Баландина, Вера Арсеньевна

Вера Арсеньевна Баландина
Вера Арсеньевна Баландина
Тӧреен ады	Вера Арсеньевна Емельянова
Тӧреен кӱні	5 (17) азығ айы 1871
Тӧреен чирі	Новосёлово[d], Минсуғ уезді, Ким губерниязы, Россия империязы[d];
Ӱреен кӱні	1943
Ӱреен чирі	Казань[d], СССР[d];
Хазна	Россия империязы[d]; СССР[d];
Наука сферазы	Биохимия, халых кирее
Ӱгредии	Бестужевтің курстары[d];

РАН экспертизазы

Россияның Наукалар Академиязы
экспертиза иртірче

Алғыда

Вера Арсеньевна Баландина (хыс фамилиязы Емельянова; 5 (17) азығ айы 1871, Новосёлово^[d], Минсуғ уезді, Ким губерниязы, Россия империязы^[d] — 3 кічіг хырлас айы 1943, Казань^[d]) — Петербургтағы Бестужевтің Пӧзік ӱгредігліг ипчілер курстарын (орыс) (рус. тоос салған, учёнай-химик, естественнай наукалар магистрі. Шахтаның паза Харатас городтың тӧстегҷізі, Ачинск-Минсуғ тимір чолының (орыс) (рус. пӱдіриин тимнеен кізі. Полызығ пирҷең паза меценат полған. Академик Алексей Баландиннің іҷезі.

Чуртас чолы

Вера Арсеньева Емельянова садығҷылар сӧбірезінде Ким губерниязының Минсуғ уездінің Новосёлов аалында тӧреен (Хызылчардағы ГЭС пӱдіріл сыхханнаң, аал суға алтына кір сыххан, андада ол рельефче ӧӧркі чирзер кӧзірілген. Амды ол Хызылчар крайындағы Новосёлов аймааның чирі).

1887 чылда Хызылчардағы сигіс класстығ ипчілер гимназиязын алтын медальға тоос салған. 1889 чылда Санкт-Петербургтағы Пӧзік ӱгредігліг ипчілер курстарына кіріп алған. 1893 чылда аның физика-химия пӧлиин тоос салған^[1]. Студент тоғыстары: «Золото, его происхождение и добыча в Енисейской тайге», «Флора России». Ӱгредіг тузында Н. М. Ядринцевнең (орыс) (рус. паза Г. Н. Потаниным танызып алған.

Баландина чиит туста

1893 чылның ӱртӱн айының 1-ғы кӱнінде Александр Алексеевич Баландиннең тойы полған^[2].

1893—1894 чылларда Баландина Сорбондағы университетте лекциялар искен, олох туста Парижтегі Пастер институдында профессор Карл Гребенің холында тоғынған.

Парижте, химиядаң пасха, живописьті, литератураны паза библиотека киреен істескен. Анда писатель Е. И. Конрадинең (орыс) (рус. танызып алған, хайзы «Исповедь матери», «Общественные задачи домашнего воспитания», «Книга для матерей» кинделернің авторы полча^[3], 1860 чылларда «Неделя» газетаның редакторы полған.

1895 чылда Баландина, естественнай наукалар магистрі степеньін алып, Енисейск городсар килген, анда Е. И. Конрадинің кинделерін хатап сығарҷаң тоғысты пастаан. Изданиені М. А. Антонович тимнеен. Евгения Конради Парижте 1898 чылда ӱреен соонда, пір чыл чарым пазынаң Баландина аның тоғыстарының ікі томын чарыхха сығарыбысхан. Россия Империязының Чон ӱгредии министерствозы ол тоғысты фундаментальнай библиотекаларға, ӱгретчілер тимнеҷең институттарға паза семинарияларға, Россияның ортымах ӱгредіг заведениелерінің прай библиотекаларына чаратхан.

1895 чылда Баландина Енисейскте хызыҷахтарға тикке позырахта ӱгренҷең школаны азыбысхан.

1897 чылда Енисейсктең 90 км оортах, Ким суғзар кірчеткен Мельничнай суғ хазынҷа, Баландина Іскеркі Сибирьдегі пастағы алмазты азыбысхан, аны анаң профессор С. Ф. Глинка істескен. Пу кирек ӱчӱн Баландина Санкт-Петербургтағы университеттің хойнындағы Минералогия пірігізінің прай чуртазына кізізіне табылған^[4].

