училище №15 с. Бея. spo19.ru. Дата обращения: 5 Чарыс айы 2025.
  16. ↑ Бейская районная детская библиотека. beyabibl.ru. Дата обращения: 5 Чарыс айы 2025.
  17. ↑ «Бейская районная больница». beya.mz19. Дата обращения: 5 Чарыс айы 2025.

Литература

  • Энциклопедия Республики Хакасия : [в 2 т.] / Правительство Респ. Хакасия; [науч.-ред. совет.: В. А. Кузьмин (пред.) и др.]. — Абакан : Поликор, 2007. Т. 1 : [А — Н]. — 2007. — 430, [2] с.

Ссылкалар

Алған орны - https://kjh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Пии_(аал)&oldid=142644