Цуканова, Мария Никитична

Рувики тiп сайттаң

Экспертиза РАН

Logo-ran.png
Россияның Наукалар Академиязының
экспертиразы иртірілген
Алғыда
Aprove.svg

РАН экспертизазы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россияның Наукалар Академиязының
экспертизазы иртірілген
Мария Никитична Цуканова
Цуканова Мария Никитична, Совет Союзының Матыры.jpg
Тӧреен кӱні 14 ӱртӱн айы 1924({{padleft:1924|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:14|2|0}})
Тӧреен чирi Смоленскай посёлок
Крутинскай волость
Омск уезді
Омск губерниязы РСФСР
Ӱреен чылы 15 орғах айы 1945({{padleft:1945|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:15|2|0}}) (20 час)
Ӱреен чирi Чхонджин, Хамгён-Пукто провинция Корея Чон-Демократия Республиказы
Хазна  СССР
Войско кӧрімі талай пехотазы
Служба чыллары 1942—1945
Аарластығ ады хызыл армеец
Часть Россия ВМФ-ның Амыр тиңіс флодының талай пехотазының 355-ҷі алынҷа батальоны
Чаалазағлар/чаалар Сэйсинскай операция (1945)
Сыйыхтар паза премиялар
Совет Союзының Матыры
Ленин орденінең
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Мария Никитична Цуканова (14 ӱртӱн айы 1924, Омск[d]15 орғах айы 1945, Чхонджин[d])[1] — хызыл армеец, Амыр тиңіс флодының талай пехотазының 355-ҷі алынҷа батальонның санитарказы. Совет Союзының Матыры.

Чуртас чолы

Котляров Л. С. Совет Союзының Матыры Мария Цуканова. 1975.
Россияның амғы тархынының хазнаның ӧӧн музейіндегі чыындының открытказы

Чиит тузы

Семья Цукановых.gif

1923 чылның ӱртӱн айының 14-ҷі кӱнінде Смоленскай посёлокта[2] аалдағы ӱгретчінің сӧбірезінде тӧреен. Орыс. Пабазын пілбеен. Хызының нинҷе-де ай тӧрир алнында ӱреен. Хызыҷахты іҷезі паза ӧӧй пабазы Николай Васильевич ӧскіргеннер.

Олған паза чиит тузы Хызылчар крайында ирткен. Ол Тастыптағы пасталығ школаны паза Хызылчар крайының Хакас автоном облазындағы Сыралығ Ӱӱс аймааның Орджоникидзевскай посёлогындағы толдыра нимес ортымах школаны тоос салған. Телефонистка полып тоғынған.

Чаа чыллары

1941 чылның улуғ хырлас айынаң сығара Ростовтаң кӧзірілген госпитальда санитарка полған. Аның ӧӧй пабазы паза харындазы фронтха парыбысханнар. Тӱрчедең харындазы ӱреен. Сӧбірезі Иркутсксар кӧс парыбысханда, 1942 чылның азығ айынаң сығара хандых айына теере Иркутсктағы авиация заводының  (орыс) 33 № цехында обрубщиктің ӱгренҷізі, приёмщик паза 4-ҷі разрядтығ контролёр полып тоғынған. Производстводаң парбин, санинструкторлар курстарын иртібіскен, анаң «флоттағы чибіргі пис муң хыс» (1942 чылның сілкер айында сыххан СССР-ның ГКО-ның ВМФ-ха 25000 хыс-доброволецті хығырардаңар чахии) отрядтарның пірсінең хада 1942 чылның хандых айының 13-ҷі кӱнінде ВМФ-ха службаа хығыртылған паза Ыраххы Востоксар службаа ызылған.

Чардағы арачыланыстың Шкотовскай секторының 51-ҷі артиллерия дивизионының телефонистказы паза дальномерщицазы полып, служба ирткен. 1944 чылда кічіг имнег специалисттерінің школазын тоозып, Мария Амыр тиңіс флодының талай пехотазының 355-ҷі алынҷа батальонының 3-ҷі ротазының санитарказына турғызылған.