1898 чылда ирінің пабазы Алексей Софронович Баландин ӱреп парған. Халғанҷы сурынызы хоостыра, Баландин капиталын хыстарына артыс салған. Ікінҷі сӧбірезіне, анынаң Санкт-Петербургта хада чуртаанына, чалғыс оолғына, Баландинаның иріне, тізең, ол Ким округындағы прай пос киреен артыс салған. Улуғлардаң халған ис-пайға Баландина Петербургта Сибирьде тӧреен Бестужевтің курстарына чӧрчеткен хыстарға стипендия тӧстеп алған^[4]. Хада хонғанынаң хада А. С. Баландиннің адынаң тикке чон читальнязының пӱдіриине 50 муң салковай позытхан. Ол Енисейскте 1898 чылның орғах айының 6-ҷы кӱнінде азылған.

1898 чылның хосхар айының 12-ҷі кӱнінде Баландинаның кӱзінең пӱдірілген наа тас турада Баландиннернің пасталығ ипчілер училищезі паза библиотека азылған. Просвещение министерствозы тикке тоғынчатхан библиотекаларға кӧп изданиелерні пирерге паза хайраллирға чаратпинчатхан ӱчӱн, пос холындағы библиотека азылған. Тикке тоғынчатхан библиотекаа ӧӧнінде олғаннар чӧрҷеңнер. Баландина школа библиотекаларына кинделерні ысчаң, лекциялар хығырҷаң. Новосёлов аалдағы ікі класстығ училищее, Новосёлов волозындағы Большой Хабыктағы пір класстығ аал училищезіне ахча тӧреміл ыс турҷаң.

1898 чылның улуғ хырлас айының 20-ҷі кӱнінде Баландиннер ирепчінің Алексей (орыс) (рус. оол тӧреен. Соонаң ол академик пол парған.

1899—1900 чылларда хысхыда Баландина Женевадағы университетте «École de Chimie» курсты искен.

1902 чылның улуғ хырлас айының 27-ҷі кӱнінде Ким губерниязында чох-чоостарға пастағы аарлығ нимес азыранҷаң орынны азыбысхан.

Олох чылда Баландина Новосёлов аалда олған «Ясли» асхан, Ким губерниязында ол пастағы андағ учреждение полған. Пастап «Ясли» чайғыдағы кӱнорткі приют чіли тоғынған. 1902 чылдаң сығара 1903 чылға теере ол ағазының чуртында полған. 1904 чылда — пабазының чуртында. Отыс пала чӧрҷең. Іҷе-пабалары постарына ас таараҷаңнар, хайзылары кӱнорткі тоғыстарға чӧрҷеңнер, оларның асхынах чардығы подёнщиктер полҷаң. Иң кӧп 1 айдаң пасти пір часха читіре олғаннар полҷаңнар. Оларны кӧрҷең А. А. Иорданская.

1902 чылда Баландина ідӧк Ағбан волозының Сый пилтірі аалында пос школазын асхан, Минсуғда метеостанция пӱдірген.

1902 чылда Баландиннер Минсуғ уездіндегі Ӱнніг хайа тӧзінде чуртап сыхханнар. Посёлок Баландин адал парған (анаң Унюк адал парған). Баландиннер мында пис хадыллығ теербенні пӱдіргеннер, ол суғның оң хазында орныххан. Ол уездтің иң килкім теербеннерінің пірсі полған. Баландиннер улуғ тоңас чығҷаң чирлер пӱдір салғаннар, аннаң сығара тоңасты паза унны Ким суғҷа Хызылчарзар, Минсуғзар тартчаңнар. Кредит пирҷең пірігіс азылған. Вера Баландина позы араласханы хоостыра сад ӧскірілген. Анда ідӧк пасха регионнардаң килген ағастар ӧскеннер, ол санда хыдат яблонялары паза вишнялары. Ол садта Европадаң килген чахайахтарның сорттары акклиматизация иртчеткенінҷе Баландина опыттар иртірҷең. Волостьта чарытхы кирілген пастағы аал Унюк посёлок полыбысхан. Баландинаның мында опытнай чазы полған, ол пуғдайны істесчең. Аның ӱренін орындағы кресеннер хыраларда салҷаңнар. Чазы чирлерде Баландиннер аттар тутчаңнар.

1903 чылда Хызылчарда Баландина «К вопросу о кредите для сельского населения Енисейской губернии» брошюраны сығарыбысхан. Анда Ким губерниязының тилізінеңер 50-ҷе тоғыс чарыхха сыххан.

