СССР-ның наа чыл ойнаҷахтары

СССР-дағы ойнаҷахтығ сыбы

СССР-ның наа чыл ойнаҷахтары (орыс. Новогодние игрушки в СССР) — Совет Союзы тузында наа чылда кӧп тузаланылған сыбы чазанҷыхтары.

Оларны ватанаң, картоннаң паза сӱлейкенең итчеңңер. Ойнаҷахтар наа чылда сыбының чазанҷыхтары полҷаңңар, ідӧк хазнада паза халыхта полған ӧӧн киректерні кӧзітчеңңер. Андағ ойнаҷахтар пос алынҷа оңдайлығ полҷаңңар.

Тархын

Россияда пастағы наа чыл чазанҷыхтары I Пётр кирген алызығлар тузында пол килгеннер. Соонаң император I Николайның ипчізі императрица Александра Фёдоровна сыбыны ойнаҷахтарнаң чазаҷаң кибірні кирген. Революция алнындағы Россияда сыбы чазанҷыхтарын ӧӧнінде чазыннаң паза картоннаң итчеңңер. Садығ тураларында аймах ойнаҷахтар сығарылҷаң, че оларның паазы пӧзік полҷаң.

1929 чылның улуғ хырлас айында «Правда» газетада статья сыххан. Анда Кӧлееде кӱннері тоғыс кӱннері чіли чарлалғаннар, наа чыл сыбылары чарадылбин сыхханнар. XIX чӱс чылның соонзар пасталған сыбылар ойнаҷахтарының сығарызы тохтадылған.

1935 чылның соонзар ла Совет Союзында пічік хоостыра Наа чылны чазалған наа чыл сыбызынаң удурлирға чарадыл сыххан. ватанаң, картоннаң паза сӱлейкенең иділген ойнаҷахтарны сығарчатхан фабрикалар, артельлер паза заводтар азылғаннар. Сыбыларны совет оңдайынҷа чазап сыхханнар: ангеллер орнына аэростаттар, дирижабльлар, самолёттар пол килгеннер, Вифлеем чылтызы орнына Хызыл пис пастығ чылтыс киліскен.

Хызыл площадьтағы наа чыл сыбызы

1937 чылның кӱрген айының 1-ғы кӱнінде «Правда» газета искірген:

Союзкультторг тиксі хазнада 15 миллион азыра салковайға сыбы ойнаҷахтарын садыбысхан.

Пір чыл пазынаң ол сан ӱсче хати ӧс парған. 1937 чылда Наркомпрос «Сыбы олған садында» тіп пособие сығарыбысхан, анда наа чыл сыбызын чазаҷаң чӧптер пирілгеннер:

Пазын пис пастығ хызыл алай кӱмӱс чылтырах чылтыснаң чазабызарға кирек. Ортын салааларына ілерге кирек харахха тың на тасталбинчатхан ойнаҷахтарны: бонбоньеркаларны, тазылапчатхан нимелерні, сырлалған махайахтарны, пос холынаң иділген чир тамахтарынаң фрукттарны, салаалар пазында, тізең, аэропланнарны, парашюттарны, хырығҷы Карацупаны Индус адайынаң хада, паровозахтарны паза броневиктерні. Наа чыл сыбызы часкалығ олған тузының ӱлӱкӱні поларға кирек, ол пістің хазнада партияның, правительствоның паза позы товарищ Сталиннің палаларға сағыссыразынаң иділче.

Соох апсахнаң Хар хызыҷах

1937 чылда Союзтар Туразының Колонна залында чоон сыбы турғызылған.

1930 чыллар соонзар прай чирде сыбы ойнаҷахтарын, чазанҷаң кип-азахты паза ӱлӱкӱнге чарыдылған пасха ниме-нооларны сатчатхан садығ туралары азылғаннар.

Вата ойнаҷахтары

Совет сыбы ойнаҷахтары иң кӧп ватанаң иділҷеңнер. Ойнаҷах эмегіне вата ораалылҷаң. Сырайы папье-машенең, воскнаң алай мастиканаң тимнелҷең. Ӧртке хабылбазын тіп, анаң оларны крахмал клейстерінең сӱрт салҷаңңар. Тимнелік ойнаҷахтарны оох стекляруснаң (харға тӧӧй нименең) чаап, ӧнетін составнаң тыыдыбысчаңнар.

1939 чылға теере прай сыбы вата чазанҷыхтары холнаң иділҷеңнер. Тиксі Союзтағы наука-эксперименттер институдының чарадиинаң вата ойнаҷахтарын ӧнетін сойын алай гипс формаларынаң ит сыхханнар. Вата ойнаҷахтарының сығарызы ӧс парыбысхан. 1950 чылға прай даа вата ойнаҷахтары механика оңдайынаң сығарыл сыхханнар.

