Искіріглер экономиказы (национальнай проект)

Рувики тiп сайттаң
Искіріглер экономиказы (национальнай проект)
«Искіріглер экономиказы» нацпроектке чарыдылған правительство чыылии (2023)
«Искіріглер экономиказы» нацпроектке чарыдылған правительство чыылии (2023)
Пасталғаны 2024 чыл
Тоозылғаны 2030 чыл
Сылтағ Россияның Президенті Владимир Путиннің чахиинаң
Хорағлар 700 млрд салковай
Сайт национальныепроекты.рф

«Искіріглер экономиказы» (орыс. Эконо́мика да́нных) — Россия Президенті Владимир Путиннің чахиинаң тоғынып пастаан национальнай проект[1]. Пастағызын на 2023 чылда «Вычисления и связь. Квантовый мир» форумда кӧзіділген[2]. Россия Федерациязының саннығ тиліс, палғалыс паза массовай коммуникациялар министерствозының, Экономика тилізі министерствозының  (орыс), Финанстар министерствозының паза «Саннығ экономика» АНО-ның хайиина кірче[3].

Пӧгіннер хоостыра, нацпроект иділген интеллект паза квантовай компьютер технологиялар киреенде хазна суверенитедін пирерге кирек[4]. Ідӧк саннығ технологияларны кирерінең палғалыстығ социальнай паза экономика сурығларын пӧгері кӧріл парған[5]. Нацпроектті чуртасха кирерге 2030 чылға теере 700 млрд салковай пирілген[6].

Улуғ квантовай хаалағ

2023 чылда «Вычисления и связь. Квантовый мир» форум тузында Владимир Путин «Искіріглер экономиказы» нацпроектті чарытхан паза СССР-да 20 чӱс чылның отыс-хырых чылларында иділген «улуғ промышленнай хаалағнаң» тиңнестірілер улуғ пӧгінні турғысхан: хазнаның технология, экономика, устағ оңдайында алнынзар улуғ хаалағ идібізерге[7].

Владимир Путин «Искіріглер экономиказы» нацпроектті чуртас синің кӧдірҷең ӧӧн тиріг чіли кӧрче (2023)

Хазна пазы чарытханы хоостыра, нацпроект цифровизациянаң на палғалыстығ нимес, «саңай пасха экономиканы» пӱдіреріне теелче, ол хазнадағы чуртас синін саңай кӧдірерге кӧріл парған:

Мында саннығ экономика, иділген интеллект паза пӧзік технологиялығ проекттер тилізіне хабасчатхан тиріглерні, ол санда квантовай технологиялар тилізінҷе «чол карталарын» чыы піріктірерінеңер ле чоох парбинча… Алнынзар парчатхан наа нимелерні чайаҷаң паза прай чирге кирҷең пірге механизм пӱдірібізерге кирек. Ол прай технологияларға паза чуртастың прай сфераларына теелче[8].

Нацпроектті чуртасха кирерінде Президент мындағ хаалағлар кӧр салған:

  • искіріглер чығҷаң системаларны чахсыландырары (пӧзік пілдістіг квантовай сенсорларны сығарары, олар объекттернің орныхчатханын орта кӧзідерге хабасчалар — спутник паза чир палғалызы системаларында, ідӧк ағырығларны ирте іле сығарарға полысчалар (хазых хайраллирында));
  • сын тус аразына искіріглерні читірҷең системаларны чахсыландырары (промышленнай робототехникаа, пилот чох транспорт системаларына, город средазының автоматизациязына кирек);
  • искіріглерні санаҷаң паза хайраллаҷаң сувереннай инфраструктураны тӧстирі (облако платформалары, искіріглернең тоғынҷаң кіннер, хазна органнарының, предприятиелернің, палғалыс операторларының тоғызында киректер);
  • квантовай паза фотоннай технологияларға тӧстенчеткен компьютерлерні тимнирі паза сығарары;
  • искіріглернің хорғыс чох поларынҷа системаларын чахсыландырары (квантовай коммуникациялар паза квантовай шифрование);
  • искіріглернең тоғынҷаң национальнай стандарттарны паза протоколларны тимнирі;
  • искіріглернең тоғынҷаң паза анализ итчең алгоритмнерні тимнирі (ол санда иділген интеллект киреендегі чарадығлар, ідӧк Ада чирібістің программа обеспечениезі);
  • код хранилищелерін тимнирі (Россияның паза пасха хазналарның программистеріне тоғысха кирек азых сервистер)[8].

Нацпроекттің адалған кӧстеглеріне ле нимес, ідӧк перспективалығ технология стартаптарына  (орыс) ахча пирерінде ӧӧн инвестор хазна полча. Mobile Research Group ӧӧң аналитигі Эльдар Муртазиннің танығларынаң, Россия саннығ тиліс сині хоостыра пис хазна-лидерлер санына кірче (2024 чылға танығлары). Ідӧк нацпроекттің ӧӧн пӧгіннерінің пірсі пасха хазналарнаң технология чарызы нимес, че пос регионнарының «саннығ киректе тиңнезері» тіп полчатханы саналчатханын таныхтаан:

Пирілчеткен ахча ол-пу оңдайда хаалағ идерге оңдай пирче. Тезис олаңай ла: ол тиліске кирек ниме. Москванаң тиңнестірзе, пӱӱн регионнарның саннығ оңдайда тиң нимезі парча. Россияны тилекей синінде кӧрзе, піс халбинчабыс[9].

