Улуғ Аны (посёлок)

Рувики тiп сайттаң
Посёлок
Большой Он
хак. Улуғ Аны
Большой Он (Хакасия).jpg
52°04′06″ с. ш. 89°45′21″ в. д.GЯO
Хазна  Россия
Федерация субъекті Хакасия
Муниципальнай аймах Тастып аймағы
Ааллар аразындағы чир Тастып муниципальнай аймааның ааллар аразындағы чирі
Тархын паза география
Час хуры UTC+7:00
Чон
Чон
Хазна тiлi хакас, орыс
Сан идентификаторы
Почта индекзi 655750
ОКАТО коды 95225813001
ОКТМО коды 95625702907
Улуғ Аны (посёлок) (Россия)
Точка
Большой Он
Red pog.svg
Москва
Улуғ Аны (посёлок) (Хакасия)
link={{{название}}}
{{{название}}}
Точка
Большой Он

Улуғ Аны (орыс. Большой Он) — Хакасияның Тастып аймаандағы асхынах кізі чуртапчатхан посёлогы, ааллар аразындағы чир.

2009 чылда чох иділген Улуғ Аны аал чӧбі аал чирінің устағ-пастағ кіні полған.

Орныхчатхан чирі

Посёлок Улуғ Аны  (орыс) суғ хазында, тағлар аразында талай синінең пір муң чарымҷа километр ӧӧркі чирде, аймах кіні Тастып аалдаң ӱстӱнзарыхсар 130 км оортах чирде турча. Абаза городтың иң чағын тимір чол станциязына теере чолы 100 километрге узарадылча. Посёлоктаң хыринҷа Ағбан — Ах тобырах автомобильлер чолы иртче.

Тархын

Посёлок 1948 чылда тӧстелген. Анда ызылған литвалар, кидеркі украиннер чуртааннар. Олар суғҷа ағас индірҷеңңер, 1960 чылларда Ағбан — Ах тобырах автомобильлер чолын пӱдіргеннер. Иң тиліс тузында посёлокта азыранҷаң орын, гостиница, школа, фельдшер-акушер пункты полған.

1986 чылда устағ-пастағ паза чир хоостыра алызығлар киріл парғанда, посёлоксар Хубайах аал чӧбінің устағ-пастағ кіні кӧзірілген, аал чӧбі Улуғ Аны аал чӧбі адал парған[2].

Хакас Республиканың 2009 чылның чарыс айының 10-ҷы кӱнінде сыххан паза Хакас Республиканың Ӧӧркі Чӧбінің 2009 чылның ӱртӱн айының 30-ҷы кӱнінде алылған 98-ЗРХ № «Улуғ Аны аал чӧбі муниципальнай пӱдісті чох идерінеңер паза Хакас Республиканың „Тастып аймааның муниципальнай пӱдістерінің хырығларын чарадарынаңар паза оларға килістіре муниципальнай аймах, аал чирі статузын пирерінеңер“ законына алызығлар кирерінеңер» Законынҷа[3] Улуғ Аны аал чӧбінің прай аал-посёлоктары Тастып аймаана аал чирлері чіли кіргеннер.

Инфраструктура

2018 чылда посёлокта чуртағҷылар халбаан даа, туралар аразында, ӧӧнінде, аңҷылар тохтапчатхан чурттар. Амғы туста посёлокта Улуғ Аныдағы ағас хонии пар, ідӧк метеостанция тоғынча. Суғның синін, аның оңдайларын сынирға пастааннар 1962 чылның от айының 26-ҷы кӱнінде, киинің оңдайларын 1976 чылның улуғ хырлас айының 15-ҷі кӱнінең сығара синеп сыхханнар[4]. Метеостанция тайға чирінде турча, аннаңар аның чолы аар саналча. Аның ачығы талай синінең 792 метр пӧзік чирде турча.

Посёлоксар чарытхы эмектері тартылых ниместер, аннаңар чарытхы пеер пасха оңдайларнаң, кӱн батареялары паза дизель генераторлары хоостыра кирілче. Палғалыс оңдайынаң чалғыс стационар телефоны тоғынча[5]. Посёлоктаң пасха аал-городтарзар парчатхан чол аразында пір дее автозаправка станциязы чоғыл. Ӧрттең тоғыр тоғысты Хубайахтағы ӧрт ӱзӱрҷең депо апарча. Аның хайиина ӱс аал кірче[6].

Чон

Чон саны
2002[7]2010[8]2020[9]
401711
10
20
30
40
50
2002
2010
2020

Чон (2004) — 35 кізі, оларның санында хакастар, украиннер, орыстар.

Посёлокта асхынах кізі чуртапча. Ол метеорологтар. 2024 чылда, посёлокта пічікке кирілген 13 чуртағҷы саналған.

Чапсых орыннар

Посёлок Улуғ Аны суғ хазында турча, ол суғҷа инерге хынчатхан улустың хынған орыннарының пірсі полча. Суғ ідӧк палыхчыларның хайиин тартча[10]. Посёлоктаң 20 километр оортах чирде, тайға хойнында, «Снежный барс» туристтер базазы тоғынча. Суғның пазынаң ырах нимес, 2-ҷе киломерт аар, орыс тілінде Саянский перевал тіп адалчатхан талай синінең 2214 метр пӧзік чирдегі сын пар.

Алған орын

  1. https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom1_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya
  2. Зоя Лукашевская. Туристический уголок Таштыпского района. Земля таштыпская (18 Ӱртӱн айы 2020). Дата обращения: 21 Чарыс айы 2025.
  3. Об упразднении муниципального образования Большеонский сельсовет и внесении изменений в Закон Республики Хакасия "Об утверждении границ муниципальных образований Таштыпского ... Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. Дата обращения: 21 Чарыс айы 2025. Архивировано 9 Сілкер айы 2018 года.
  4. Метеорологическая станция Большой Он. krasmeteo.ru. Дата обращения: 21 Чарыс айы 2025.
  5. Большой Он - отдаленный и почти опустевший поселок в горах Таштыпского района. 19rusinfo (14 Сілкер айы 2024). Дата обращения: 21 Чарыс айы 2025.
  6. Виктор Мельников. Новым пожарным депо обзавелся поселок в Таштыпском районе. gazeta19.ru (28 Кічіг хырлас айы 2023). Дата обращения: 21 Чарыс айы 2025.
  7. http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081460.
  8. https://rosstat.gov.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm.
  9. https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom1_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya.
  10. Сплавы и рыбалка. khakassia.travel. Дата обращения: 21 Чарыс айы 2025.

Литература

  • Энциклопедия Республики Хакасия: [в 2 т.] / Правительство Респ. Хакасия; [науч.-ред. совет.: В. А. Кузьмин (пред.) и др.]. — Абакан: Поликор, 2007. Т. 1 : [А — Н]. — 2007. — 430, [2] с.: ил., портр. — Библиогр. в конце слов. ст. — С. 88.