Ойнаҷахтарны Москвадағы, Ленинградтағы паза пасха городтардағы улуғ предприятиелерде тимнеп сыхханнар. Ойнаҷахтарны сығарған иң саблығ артельлер санына «Культпром», «Олған ойнаҷағы», «Сыбы ойнаҷағы», «Гигровата», Горький Паркының ИЗО-зы фабрикалар, Шаумянның адынаң артель кіргеннер. Предприятиелер иң артых сыбы ойнаҷахтарын марығларда кӧзітчеңңер. Иң саблығ модельлер ол туста Соох апсахтың паза Хар хызыҷахтың фигуралары, аң-хустар, чорған конверттеріндегі час палалар полғаннар.

Чазын паза картон ойнаҷахтары

Сыбы ойнаҷахтарының удаа тоғасчатхан паза аарлығ нимес материалы чазыннаң картон полған. Фабрикада тимнелген картон чазанҷыхтары СССР-да 1940 чыллар соонзар пол килгеннер. Андағ чазанҷыхтарны сығарар техника немец устарынаң алылған. Сығарған ниме киртілген фигураҷах полған: картонның чарымын хада чапсырып, анаң аны кӱмӱс алай алтын сырнаң сырлаҷаңнар. Олар Дрезден картонажына тӧӧй, че чалбах арах пӱдістіг полғаннар. Иң удаа учурапчатхан картон ойнаҷахтары санында палыхтар, хустар, аңнар паза нымах матырлары полғаннар.

Андағ ойнаҷахтар пос холынаң иділҷеңңер, кӧзідімнері газета-журналларда сығарылҷаңнар.

Фабрикалар штамптығ паза чапсырылған картонаж сығарҷаңнар. Штапм картонажы ӧнетін тимір формаларында тимнелҷең. Штамповка соонаң, фигураҷахтарның чарымнарын чапсырып, оларны фольганаң чапчаңңар паза пистолет-аэрографнаң сырлабысчаңңар. Оох чардыхтарын холнаң хоостаҷаңнар. Чапсырылған картонажтың техниказы, ойнаҷахты пызып, аны столяр клейінең чапсырғаны полча. Ӧңніг чазын, мишура, чаламалар паза ис плиссе паза чолыҷахтар оңдайынаң фигураҷахха чапсырылҷаңнар. Андағ картонажтар санында аймах тураҷахтар паза ойнаҷахтар, корзинаҷахтар паза аң-хустар фигураларынаң фонарьлар полғаннар. Прай чазанҷыхтарның хаптырҷаң нимелері полҷаң. Картон ойнаҷахтарын совет фабрикаларында 1980 чылларға теере сығарғаннар.

Сулейке ойнаҷахтары

Пастағы сӱлейке сыбы чазанҷыхтары Россияда XIX чӱс чылның соонзар пол килгеннер. Олар уғаа аарлығ полғаннар. Россияда сӱлейке сығарған предприятиелер полбаан, аннаңар пастағы сӱлейке чазанҷыхтары хырығ озаринаң килҷеңнер.

Пастағы сӱлейке заводы Клин городта 1848 чылда азылған, завод лампалар, бутылкалар, аптекадағы сӱлейкенең иділген нимелер сығарҷаң. Сӱлейке ойнаҷахтарын предприятие Пастағы тилекей чаа тузында ит сыххан. Сӱлейке чазанҷыхтарын ӱбӱрерге орыс устарын сӱрігдегі немец солдаттары ӱгрет салғаннар. Пастағы ойнаҷахтар аэропланнар, дирижабльлар, аң-хустар, фрукттар паза чир тамағы полғаннар.

Совет тузында сӱлейке ойнаҷахтарын сығарған заводтар паза артельлер 1936 чылда пол килгеннер. Оларның санында Лениградтағы «Культигрушка» артель, Москвадағы Мосгорисполком ойнаҷахтары трестінің сӱлейке сыбы чазанҷыхтарының фабриказы, «Хызыл Октябрь» паза «Решетниковскай стеклодув» артельлер полғаннар. Олар нымах матырларының, хызыл армеецтернің паза будённовецтернің сӱлейке фигураларын, циркке чарыдылған ойнаҷахтарны, пис пастығ чылтыстарны сығарҷаңңар. Восток темазына чарыдылған ойнаҷахтар: Аладдин, Хоттабыч апсах, Востоктағы абахайлар — сығарылғаннар.

1950 чыллардағы орыс нымахтарынҷа сыбы ойнаҷахтары

1937 чылда Политбюро ЦК ВКП(б) кізілерінің сомнары шарларда, ідӧк Маркстың, Энгельстің, Лениннің паза Сталиннің омалары улуғ шарда сығарылғаннар. 1940 чылларда ибде тузаланылчатхан ниме-ноолар (самоварлар, лампалар) сыбы ойнаҷахтары пол парғаннар. Олар ӱбӱрілҷеңнер.

1937 чылдағы Лениннің паза Сталиннің омазы сыбы шарында

Чазанҷыхтар Илбек Ада чаа тузында даа сығарылғаннар. Халған эмектернең паза фольганаң кабель заводында яблоколар паза харыҷахтар итчеңңер. Лампа заводы шарыҷахтарны ӱбӱрҷең, ол цокольы чох лампаҷахтар полғаннар.

