Шмидт, Карл Генрихович

Карл Генрихович Шмидт
Карл Генрихович Шмидт
	Schmidt Karl Heinrich
Тӧреен кӱні	24 орғах айы 1910
Тӧреен чирі	Унтервальден колония, Николаевск уезді, Самара губерниязы, Россия империязы
Ӱреен кӱні	8 кічіг хырлас айы 1988 (78 час)
Ӱреен чирі	Сон пилтірі аал, Сыра аймағы, Хакас автоном облазы, Хызылчар крайы, РСФСР, СССР
Гражданство	СССР
Подданство	Россия империязы
Айғасчатхан кирее	«Борец» совхозтың устағҷызы

Карл Генрихович Шмидт (24 орғах айы 1910, Саратов облазы^[d] — 8 кічіг хырлас айы 1988, Хакас автоном облазы, Хызылчар крайы^[d]) — совет аал хонииның тоғынҷызы, Хызылчар крайының Хакас автоном облазындағы Сыра аймааның «Борец» совхозтың устағҷызы, Социалистическай Ӏстеніс Матыры.

Чуртас чолы

1910 чылның орғах айының 24-ҷі кӱнінде Унтервальден аалда (амғы туста — Саратов облазының Маркс аймааның Подлеснай (орыс) (рус. аалы) тӧреен^[1]. Немец. Тигіриб школазының 4 клазын тоос салған. 12 частаң сығара тоғын сыххан, пабазына иб аразынҷа хайынарға полысчаң. 17 частығда чирні маннаҷаң пӧліктің холындағы молотилканың машинизі полып тоғынған. Маркс городта трактористтер курстарын тоос салып, аалда пастағылар санында тракторнаң чӧр сыххан. 1929 чылда іҷе-пабазынаң хада колхозха кірібіскен.

1932 чылның чарыс айынаң 1935 чылның кічіг хырлас айына теере Хызыл Армияда табырах чааҷы службазын ирткен. Пастап курсант, анаң пӧлік командирі паза 53-ҷі атығҷылар дивизиязының дивизия школазындағы взвод командирінің полысчызы полған. Демобилизация соонаң ибзер айланған. 1939 чылның кӱрген айында Пӧзік ӱгредігліг немец коммунист школазының аал хонии пӧлиин тоос салған, агроном специальнозын алған. 1939 чылның кічіг хырлас айында ВКП/КПСС-ха кірібіскен. Саратов облазындағы Маркс аймаааның Цюрих МТС-ның политика чардығының устағҷы орынҷызы полып тоғынған^[2].

1941 чылның ӱртӱн айында пасха муңар немецтер санында Сибирьзер ызылған. 1941 чылның чарыс айынаң сығара Хызылчар крайының Хакас автоном облазындағы Ӱӱстегі совхозта агроном полыс тоғын сыххан. 1942 чылда часхыда істеніс армиязына алылған. 1945 чылның ӱртӱн айына теере Свердловск облазының Краснотуринск городындағы алюминий заводының пӱдіриинде аал хонии участогынын пастығы полып істенген^[2].

Ӱӱстегі совхозсар айланған. Он чыл изере анда ӧӧн агроном полған. Хоныхтың ӧӧн кӧстее сӱт алары полған. Олох туста ол чылларда чон хырада тоғынған. 1947 чылда Ӱӱстегілер ибіре саап он алтылар центнер тамах алҷаңнар, анзы аймахтағы ортымах саннаң тӧрт хати кӧп полған. 1948 чылда ол арада ас чахсы сыххан: гектар чирдең 35-40 центнер пуғдай сыххан.

1949 чылда кӱскӱде ӧӧн агроном, нациальнозы хоостыра немец чіли, сайбағ иткенінде, ӱрен марказы чіли идіп, хазнаа пирҷең тамахты чазырғаны, халасты тузында пирбеені ӱчӱн пыролатхан паза харибге ызылған. Партиядаң сығардырыбысхан. Ӏкі ай пазынаң позыдылған, тоғызына айланған. 1954 чылда партияа нандыра алылған^[2].