Ӧлім

Совет-япон чаазы тузында 1945 чылның орғах айының 14-ҷі кӱнінде Мария Цуканова талай пехотазының 355-ҷі батальоны санында десантты Кореядағы Сэйсин портха  (орыс) (амғы Чхонджин) одыртарында араласхан. Чаалазығ тузында палығлатханнарға имнег полызиин пирген, чаалазығ парчатхан чирдең 52 палығлатхан десантникті сығар килген. Ікі хати палығлатхан, че чаалазығ орнын артызарға ынабаан.

Орғах айының 15-ҷі кӱнінің иирінде аның ротазына нандыра пазарға киліскенде, Мария Цуканова чааҷылар группазынаң хада нандыра парчатханнарның соон чабарға халған. Палығлатхан даа полза, автомат атызынаң 90 азыра япон чааҷызын чох иткен[3]. Пілбесте ыырҷы холына кірген, анда аны иреелеп салғаннар (аны пычахтарнаң кисклееннер паза харахтарын сазыбысханнар). Аның соонда япон офицер Марияа пастап холларын, анаң пазын ӱзе сабысхан[4][5][6]. Чхонджин городтағы совет чааҷыларының сыырадында сӧӧгі чатча[7][8].

Сыйыхтар

  • СССР-ның Ӧӧркі Чӧбінің Президиумының 1945 чылның ӱртӱн айының 14-ҷі кӱнінде сыххан «Япон империалисттерінең тоғыр кӱрезігде фронтта командованиенің чахығларын турыстығ толдырған ӱчӱн паза пу киректе махачызын кӧзіткен ӱчӱн» чахиинаң, хызыл армеец Цуканова Мария Никитичнаа Совет Союзының Матыры ат пирілген (ӱреен соонда, Совет Союзының ипчі-Матырлары аразында Совет-япон чаазы тузында пу пӧзік званиені ол чалғызан алған).
  • Ленин ордені

Хумартхы

  • Хаҷанға даа войско частьының изерістеріне кирілген[9];
  • РСФСР-ның Ӧӧркі Чӧбінің Президиумының 1972 чылның улуғ хырлас айының 29-ҷы кӱнінде сыххан чахиинаң, Приморскай крайдағы Хасанскай аймахтың Нижняя Янчихе аалы Цуканово  (орыс) аал адал сыххан. Ідӧк РСФСР-ның Министрлер Чӧбінің 1972 чылның улуғ хырлас айының 29-ҷы кӱнінде сыххан 753 № чарадиинаң, олох аймахтың Янчихе суу Цукановка адал сыххан;
  • Цуканованың адынаң Чхонджин городтағы тигей[10], Омск, Иркутск, Барнаул, Хызылчар, Ағбан, Фокино городтардағы, Абатское, Хакасиядағы Тастып ааллардағы орамалар, Япония талайдағы бухта, Палых хонииның министерствозының суднозы, Хакас автоном облазындағы Орджоникидзевскай посёлоктың паза Иркутсктағы 34 № ортымах школалары адалғаннар[11].
  • Цукановаа Приморскай крайда, Владивостокта, хумартхы тастар турғызылғаннар[12]. Олар ТОФ-тың чаа-талай госпитальының чирінде (автор: О. И. Сушкова, архитектор: В. А. Авшаров) паза Фокино ЗАТО-да орныхчалар[13] (автор: Л. А. Бартенев);
  • Цуканованың хумартхызына чарыдылған хумартхы чардылар Иркутскта авиация заводының литейнай цех туразында, Фокинода паза Владивостокта хызылғаннар[14].

Искусстводағы омазы

  • Маша Цуканова — «Утомлённое солнцем» фильмнің ӧӧн матыры (пасха ады — «С весны до лета»; СССР паза Алтынзархы Корея, 1988), анда аның Совет-япон чаазындағы киректері сын чуртастағызынаң пасхалалчалар. Машаның омазын совет актрисазы Елена Дробышева толдырған.

