Заповедниктер паза национальнай парктар кӱні
| Заповедниктер паза национальнай парктар кӱні | |
|---|---|
 Байкал кӧл хазындағы Баргузин хазна чир-чайаан биосфера заповеднигі | |
| Тип | Официальнай ӱлӱкӱн; экология ӱлӱкӱні |
| Пасха | Тиксі Россиядағы ЗиНП кӱні |
| Тӧстелген | 1997 чылда экология пірігістерінең |
| Таныхталчатхан орны | Россияда |
| Кӱні | Кӱрген айының 11-ҷі кӱнінде |
| Таныхталчатханы | Чарыдығлығ мероприятиелер, экскурсиялар, лекциялар, кӧзідіглер, волонтёрлар кирее, пайрамнығ чыылығлар |
| Кибiрлер | Экология десанттары , субботниктер, школалардағы паза библиотекалардағы ӱгредіг программалары, заповедник тоғынҷыларын сыйыхтиры |
| Палғалыстығ | Баргузиндегі заповедниктің 1917 чылның кӱрген айының 11-ҷі кӱнінде тӧстелгенінең |
Заповедниктер паза национальнай парктар кӱні (орыс. День заповедников и национальных парков) — чир-чайаан экосистемаларын паза биология аймағын хайраллир пӧгіннең чыл сай Россия Федерациязында таныхталчатхан федеральнай ӱлӱкӱн.
1997 чылда тӧстелген. Кӱрген айының 11-ҷі кӱнінде таныхталча. Пу кӱнде 1917 чылда (иргі оңдайҷа 1916 чылның улуғ хырлас айының 29-ҷы кӱнінде) Байкал кӧл хазында Россияның пастағы хазна чир-чайаан заповеднигі полыбысхан Баргузин заповеднигін асханнар[1].
Тархын
XVI—XIX чӱс чыллар
XVI—XVIII чӱс чылларда Россияда «таңмалығ полосалар» полғаннар, ол хайраллалчатхан ағастар чирлері полған. 1638 чылдағы чахығ хайраллалчатхан ағастар аразында аңнирға паза ағас тимнирге чаратпиныбысхан. Сайбағҷыларны ӧлімге чарғылаҷаңнар[2].
1703 чылның кічіг хырлас айының 19-ҷы кӱнінде сыххан I Пётрның чахии хоостыра «хайралларчатхан участоктар» паза аарлығ ағастарны хайраллаҷаң оңдайлар кирілгеннер. Ол Россияда ағас чыындызынаң наука саринаң устаҷаң пастағы оңдай полған. 1722 чылда суғларда асхынах тоғасчатхан бобрларға аңнирға чарадылбин сыххан[3].
1832 чылның кічіг хырлас айының 10-ҷы кӱнінде сыххан Сенаттың чахиинаң «хайраллалчатхан кизек арығлар» системалары тӧстелген. Учёнайлар Василий Докучаев (почвовед), Иван Бородин (ботаник), Григорий Кожевников (зоолог) паза Вениамин Семёнов-Тян-Шанский (географ) амғы заповедник киреенің теория оңдайларын тимнеп салғаннар[4].
Пастағы хазна заповеднигі
1912 чылда Императорның Орыс география пірігізінің хойнында Тӧреміл тоғынчатхан чир-чайаанны хайраллаҷаң комиссия тӧстелген. 1917 чылда Семёнов-Тян-Шанский 46 заповедник чирін тӧстебізерге чӧп пирген[5].
1917 чылның кӱрген айының 11-ҷі кӱнінде (иргі оңдайҷа 1916 чылның улуғ хырлас айының 29-ҷы кӱнінде) Россиядағы пастағы хазна заповеднигі, Баргузин заповедник, тӧстелген. Ол чарыдығ Баргузин албығазы чіт парар хорғыс ӱчӱн алылған[6].
Совет тузы
1917 чылдағы революция соонда чир-чайаанны хайраллирына хазна саринаң хайығ айландырыл сыххан. 1920 чылларда Астрахань, Ильменскай, Кавказ паза пасха заповедниктер тӧстелгеннер. Николай Вавиловтың устаанда арам тоғасчатхан ӧзімнернің генетика материалларын чыырынҷа экспедициялар иртірілҷеңнер[3].
1980 чыллардаң сығара национальнай парктар сетьі алғыдыл сыххан. Россияның пастағы национальнай паркы — Сочи национальнай паркы — 1983 чылда азылған[4].
Байкалдағы нерпа тилтіде
Зубр Кавказ заповеднигінде
Туристттер ӧмезі Валдай чалғыс азах чолының кірҷең тас алнында
Агурскай артас Сочи национальнай паркта
Хайраллалчатхан чир-чайаан чирлерінің системазының амғы архитектуразы
Россиядағы хайраллалчатхан чир-чайаан чирлерінің системазына ӱс ӧӧн категория кірче. Олар хайраллаҷаң син паза тузаланҷаң оңдай хоостыра пасхалалчалар. Полғаны ла чир-чайаан паза биология аймағын хайраллаҷаң пӧгінні пӧкче:
- Хазна чир-чайаан заповедниктері (ГПБЗ) — пӱкӱлеезінең хайраллалча; кізее хайынарға чарабас;
- Национальнай парктар — чапсых ландшафттарны хайраллиры, экология туризмі чарадылча;
- Федеральнай заказниктер — алынҷа кӧрімнерні хайраллиры, чир-чайаан ис-пайынаң аразында тузаланарға чарир.
