Сыбы чазанҷыхтары
Сыбы чазанҷыхтары (орыс. Ёлочные украшения) — Наа чылға тура істін паза тастын, Наа чыл сыбызын чазапчатхан шарлар, фигураҷахтар паза пасха чазанҷыхтар.
Сыбы чазанҷыхтарының тархыны
Наа чыл сыбызы Христостың Тӧреенінің ибдегі чардығы чіли XVII чӱс чылның пастағы чардығында Германияда паза Прибалтикада пол килген. Пастап сыбы пазына Вифлеем чылтызын турғысҷаңнар, салааларына яблоколар ілҷеңнер паза свечілер турғысчаңнар. Пола-пола сыбыны олғаннарға чазап сыхханнар, аннаңар ағаста пос иткен чазанҷыхтарны, тадылығ ниме-нооларны іл сыхханнар[1].
Пір кип-чоох хоостыра, пастағы сӱлейке сыбы ойнаҷахтары Саксонияда XVI чӱс чылда пол килгеннер[1], ол пастағы рождество ағазы (Христостың Тӧреені) турғызылғанынаң даа ирте саналча. Пасха кип-чоох хоостыра, Германияда 1848 чылда яблоколар сыхпаан чыл полған. Андада Тюрингиядағы Лауша чирінің сӱлейке устары сӱлейке «яблоколарын» ит салғаннар паза оларны чахсы садыбысханнар. Іди ӱлӱкӱнге чазанҷыхтар тимнел сыхханнар. Соонаң оларны Саксонияда ит сыхханнар. XIX чӱс чылның ортызынаң сығара Лаушадағы сӱлейке сыбы чазанҷыхтарының сығарызы иң иргілер санында полған. 1867 чылда анда улуг газ заводы азылған, аның устары чоон халын шарлар ӱбӱр сыхханнар[2].
1903 чылда Лаушада Хоос сӱлейке музейі азылған. Анда ідӧк сыбы чазанҷыхтары кӧзідіге сығарылых.
Пастап, кибірге тудынып, кізілер кӧйчеткен восктығ свечілернең сыбыны чазаҷаңңар. 1870 чылларда Наа Англиядаң сыххан американ телеграфист Ральф Моррис чарытхы гирляндаларынаң тузаланарға сағыныбысхан. 1895 чылда США-да орамадағы пастағы наа чыл чарытхы гирляндазы тимнелген. Анынаң Ах тура алнындағы сыбыны чазабысханнар[2].
СССР-да паза Россияда
Россияда пастағы наа чыл чазанҷыхтары 1830 — 1840 чылларда пол килгеннер. Ол пос иткен ойнаҷахтар паза тадылығ ниме-ноолар полғаннар. Сыбы чазанҷыхтарын XIX чӱс чылның ікінҷі чардығында ит сыхханнар. Россия империязында пос чазанҷыхтары кӧп сығарылбааннар, оларны Европадаң, ӧӧнінде Германиядаң, ӱлӱкӱннерге кирҷеңнер[3]. Чазанҷыхтарны сығарған иң иргі предприятие Клин уездінің Круговскай волозында полған. Аны 1848 чылда А. С. Меншиков тӧстеп алған[3]. Чазанҷыхтар пӧзік синде иділгеннер. 1861 паза 1865 чыллардағы Россиядағы мануфактура кӧзідіглерінде паза 1889 чылда Парижте ирткен Тиксі тилекейдегі кӧзідігде улуғ кӱмӱс медальларына турысханнар. Наа чыл чазанҷыхтарының сығарызы «Ёлочка» ОАО-да узарадылча. Хости сыбы ойнаҷағының музейі пар[4], анда амды учурабинчатхан сӱлейкенең иділген «Самовар» сыбы ойнаҷағы орныхча[3].
1929 чыл алнынҷа Наа чылны паза Наа чыл сыбызын чаратпиныбысханнар.
Кізілер сыбыны чазырып чазаҷаңнар, ойнаҷахтар даа ибде тимнелҷеңнер.