Алған орын

  1. Информация из донесения о безвозвратных потерях. obd-memorial.ru. Дата обращения: 13 Кічіг хырлас айы 2025.
  2. Омск облазының Крутинка аймаандағы амды чох пол парған посёлогы
  3. За что японцы зверски пытали Марию Цуканову. web.archive.org. Дата обращения: 13 Кічіг хырлас айы 2025.
  4. Судакова Г. Матрос Мария Цуканова // Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза / ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. Е. Кононенко. — Вып. 2. — М.: Политиздат, 1969. — 463 с.
  5. Мария Никитична Цуканова. «Герои страны» сайт.
  6. Цуканова Мария Никитична Герой Советского Союза. forum.patriotcenter.ru. Дата обращения: 13 Кічіг хырлас айы 2025.
  7. Памятник на братской могиле советских воинов в г. Чхонджин, КНДР. web.archive.org. Дата обращения: 13 Кічіг хырлас айы 2025.
  8. Доска с именем Марии Цукановой на месте захоронения. web.archive.org. Дата обращения: 13 Кічіг хырлас айы 2025.
  9. Приказ МО СССР № 369 от 12 декабря 1959 года «О зачислении Героя Советского Союза матроса Цукановой М. Н. навечно в списки школы санитарных инструкторов 1477 военно-морского госпиталя»
  10. В пламени и славе. Очерки истории Сибирского военного округа. Новосибирск, Западно-Сибирское кн. изд-во, 1969. стр.315
  11. Доска на здании средней школы № 34 г. Иркутск. web.archive.org. Дата обращения: 13 Кічіг хырлас айы 2025.
  12. Поклон Марии Цукановой. Русское географическое общество (18 Ӱртӱн айы 2020). Дата обращения: 13 Кічіг хырлас айы 2025.
  13. В Приморье открыт памятник погибшим при освобождении Кореи десантникам. rg.ru (22 Орғах айы 2012). Дата обращения: 11 Орғах айы 2025.
  14. Герои-Тихоокеанцы. vladivostok.livejournal.com. Дата обращения: 11 Орғах айы 2025.

Литература

  • Цуканова, Мария Никитична // Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — С. 704. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
  • «М. Н. Цуканова Герой Советского Союза» / Отв. за вып. И. Быков. — Владивосток: Политуправление ТОФ, типография изд. «Боевая вахта», 1959
  • Королёв В. Т. Герои Великого океана: очерки и документальные рассказы. — Владивосток: Дальневост. кн. изд., 1967
  • Судакова Г. Матрос Мария Цуканова // Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза / ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. Е. Кононенко. — Вып. 2. — М.: Политиздат, 1969. — 463 с.
  • Сатрапинский Ф. В. Военные медики — Герои Советского Союза. — Л.: Воен.-мед. музей МО СССР, 1975
  • Кузнецов И. И. Золотые звёзды иркутян. — Иркутск: Вост.-Сиб. кн. изд-во, 1982
  • Навечно в строю. / Сост и ред. В. Г. Коршунов, Н. В. Логинов. — М.: Воениздат, 1961
  • М. К. Кузьмин. Медики — Герои Советского Союза. — М.: Медицина, 1970
  • А. П. Григорьев. Подвиг патриотки. // «Здоровье», № 8, 1985, стр. 6-7
  • Г. М. Шлевко. Ради жизни на Земле. Книга о Героях Советского Союза, тех, кто родился, жил и живёт в г. Омске и Омской области. Омск, 1972. стр.428-432
  • В. Кучерявенко. Герой Советского Союза Мария Цуканова // Газета «Красное Знамя» [Владивосток]. — 1946. — 8 мар. — С. 3.
  • Кикнадзе Владимир Георгиевич. Этот день не признавали, как могли // Народное образование. — 2020. — № 4 (1481).

Ссылкалар