2025 чылның кӱрген айының 1-ғы куніне Россияның хайраллалчатхан чирлерінің системазына кірче:
- 108 хазна чир-чайаан заповеднигі (33+ млн га);
- 72 национальнай парк (12+ млн га);
- 65 федеральнай заказник;
- регион синінде хайраллалчатхан чирлер.
Россияның хуруғ чирінің 13-че % хазна саринаң хайраллалча[7].
Арам тоғасчатхан аң-хустар кӧрімнері хайраллалчалар: Амур тигрі, Ыраххы Востоктағы паза Алнындағы Азия леопардтары, ирбис, зубр, стерх, сайга, Пржевальский ады, ах аба[8].
Амур (Ыраххы Восток) тигрі
Чохыр аң тағларда
Мероприятиелер паза кибірлер
Заповедниктер паза национальнай парктар кӱнінде Россияда иртчелер:
- хайраллалчатхан чирлерҷе экскурсиялар;
- наука лекциялары паза кӧзідіглер;
- чирлерні арығлаҷаң волонтёрлар субботниктері;
- заповедник тоғынҷыларын сыйыхтиры.
Школаларнаң библиотекаларда викториналар, чайаачы тоғыстар марығлары паза чир-чайааннаңар кӧзідіглер иртчелер[9].
Библиотекалар экология саринаң чарытчатхан кіннер чіли
Ӱлӱкӱнде библиотекаларда чир-чайаанға чарыдылған удаа тоғаспинчатхан изданиелернің кӧзідіглерін иртірчелер, аң-хустарның чуртазынаңар паза учёнайларның заповедниктегі тоғызынаңар фильмнерні кӧзітчелер. Тегілек столларда, ӱзӱріг клубтарында биология аймағын хайраллаҷаң сурығларны ӱзӱрерге кічіг натуралисттер, профессиональнай экологтар чыылысчалар[9].
2020 чылның кӱрген айында Кемеровтағы «Гармония» библиотекада «Кічіг эколог» кружоктың чыылии ирткен, анда «Хайраллалчатхан чир-чайаан тилекейі» брейн-ринг полған, араласчылар Алтай заповеднигінің, Сочи национальнай паркының паза пасха хайраллалчатхан чирлернің ӧзімнерін паза аң-хустарын ӱзӱргеннер. В. М. Мазаевтің адынаң библиотекада «Заповедниктер паза национальнай парктар кӱні» кӧзідіг тимнелген, «Берегиня» культура-тынағ кінінде — «Пістің Чир планетабыс» экология кӧзідии[10].
2021 чылның кӱрген айында Ыраххы Востоктағы хазна наука библиотеказы «Россияның заповедниктері паза национальнай парктары» кинделер кӧзідиин асхан[11].
2023 чылның кӱрген айының 12-ҷі кӱнінде 10 № библиотекада (Москва) экологияа чарыдылған мультимедиа кӧзідии ирткен[12].
Тилекейде
Чир-чайанны хайраллаҷаң чоннар аразындағы пірігіс сілкер айының 22-ҷі кӱнінде Биология аймағы кӱнін таныхтапча[13].
Тиксі тилекейде андағох ӱлӱкӱн — Чоннар аразындағы заповедниктер кӱні — Чоннар аразындағы чир-чайаанны хайраллаҷаң пірігістің пастаанаң сілкер айының 24-ҷі кӱнінде таныхталча. Пу кӱнде 1909 чылда Европада пастағы национальнай парк тӧстелген.
Алған орын
- ↑ День заповедников и национальных парков России 2025: история и традиции, iz.ru. Дата обращения: 12 Кӱрген айы 2026.
- ↑ Засечная книга 1638 г. vostlit.info. Дата обращения: 12 Кӱрген айы 2026.
- ↑ 1 2 Первозданная природа российских заповедников, РИА Новости. Дата обращения: 12 Кӱрген айы 2026.
- ↑ 1 2 День заповедников и национальных парков России: история и традиции, Известия. Дата обращения: 12 Кӱрген айы 2026.
- ↑ Русское географическое общество и охрана природы. rgo.ru. Дата обращения: 12 Кӱрген айы 2026.
- ↑ Баргузинскому заповеднику присвоят имя Константина, РИА Новости. Дата обращения: 12 Кӱрген айы 2026.
- ↑ Особо охраняемые природные территории в России, ТАСС. Дата обращения: 12 Кӱрген айы 2026.
- ↑ Кавказский государственный природный биосферный заповедник. kavkazzapoved.ru. Дата обращения: 12 Кӱрген айы 2026.
- ↑ 1 2 Центральная городская библиотека им. М. Горского - мероприятия ко Дню заповедников. cbse.ru. Дата обращения: 12 Кӱрген айы 2026.
- ↑ Мероприятия ко Дню заповедников и национальных парков прошли в библиотеках Кемерова. kuzbasseco.ru (16 Кӱрген айы 2020). Дата обращения: 12 Кӱрген айы 2026.
- ↑ Книжная выставка «Заповедники и национальные парки России». fessl.ru (10 Кӱрген айы 2021). Дата обращения: 12 Кӱрген айы 2026.
- ↑ День заповедников и национальных парков отметят в библиотеке №10. napresne.moscow (10 Кӱрген айы 2023). Дата обращения: 12 Кӱрген айы 2026.
- ↑ International Day for Biological Diversity. un.org. Дата обращения: 24 Улуғ хырлас айы 2025.
