Хар хызыҷах

Рувики тiп сайттаң
Хар хызыҷах
В. М. Васнецов. «Снегурочка». 1899
В. М. Васнецов. «Снегурочка». 1899
Тӧстегҷі славяннарның пазылбин пӱткен чайаачызы паза город фольклоры
Произведениелер «Снегурочка» (нымах); «Снегурочка» (ойын); «Снегурочка» (опера); «Снегурушка» (нымах).
Пол ипчі кізі
Чазы кічіг хызыҷах, хызыҷах-саарбах, хыс
Сӧбіре кресен
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Хар хызыҷах (орыс. Снегурочка, Снегурка, Снежевиночка)[1] — орыс нымах паза наа чыл матыры, Соох апсахтың пархазы, аның полысчызы, хада ла полчатхан кізізі. Ӱлӱкӱннерде Соох апсахнаң палаларға пілізерге полысча[2]. Кічіг хызыҷах алай хыс чіли кӧзіділче. Хыс чіли Хар хызыҷах ойындағы литература омазына тӧӧй полып паза ӱлӱкӱннерде Соох апсахтың полысчызы полар ӱчӱн кӧзіділче. Пастағызын на Соох апсахтың полысчызы чіли Хар хызыҷах 1937 чылда Москвадағы Союзтар туразындағы тоғазығда полыбысхан[2].

Матырның тархыны

Орыс фольклорда

Хар хызыҷахтың омазы славяннарның чон кибірлерінде таныхталбинча, че чонның пазылбин пӱткен чайаачызында пар[2]. Орыс фольклорда Хар хызыҷах андағох аттығ  (орыс) чон нымағының матыры полча. Ол харнаң иділген, анаң тірілген. Пу полта 1869 чылда А. Н. Афанасьевтің «Поэтические воззрения славян на природу» тоғызының ікінҷі томында тимнелген паза чарыхха сыххан. "Снегурка (Снежевиночка, немецтерде Schneekind) харнаң пӱткен ӱчӱн іди адал парған. Нымахта аға паза ууҷа харнаң кӧклӧ итчелер. Ол тіріл парча. Чайғыда хыс ӧӧрелерінең хада арығзар парча, анаң хайыл парча.

Соох апсах паланаң хада Октябрь революция алнындағы наа чыл открытказында

Искусствода

1873 чылда А. Н. Островский, Афанасьевтің нымахтарына тӧстеніп, «Снегурочка» ойынны пасча. Анда Хар хызыҷах Соох апсахтың паза Часхының (Весна-Красна) палазы полча. Аның тынызы ӱзіл парча Ярило  (орыс) кӱн худайын чайғыда улуғлаҷаң кибір тузында. Хар хызыҷах абахай ах сырайлығ сарығ састығ хыс полча. Пастап ойын чон кӧңніне кірбеен, че 1882 чылда Н. А. Римский-Корсаков пьесаҷа андағох аттығ опера турғыс салған. Ол пӧзік паалалған[2].

Соонаң XIX чӱс чылның соондағы — XX чӱс чыл пастағы чылларындағы ӱгретчілер, олғаннарға Наа чыл сыбызы сценарийлерін тимнеп, Хар хызыҷахтың омазын тиліткеннер. Революция алнында Хар хызыҷахтың фигуралары сыбыға ілілҷеңнер, хызыҷахтар хар хызыҷахха хубулҷаңңар, нымахтарның, ойынның паза операның кизектерін сценада турғысчаңнар. Ол туста Хар хызыҷах ведущайның рольын толдырбаан[2].

Совет Союзында

1929 чылдаң сығара совет Россиязында Христостың Тӧреенін таныхтирға чаратпиныбысханнар[3]. СССР-ның СНК-ның 24.09.1929 сыххан «Тынағ чох производство неделязына кірчеткен предприятиелернің паза учреждениелернің тоғыс паза тынанҷаң тузынаңар» чарадиинаң «Наа чыл кӱнінде паза киртініснең палғалыстығ прай ӱлӱкӱннерде тоғыс пасха кӱннер чіли олаңай оңдайҷа апарылча».