Технология суверенитеді

Россиядағы квантовай кіннің тӧстегчілерінің пірсі Руслан Юнусов, Владимир Путин паза «Росатом» Атом энергиязынҷа хазна корпорациязының генеральнай директоры Алексей Лихачёв (2023)

Нацпроектті чуртасха кирерінде Ада чирібістің инженерлері паза учёнайлары алнында турчатхан хығыртығдаңар паза нандырығдаңар хаҷан-да ибіре чоохтаан «Росатом» устағҷызы Алексей Лихачёв. Корпорация пазы квантовай компьютернің тӧстирін паза пастағы совет ядернай бомбазынаң тиңнестірген, пірсі паза пасхазы даа «нульдаң» сығара иділген паза хазнаның суверенитедіне хайди даа кирек полған:

Хаҷан сині Правительствозар хығырчалар паза ӱс-тӧрт чылға…салтарны кӧзіт пирерге кирек, аның кӧрімі дее пілдістіг нимес, технологиялар чоғыллар, че сині Правительство паза Наукалар академиязы кӧр турар. Мында Лаврентий Павлович Берияның омазы сағысха килче, ол атом отрасльынаң аның тӧстеп пастаан тузынаң сығара устаан, аннаңар совет паза Россия атом промышленнозының пӧзік кӧдірілген чаламазын уйатха кирбеске килче. Пу чӱрексініс чардығы[8].

Ада чирібістің квантовай компьютері «Росатомның» хайииндағы ӧнетін лабораторияда тимнелген. Тимнегҷізі Илья Семериков пос оңдайынҷа Алексей Лихачёвтың сағызын тиліткен, ол позы паза хада тоғынчатхан кізілері Илья Заливаконаң Саша Борисенконың тоғынчатханын «шарашканың» пос кӧңнінең істенчеткен чабығдағы кізілері наа оңдайҷа тіп чарытхан. Мындағ тиңнестіріг тиктең не иділбеен, Туполев, Королёв, Термен тоғынған КБ-да авиа, двигательлер паза ракеталар пӱдіриинде иң улуғ хаалағлар иділгеннер[10]. Илья Семериков 2023 чылда ирткен Полар тустағы технологиялар форумында ион квантовай процессорынаң тоғынған туста сӧбіреде нимес, че лабораторияда иң кӧп тус иртіргенін чоохтаан:

Илья Семериков Владимир Путинге лабораторияда чуртапчатханын чоохтапча (2023)

Ӱс чылҷа піс лабораторияда чуртапчабыс – чечімелер, позырахтар, пас кӱннер. Піске полысчатхан ниме – ФИАН-ның он пір часта чабылчатханы. Іди полбаан полза, анда хонарҷыхпыс[8].

Квантовай компьютернің прототибін чыып алар алнында, Илья Семериковха чапсых ӧме чыып аларға киліскен. 2023 чылдағы интервьюда пу кирекке онҷа чыл парыбысхан теен. Инженернің паалиинаң, онҷа чыл пар сағыстарны толдырарға киректелче:

Піске уғаа кирек паза пісті ӧріндірче, ол [квантовай компьютер - ред.] тузалығ ниме-ноолар итче, ол молекулалар пӱдірче, хайдағ-да наука абстракциязынаң айғаспинча. Піске анзы уғаа аарлығ. Пістің сағызыбыс – тузалығ квантовай компьютер идібізерге. Андағ квантовай компьютер идібізерге, хайзы сынап пӧгіннерні суперкомпьютернең чапчаң толдырар, хайзы кӧп чонға тузалығ полар[8].

Саннығ экономиканың хорғыстары

«Искіріглер экономиказы» нацпроект чуртасха киріл сыхханда, Экономика тилізі министерствозына паза Істеніс министерствозына чыл сай істеніс рыногының анализін идерге чахығ пирілген, ол иділген интеллект технологиялары кирілгені хорғыс ағылчатханын паза Россияның тоғыс пирҷең киреене хайди теелчеткенін кӧзіт пирерге кирек[3].

Ідӧк кӧріңер

Алған орын

  1. Послание Президента Федеральному Собранию. http://kremlin.ru (29 Азығ айы 2024). Дата обращения: 14 От айы 2025.
  2. В России появится новый нацпроект — «Экономика данных». https://digital.gov.ru (13 От айы 2023). Дата обращения: 14 От айы 2025.
  3. 1 2 Михаил Мишустин дал поручения по итогам стратегической сессии, посвящённой нацпроекту «Экономика данных». http://government.ru (21 Улуғ хырлас айы 2023). Дата обращения: 14 От айы 2025.
  4. Михаил Мишустин провёл стратегическую сессию по формированию национального проекта «Экономика данных». http://government.ru (21 Кічіг хырлас айы 2023). Дата обращения: 14 От айы 2025.
  5. Путин объявил о запуске нацпроекта «Экономика данных», РБК. Дата обращения: 18 Кӧрік айы 2024.
  6. Путин анонсировал нацпроект «Экономика данных», Коммерсантъ (29 Азығ айы 2024). Дата обращения: 14 От айы 2025.
  7. Путин предложил подготовить нацпроект по формированию экономики данных, РИА Новости (13.07.2023). Дата обращения: 19 Кӧрік айы 2024.
  8. 1 2 3 4 5 Пленарное заседание Форума будущих технологий. http://kremlin.ru (13 От айы 2023). Дата обращения: 14 От айы 2025.
  9. Эксперт: Нацпроект "Экономика данных" позволит сделать рывок во внедрении ИИ - Российская газета, Российская газета (29 Азығ айы 2024). Дата обращения: 14 От айы 2025.
  10. Писаренко, Дмитрий. Гении сталинских шарашек. Даже в лагерях учёные совершали прорывы в науке, AiF. Дата обращения: 19 Кӧрік айы 2024.