1955 чылда наа чирлерні асханы хоостыра Хакасияның Сыра аймаанда наа «Борец» совхоз тӧстелген. 1956 чылның хосхар айында совхозтың устағҷызына Карл Генрихович Шмидт турғызылған. Тынаға сыхханҷа, ол хоныхтаң 1981 чылға теере устаан^[3]. Аның устаанда хоных областьта паза крайда алнында парчатхан хоныхтар санында пол парған. Совхоз миллионер полыбысхан, Ӏстеніс Хызыл Знамя орденінең (орыс) (рус. сыйыхтатхан.

Сидіктерге урунған даа полза (аар гидрометеорология оңдайлары, чуртаҷаң паза тоғынҷаң чахсы оңдайлар чох полған, немец полчатханы ӱчӱн наа устағҷыға киртініс чох полған), совхоз 1956 чылда тамахтың пӧзік сығызын алған.

СССР-ның Ӧӧркі Чӧбінің Президиумының 1957 чылның кӱрген айының 11-ҷі кӱнінде сыххан чахиинаң 1956 чылда наа паза кӧлей чирлерні асхан ӱчӱн, тамахты маңнаныстығ чыып паза тимнеен ӱчӱн Шмидт Карл Генриховичке Социалистическай Ӏстеніс Матыры (орыс) (рус. ат паза Ленин орденінең «Серп и Молот» медаль пирілген.

Пазағы чылларда хакас чазызында наа Сон пилтірі посёлок ӧс парған. Совхозта тоғысчылар ӧмезіне чахсы тоғынҷаң оңдайлар кирілгеннер. Совхоз ВДНХ араласчызы полған. Тамах чахсы алылҷаң, чылда пір інектең 3,5 тонна сӱт саал турҷаң, полған на хойдаң 4 кг тӱк хырығылҷаң. Наа нимелер, сынағлар полған. 1967 чылда «Борец» совхозха Ӏстеніс Хызыл Знамя ордені пирілген. 1980 чылда «Борец» совхоз племсовхоз пол парған. 1981 чылда Шмидт тынаға сых парған.

Сон пилтірі посёлокта чуртаан. 1988 чылның кічіг хырлас айының 8-ҷі кӱнінде ӱр ағырған соонда ах чарыхтаң парыбысхан^[1]. Сон пилтіріндегі сыыратта сӧӧгі чатча.

Ленин орденінең, ікі Ӏстеніс Хызыл Знамя орденінең, медальларнаң сыйыхтатхан.

Алған орын

↑ ¹ ² Путеводитель по фондам личного происхождения ГКУ РХ «Национальный архив». — Абакан: ООО «ИПП «Журналист», 2023. — С. 125—129. — 208 с.
↑ ¹ ² ³ Карл Генрихович Шмидт (рус.). «Герои страны» сайт.
↑ Личный фонд Героя Социалистического Труда , бывшего директора совхоза "Борец" Ширинского района Шмидт Карла Генриховича (рус.). archive.culture19.ru. Дата обращения: 22 Кӱрген айы 2026.

Ссылкалар

Карл Генрихович Шмидт (рус.). «Герои страны» сайт. Дата обращения: 22 Кӱрген айы 2026.
В Хакасии почтили память Героя соцтруда (рус.) (30 Орғах айы 0180). Дата обращения: 22 Кӱрген айы 2026.

[НА-1] ¹ ² Путеводитель по фондам личного происхождения ГКУ РХ «Национальный архив». — Абакан: ООО «ИПП «Журналист», 2023. — С. 125—129. — 208 с.

[wh-2] ¹ ² ³ Карл Генрихович Шмидт (рус.). «Герои страны» сайт.

[3] Личный фонд Героя Социалистического Труда , бывшего директора совхоза "Борец" Ширинского района Шмидт Карла Генриховича (рус.). archive.culture19.ru. Дата обращения: 22 Кӱрген айы 2026.

[1]

[2]

[3]