1935 чылда наа чыл кибірлері олаңай (киртініснең палғалыстығ нимес) ӱлӱкӱннер чіли оңарыл сыхханнар. Совет тузында наа чыл сыбызы мероприятиелерні иртірҷең кинделерде Хар хызыҷах Соох апсахнаң хада аның пархазы, полысчызы чіли чон алнына сыхча. 1937 чыл пасталчатханда, Соох апсахнаң Хар хызыҷах пастағызын на Москвадағы Союзтар туразының  (орыс) наа чыл сыбызына килгеннер. Алнындағы Совет хоостарында Хар хызыҷах кічіг хызыҷах чіли кӧзіділче, хыс чіли ол соонаң арах таныхталча[2]. XX чӱс чылның почта открыткаларында Соох апсахнаң хада удаа Наа чылның оолағы полҷаң. Апсах хызыл алай ах тоннығ полза, оолах кӧгілбей ӧңніг тоннығ полҷаң. Ол кибірҷе Союзтар туразындағы пастағы наа сыбызы ирткен. Соох апсахнаң хада кӧгілбей тонанҷыхтығ Хар хызыҷах полған[4].

Чаа соонаң ӱлӱкӱннерге Хар хызыҷах Соох апсахнаң хада ла чӧрҷең. Наа чыл алнынҷа Хар хызыҷахтарны театр вузтарының студенттері паза актрисалар ойнаҷаңнар[2].

Хар хызыҷахтың ибі

«Снегурочка» фильмге (1968) Мера суғ хазында «берендейлер» аалы пӱдірілген. Пу чирде, Щелыково музей-заповедникте, Островский ойынын пасхан. Суурылған соонда, ағас декорациялар Костромазар кӧзірілгеннер. Анда «Берендеевка» парк тӧстелген. 2008 чылда Костромада Хар хызыҷахтың ибі пӱдірілген. Анда ол аалчыларнаң чыл тооза тоғасча. 2009 чылның хосхар айының 4-ҷі кӱнінде пастағызын на Хар хызыҷахтың тӧреен кӱні таныхталған. Аннаң пеер ол Костромада чыл сай таныхталча. 2020 чылда Костромада Хар хызыҷахтың мода музейі азылған.

Рекордтар

Хар хызыҷахтарның улуғ хороводы 2023 чылның улуғ хырлас айының 23-ҷі кӱнінде Кемероводағы Олимп паркында «Кузбасс-Арена» спорт ӧргезінде ирткен. Ол Россияның рекордтар киндезіне кірген[5]. Рекордтар киндезінің регистраторы Юлия Пронкина таныхтаан: «Хар хызыҷахха хубулған кип-азахтығ 1071 кізі араласхан иң улуғ хороводтың рекорды пічікке киріл парғанын искірерге маңзырапчам»[6].

Чӧрімнің иң улуғ араласчызы, Зоя Плотникова, 101 чазын толдырған. Ол парха палазы Елизаветанаң хада полған[7].

Искусстводағы ома

Кинематографта

Чон нымағының полтазынҷа

  • «Сказка о Снегурочке» (1957) —режиссёр В. Д. Дегтярёвтың мультфильмі.
  • «Снегурка» (1969) — режиссёр В. Д. Дегтярёвтың мультфильмі.

А. Н. Островскийнің ойының версиялары

  • «Снегурочка» (1952) — режиссёр И. П. Иванов-Ваноның мультфильмі.
  • «Снегурочка» (1968) — режиссёр П. П. Кадочниковтың кинофильмі, Хар хызыҷахтың омазын Евгения Филонова толдырған.
  • «Весенняя сказка» (1971) — режиссёр Ю. Н. Цветковтың телефильмі, Хар хызыҷахтың омазын Наталия Богунова толдырған.
  • «Ледяная внучка» (1980) — режиссёр Б.Рыцаревтің кинофильмі, Хар хызыҷахты/Любаны Светлана Орлова толдырған, кнесті — Альберт Филозов.
  • «Снегурочка» (2006) — режиссёр М. А. Муат мультфильмі

Мультфильмнер

  • «Зимняя сказка» (1945) — мультфильм-фантазия, сценарий — Иван Иванов-Вано, Евгений Шварц.
  • «Когда зажигаются ёлки» (1950) — мультфильм, сценарист Владимир Сутеев, Хар хызыҷах пастағызын на Соох апсахтың полысчызы полча.
  • «Ну, погоди!» (выпуск 8, 1974) — мультфильм.
  • «Дед Мороз и серый волк» (1978) — мультфильм, сценарий Владимир Сутеев.
  • «Партизанская Снегурочка» (1981) — мультфильм.
  • Сказочный патруль (2016 —) — мультсериал. Хар хызыҷах Полина Кутепованың ӱнінең чоохтанча.