1904 чылның азығ айының 19-ҷы кӱнінде Абаканскай (орыс) (рус. аал хыриндағы химия лабораториязы ізіп парған. Аарлығ реактивтер, весы, Женевадағы профессор Гребенің чахиинаң Германияда алылған тиріглер, немец, француз паза орыс тіллерінең пазылған химиядаңар кинделер, Вортцтың химия сӧстігі, немец химия журналлары, Орыс физика-химия пірігізінің журналының подшивкалары кӧй парғаннар. Санкт-Петербургтағы пӧзік ӱгредігліг ипчілер курстарында лабораториядағы тоғыс тузында паза Женевадағы «Ecole de Chimie» пазылған ниме-ноолар кӧй парғаннар. Ідӧк Енисейск городтаң 17 верста оортах Плодбищенскай кӧлнің им-том сууның химия анализінеңер танығлар чох иділгеннер. Прай ол істезіглер салтарын Баландина Минсуғдағы музейге артыс саларға иткен. Баландина Новосёловта ағас нимес, ікі класстығ тас училище пӱдірерге идібіскен, андох училище общежитиезіне паза «Яслиге» орын ит саларға пӧгібіскен. Ол чыл тооза тоғынарға кирек полған.

1907 чылда Баландина Хара тигей чирде хара тас анып сыххан^[5]. Ол чир ам Харатас город полча. Ким суғның пристаньына читіре ніске линиялығ тимір чол пӱдірілген. Хара тасты суғда чӧрчеткен транспортнаң сығарҷаңнарВалентина Антонова. Индустриальная Хакасия. Угольные копи Веры Баландиной // Сокровища культуры Хакасии. — 2008. — Вып. 10. — С. 234—240..

1907 чылның ӱртӱн айының 18-ҷі кӱнінде Енисейсктегі Пасталығ ӱгредігні хайығда тутчаң пірігіс чарадылбинчатхан литератураны таратчатхан ӱчӱн пыролатхан. Ахча чидіспин школалар чабыл сыхханнар. Ол туста оолғы ағырчатхан сылтаанда, Баландина аны Франциязар имнирге апарыбысхан.

1908 чылда сӧбіре Москвазар кӧс парыбысхан. Чайғыны сӧбіре Енисейскте иртірҷең.

1911 чылда Баландина Ачинск — Минсуғ тимір чолның пӱдіриинің проектін пастабысхан^[4]. 1912 чылның чарыс айының 29-ҷы кӱнінде правительство Ачинск-Минсуғ тимір чолның Уставын («Ачминдор акционер пірігізі») чаратхан. Баландина ахчанаң хабас пирген — 35 миллионҷа салковайнаң. 45 верстаға сӧӧ тартылчатхан тимір чолны пӱдірҷең право Петроградтағы банктарның консорциумына пирілген. Пастағы тилекей чаа пасталыбысханда, тимір чолны читіре пӱдірерге киліспеен. 1916 чылның кӱрген айының 1-ғы кӱнінде Ачинск — Ададым участокта чӧріс азылған, аның узуны 50 вёрста полған. Тимір чол 1925 чылда ла тимге сыххан.

1919 чылда, ирі ӱреен соонда, Баландина палаларынаң хада Томсксар кӧс парыбысхан, анда 1920—1922 чылларда Сибирьдегі учёнайларның имнег чӧбінде химик полып тоғынған. 1922 чылда палаларынаң хада — оолғы Алексейнең паза хызы Вивеянаң хада, Москвазар кӧс парыбысхан. Анда ікі палазы Москвадағы хазна университедінзер алылғаннар. Москвада Баландина 1-ғы разрядтығ улуғ наука тоғынҷызы полып тоғынған паза Главнаука холындағы Хазна Колонизационнай наука-істезігліг институдының библиотеказынаң устаан.

1927 чылда Баландина Минсуғ алтында эфир оттарын істезерін узарадып, «Культурнай» опыт-кӧзідігліг участокты тимнеп салған. Ол амғы Ағбан суғның пилтірі паза Кӧк хайа аал хыринда орныхча. 1930 чылда ол участок Минсуғдағы опыт иртірҷең чазыға пирілген.

В. А. Баландинаның ӱреен кӱні пічікте ам даа киречілелбеен: 1943 алай 1945. Хыс пархазы Нина Алексеевнаның искіриинең, 1943 чылның кічіг хырлас айының 3-ҷі кӱнінде ах чарыхтаң парыбысхан^[6]. Сӧӧгі Казаньда чатча^[4].