28 декабрьда 1935 чылда, «Правда» газетада пу ӱлӱкӱнні совет олғаннарына айландырардаңар П. П. Постышев чӧпнең сыххан[3]. Чоох парған Россиядағы Наа чылдаңар. Наа чыл ӱлӱкӱні киртініс кибірлерінең арығлалған. Ол наа чыл сыбызының чазанҷыхтары сығарызына даа теелген.
- Вифлеем чылтызы орнына Хызыл пис пастығ чылтыс хазал сыххан.
- Шарлар паза ангеллер орнына кізілернің, аң-хустарның, фрукттарның, ӱӱчік тамааның фигуралары сығарыл сыхханнар[4].
Ӱлӱкӱнні кӧп чон таныхтап сыхханда, сыбы чазанҷыхтары сығаразы даа айландырылған. Журнал «Советская игрушка» сыбы чазанҷыхтарын сығарчатхан фабрикаларға пӧзік паалағ пирбеен. Клин аймағының предприятиелеріне дее сурығ полған: «Олғаннарға амғы тусха килістіре тема — самолёттар, дирижабльлар паза пасхазы — пір дее ниме чоғыл. Иділген сині дее уйан: чарых ӧңнері, чылтырапчатханы чохта, ойнаҷахтарның пайрамнығ кӧрімі дее чоғыл». Сурығ табырах пӧгіл парған, садығ тураларында аймах фигуралығ ойнаҷахтар пол килгеннер[3].
1937 чылда Подмосковьенің Клин аймаанда ойнаҷахтар сығарызынҷа нинҷе-нинҷе артель тоғын сыххан[3].
Ікінҷі тилекей чаа соонаң Лауша город Германия Демократия Республиказының чирінде пол парған. Анда сыбы чазанҷыхтарының сығарызы узарадылған. Чаа соонаң СССР ГДР-даң сыбы чазанҷыхтарын ал сыххан. Сӱлейке чазанҷыхтарының наборына «пика» алай чылтыс, 16 аймах ӧңніг шар, пасха пӱдістіг 5 чазанҷых кірҷең. Пу наборлар СССР-да асхынах полҷаң, аарлығ даа полза, оларны алҷаңңар.
1930 чыллар ортызынаң 1960 чыллар ортызына теере сыбылар ойнаҷахтарын пос холынаң итчеңңер. Пастап ойнаҷахтарны ватанаң итчеңңер (1930 — 1950 чч.), анаң картоннаң, соонаң кӧп сабазы сӱлейкенең иділ сыххан.
XXI чӱс чылнын пастағы чылларында Россияда сӱлейке сыбызының ойнаҷахтарын нинҷе-де фабрика сығарған. Иң улуғлар санында: Клиндегі «Ёлочка», Нижний Новгородтағы «Ариель», Брянсктағы «Коломеев», Свердловсктағы «Xmas Toys».
Европада
XIX—XX чылларда Дрезденде сыбы ойнаҷахтарын сығар сыхханнар. Оларны картоннаң итчеңңер. Ойнаҷахта фольганаң тартылҷаңнар паза сырнаң чабылҷаңңар. Аң-хустар, хурт-хоостар ойнаҷахтары полғаннар.
Олох туста Бреслауда сыбы ойнаҷахтары чазыннаң паза ватанаң иділҷеңнер.
Германияда сыбылар ойнаҷахтары хромолитография техниказынҷа тимнелҷеңнер[5].
Азияда
Хыдатта сыбылар орнына апельсин паза мандарин ағастары чазалчалар. Оларны Кӱн ағастары адапчалар[6].
Японияда чабыс харағайлар алай бонсайлар чазалчалар. Японнар киртінізінең, харағай ӱр чуртасты таныхтапча, бамбук — кӱсті, сыдамах оңдайны. Пу ӧзімнернең кадомаце тимнелче. Ол наа чыл композициязы, андар чистектерні паза суғ одын хосчалар. Сыбы орнына японнар чурттарында тал алай бамбук салааларын турғысчалар. Олар чахайахтарнаң, фрукттарнаң паза шарларнаң чазалчалар[7].