Фильмнер

  • «Новогодние приключения Маши и Вити» (1975) — Хар хызыҷах рольын Ирина Борисова толдырча.
  • «Снегурочку вызывали?» (1985) — Хар хызыҷах рольын Ирина Алфёрова толдырча.
  • «Ирония судьбы. Продолжение» (2007) — Хар хызыҷах рольын Евгения Добровольская толдырча.
  • «Моя мама — Снегурочка» (2007) — Хар хызыҷах рольын Мария Порошина толдырча.
  • «Срочно требуется Дед Мороз» (2007) — Хар хызыҷах рольын Светлана Письмиченко толдырча.
  • «Снегурочка. Пасхальная сказка» (2010) — рольын Татьяна Петрова толдырча.
  • «Страна ОЗ» (2015) — Алиса Хазанова паза Дарья Екамасова
  • «Снегурочка против всех» (2021) — Хар хызыҷах рольын Надежда Сысоева толдырча.

Музыкада

  • 1882 чылда Н. А. Римский-Корсаков  (орыс) «Снегурочка» операны пас салған.
  • «Ну, погоди!» мультсериалның 8-ҷі сығарызындағы (1974) Пӱӱрнің (А. Папанов) паза Хозанның (К. Румянова) «Расскажи, Снегурочка, где была» сарыны.
  • «Снегурочка» — «Жестокий романс» фильмге (1984) кірбеен сарын, че ол фильмдегі сарыннар граммпластинказында пар. Аны Людмила Гурченко толдырча.

Хоос искусствозында

  • «Снегурочка» (1899) — Виктор Михайлович Васнецов. Холст, хайах. 116х80 см. Музей: Третьяковскай галерея.

Галерея

Алған орын

  1. Афанасьев, 1994, с. 639.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 Душечкина 2003
  3. Рожков А. Ю. В кругу сверстников: жизненный мир молодого человека в Советской России 20-х годов : в двух томах (Том 1) — Краснодар: Перспективы образования, 2002 — Стр. 171—205 с.— ISBN 5-93749-017-7
  4. Идеологически верная Снегурочка: откуда взялась внучка Деда Мороза. Дата обращения: 24 Кӱрген айы 2019. Архивировано 4 Кӱрген айы 2019 года.
  5. Сердакова, Е. В Кемерове 1 071 Снегурочка прошлась в гигантском хороводе. Комсомольская правда (23 Улуғ хырлас айы 2023). Дата обращения: 12 Кічіг хырлас айы 2024.
  6. В Кемерово прошел самый массовый хоровод Снегурочек в России, РИА Новости (20231223T1155). Дата обращения: 12 Кічіг хырлас айы 2024.
  7. Снегурочки Кузбасса установили рекорд России – РИА «Кузбасс» (неопр.). kuzbass.media. Дата обращения: 12 Кічіг хырлас айы 2024.

Литература

  • Афанасьев А. Н. Поэтические воззрения славян на природу. — М.: Индрик, 1994. — Т. 2. — 784 с. — ISBN 5-85759-011-6. Архивировано 16 Хосхар айы 2014 года.
  • Душечкина Е. В. Дед Мороз и Снегурочка // Отечественные записки (журнал, XXI век) : журнал. — М., 2003. — № 1.
  • Душечкина Е. В. Три века русской ёлки // Наука и жизнь : журнал. — 2008. — № 1.
  • Елкина, М. В. Сказочный сюжет «Снегурочка» и его интерпретация русскими писателями: автореферат дис. … кандидата филологических наук: 10.01.09 / Елкина Мария Владимировна. — Челябинск: Челябинский государственный университет, 2009.

Ссылкалар