1947 чылда кӱрген айының 1-ғы кӱні пазох ӱлӱкӱн паза тынағ кӱні полыбысхан. Сыбы ойнаҷахтарын предприятиелерде хатап сығар сыхханнар. Москваның паза Ленинградтың фабрикалары толдыра кӱзінең тоғынғаннар, хазнаның пасха городтарында ӧнетін цехтар паза фабрикалар азылғаннар. Ол санда Киевте, Одессада, Минскте. Аңнар, тураҷахтар, тоннығ олғаннар фигураларына тӧӧй шарларны паза СССР-ның прай республикаларының чоннарының кип-азаан кис салған ойнаҷахтарын ит сыхханнар. Александр Пушкиннің пайрамнығ кӱніне аның нымах матырларының сериязы чайалған, ідӧк «Чиполлино» паза «Доктор Айболит» нымахтар матырлары кӧп сығарылғаннар.

1950 чылларда чир тамаа паза фрукттар кӧрімніг сыбы ойнаҷахтары пол килгеннер. Олар хазнада ас-тамахтың кӧбін таныхтирға кӧрілгеннер. Ойнаҷахтар хоостыра хазнада паза культурада полчатхан киректер кӧзіділгеннер. Саблығ мультфильмнернің паза кӱлкістіг киноларның сӱлейке матырлары тоғасчаңнар. «Карнавальная ночь» фильм сыххан соонда, 1956 чылда стрелкалығ будильниктер сӱлейке чазанҷыхтары пол килгеннер, оларда ортын харааға пис пағат читкелегі кӧзіділген. Ідӧк кӧг тиріглері ойнаҷахтары сығарылғаннар.

Никита Хрущёвтың паза кукурузаны ӧскірҷең кампания тузында кукуруза ойнаҷахтары кӧп иділ сыхханнар. Хан тигірні асхан тус сыбы ойнаҷахтарында чарыдылған: спутниктер, ракеталар паза хантигірҷілер сыбы ойнаҷахтары сығарылғаннар. Пастағы чарытхы гирляндалары пол килгеннер.

1960 чыллар пасталчатхан туста хоосчылар пӱдістерні сынап сыхханнар. Сӧлчік, тасты «харлығ», чардыхти ӧтіре кӧрінчеткен шарлар паза фигуралар садыға сығарылғаннар. Олох чылларда сурнахтар, торымастар, пирамидалар пӱдістіг сӱлейке чазанҷыхтарын ит сыхханнар.

Сыбы пазына турғызылчатхан кибірліг хызыл чылтыс орнына пола-пола кӧдірілчеткен ракета килген. Піреезін харасхыда чылтырапчатхан ӧңнең сырлаҷаңнар.

1970 чыллардаң пасти ойнаҷахтарны ӱбӱрбин, штамп оңдайынаң ит сыхханнар. Сығарыс сині ӧс парған. Аймах ӧңніг шарлар, мохыйахтар, сурнахтар паза саңыҷахтар пол килгеннер.

Прай сӱлейкенең иділген совет сыбы чазанҷыхтары нинҷе-де кӧрімге чарылча: улии аймах шарлар, фрукттарнаң чир тамағы, аң-хустар, фонарьлар, чылтыстар, ідіс-хамыс паза чаа техниказы. Ідӧк эмекке хаптырылған стеклярустар паза бусалар ойнаҷахтары полғаннар.

Ідӧк пасха хан чиріндегі сӱлейке чазанҷыхтары учураҷаңңар. Олар хаптырылҷатханынаң, кӧдірімінең паза чазалғанынаң пасхалалҷаңңар.

Улуғ сығарыс

1970 чыллар пасталғанына СССР-да сыбы чазанҷыхтарының сығарызы серийнай пол парған. Іди наа чыл ойнаҷахтарының аймағы хызырылған.

«Иней» заводтағы сыбы чазанҷыхтарының сығарызы

Аймах ӧңніг мишура паза тимір фольганаң иділген «наңмыр» чазаҷаң ниме садыға сығарылған.

Ойнаҷахтар пластмассанаң иділ сыхханнар: кӧп шар-прожекторлар паза кӧп хырлығ шарлар, істінде пластмасса хубағаннығ паза тырлостығ ӧтіре кӧрінчеткен пластмасса шарлары сығарыл сыхханнар.

Нымахтарҷа чайалған ойнаҷахтар кӧп иділ сыхханнар, ідӧк оларны наборнаң сығарҷаңнар.

1980 чылларда шарлар, саңыҷахтар, тураҷахтар кӧп учураҷаң. Пу туста ойнаҷахтар чарых, чылтырах арах пол сыхханнар. Аймах темаларға чарыдылған ойнаҷахтар саны хызырылған.

Чоннар аразындағы сыбы ойнаҷахтарын чыыпчатхан кізілернің пірігізі мының алнындағы ойнаҷахтарға 1966 чыл алнында сығарылған ойнаҷахтарны санирға чарадығ алған. Олар пӱдізінең пасхалалчалар, удаа холнаң хоосталғаннар, аннанар пос алынҷа оңдайлығ тіп саналчалар.

Амғы туста совет тузындағы наа чыл чазанҷыхтары сӧбіре чыындыларында хайраллалчалар паза тиксі хазнаның музейлерінде парлар.

Алған орын