Сӧбірезі

пабазы — Арсений Иванович Емельянов.
іҷезі — Александра Михайловна Емельянова (Матонина) (1850—1884).
тай ағазының харындазы — Аверьян Косьмич Матонин — садығҷы, алтын аныҷаң промышленник. Енисейсктегі прогимназия пӱдіриине 100 муң салковай пирген (1872). Хызылчар округының нахвальскай волозының Кекурскай аалында уазнҷаң училище А. К. Матониннің адынаң адалған.
тай ағазы — Михаил Косьмич Матонин.
пиҷезі — Мария Арсеньевна Емельянова
хасты —Алексей Софронович Баландин (1823—1896).
ирі — Александр Алексеевич Баландин (1857—1919).
оолғы — Алексей Александрович Баландин (1898—1967).
дочь — Вивея Александровна Баландина (1902—1970).

Сыйыхтар

«Чон ӱгредиинҷе істенізі ӱчӱн» (кӧксінде ал чӧрчең танығ) (1905)^[5]

Санкт-Петербургтағы Пӧзік ӱгредігліг ипчілер курзына полызыг иткен ӱчӱн Пірігістің аарластығ паза прай чуртазына кізізі.

Вера Баландинаа Харатастағы хумартхы тас, Хакасия

Хумартхы

2008 чылда Харатаста город тӧстегҷізі Вера Баландинаа хумартхы тас турғызылған. Скульптор — К. М. Зинич.
В. Я. Шишковтың «Угрюм-река» романындағы Нина Куприянованың омазы Баландинанаң алылған.

Надпись на памятнике

Алған орын

↑ Памятная книжка окончивших курс на С.-Петербургских высших женских курсах. 1882—1889 г., 1893—1894 г. (рус.) Дата обращения: 5 Орғах айы 2025.
↑ Нилогов А. С. Родословная «матери Черногорска» Веры Арсеньевны Баландиной // Енисейская Сибирь в истории России (к 400-летию г. Енисейска). — 2019. — Октябрь. — С. 263—266.Архивная копия от 23 Хосхар айы 2021 на Wayback Machine
↑ Баландина, Вера Арсеньевна // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
↑ ¹ ² ³ ⁴ Баландина (Емельянова) Вера Арсеньевна (рус.). Официальный портал Красноярского края. Дата обращения: 5 Орғах айы 2025.
↑ ¹ ² Баландина (Емельянова) Вера Арсентьевна // Энциклопедия Республики Хакасия : Т. 1 : А—Н / гл. ред. В. А. Кузьмин. — Красноярск: Поликор, 2007. — С. 64. — 5000 экз. — ISBN 978-5-91502-001-5.
↑ Вера Баландина: родословная матери Черногорска (рус.). Шанс.Архивная копия от 12 Хандых айы 2018 на Wayback Machine

Литература

Аференко В. А. Загадки рода Матониных и книги В. Я. Шишкова «Угрюм-река». // Полиграфист. Железногорск, 1999
Краеведческие чтения им. В. А. Баландиной (8 ; 2009 ; Черногорск)
Алексей Александрович Баландин : Очерки. Воспоминания. Материалы. / Отв. ред. В. М. Грязнов. — Москва : Наука, 1995. — 302 с. — (Ученые России: очерки, воспоминания, материалы). — ISBN 5-02-001855-4 : Б. ц.

Ссылкалар

Родилась Вера Арсеньевна Баландина (рус.). История Российского предпринимательства.
Баландина Вера Арсеньевна (рус.). «Мой Красноярск» народная энциклопедия. Дата обращения: 5 Орғах айы 2025.

[1] Памятная книжка окончивших курс на С.-Петербургских высших женских курсах. 1882—1889 г., 1893—1894 г. (рус.) Дата обращения: 5 Орғах айы 2025.

[2] Нилогов А. С. Родословная «матери Черногорска» Веры Арсеньевны Баландиной // Енисейская Сибирь в истории России (к 400-летию г. Енисейска). — 2019. — Октябрь. — С. 263—266.Архивная копия от 23 Хосхар айы 2021 на Wayback Machine

[3] Баландина, Вера Арсеньевна // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

[Красноярский_край-4] ¹ ² ³ ⁴ Баландина (Емельянова) Вера Арсеньевна (рус.). Официальный портал Красноярского края. Дата обращения: 5 Орғах айы 2025.

[ЭРХ-5] ¹ ² Баландина (Емельянова) Вера Арсентьевна // Энциклопедия Республики Хакасия : Т. 1 : А—Н / гл. ред. В. А. Кузьмин. — Красноярск: Поликор, 2007. — С. 64. — 5000 экз. — ISBN 978-5-91502-001-5.

[6] Вера Баландина: родословная матери Черногорска (рус.). Шанс.Архивная копия от 12 Хандых айы 2018 на Wayback Machine

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]