Аймах хазналарда
Пастағы сыбы чазанҷыхтары Германияда XIX чӱс чыл ортызында пол килгеннер. Ол істінең хорғамҷылнаң тартылған сӱлейке шарлары полғаннар.
| Хазна | Пасхалалчатханы |
|---|---|
 Бразилия |
Наа чыл Бразилияда чайғызына килісче, андада сыбыны харға тӧой хлопокнаң иділген кічіг тоғылағастарнаң чазапчалар |
 Гватемала |
Гватемаладағы чон сыбыны библия фигураларынаң чазапча |
 Гренландия |
Гренландияда сыбыларны пасха орыннардаң ағылчалар, олар анда ӧспинчелер. Сыбыны свечілернең паза чарых орнаменттернең чазапчалар |
 Ирландия |
Ирландияда сыбыларны аймах ӧңніг фонарьларнаң паза мишуранаң чазапчалар |
 Мексика |
Мексикадағы хоныхтарның кӧп сабазында Библиядағы Христос Тӧреенін фигураларнаң кӧзітчелер. Чазалған сыбы ідӧк турада поладыр |
 Швеция |
Швецияда сыбыларны чылтыстарнаң, кӱн, харыҷахтар ойнаҷахтарынаң чазапчалар |
 Дания |
Данияда сыбыларны ах паза хызыл чазыннаң иділген чӱрегестернең чазапчалар. Оларның істіне хузухтарнаң конфеттер суғылчалар |
 Франция |
Францияда сыбыға хызыл яблоко сӱлейке ойнаҷахтары ілілчелер |
Галерея
- Описываемое или упоминаемое в статье
Олғаннар паза Санта Клаус «Клаустың ағазы алнында» (нем. Klausbaum). «Wikisource:de:Fünfzig Fabeln und Bilder aus der Jugendwelt» немец киндезінің гравюразы 
«Омела венок алтында», Англия гравюразы, 1873 чыл 
Сӧбіре Наа чыл сыбызы алнында. «Godey's Lady's Book» американ альманағының гравюразы, 1850 чыл 
«Красный боец» сыбы чазанҷығы, СССР, 1950 чыллар 
«Космонавт» сыбы чазанҷығы, СССР, 1960 чыллар 
Сыбы чазанҷығы коробказы, СССР, 1980 чыллар 
Германиядағы наа чыл чазанҷығы 
Калифорниядағы чазалған тура
Алған орын
- ↑ 1 2 История ёлочных игрушек. TUT.BY. Дата обращения: 14 Улуғ хырлас айы 2013. Архивировано из оригинала 16 Улуғ хырлас айы 2013 года.
- ↑ 1 2 Иван Охапкин. Ёлочные украшения: история одной традиции. Наука и технологии России. Дата обращения: 14 Улуғ хырлас айы 2013. Архивировано из оригинала 16 Улуғ хырлас айы 2013 года.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 С. Горожанина. Хрупкое чудо (русский) // Антиквариат, предметы искусства и коллекционирования : журнал. — 2006. — Декабрь (№ 12 (43)). — С. 6—11.
- ↑ 1 2 Наталья Соколова. История страны на ёлке. Русское географическое общество. Дата обращения: 14 Улуғ хырлас айы 2013. Архивировано из оригинала 16 Улуғ хырлас айы 2013 года.
- ↑ К. Балашак. Спутники праздника (русский) // Антиквариат, предметы искусства и коллекционирования : журнал. — 2004. — Декабрь (№ 12 (23)). — С. 10—13.
- ↑ Editorial, Marie Claire. Елки, палки, мандарины: как украшают новогодние деревья в разных странах мира, Marie Claire. Дата обращения: 22 Кічіг хырлас айы 2024.
- ↑ Бамбуковое дерево и почтовые открытки: как отмечают Новый год в Японии? МИР24 (25 Улуғ хырлас айы 2020). Дата обращения: 22 Кічіг хырлас айы 2024.
Литература
- Ёлочные украшения // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1957. — Т. II. — Стб. 748—758. — 567 с.
- Ёлочные украшения // Краткая энциклопедия домашнего хозяйства / под ред. А. И. Ревина. — М.: Советская энциклопедия, 1960. — Т. 1. — С. 189—190. — 770 с.
- Душечкина Е. В. Украшение ёлки. Ёлочные игрушки // Русская ёлка. История, мифология, литература. — СПб.: Изд-во Европейского университета в С.-Петербурге, 2012. — 360 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-94380-120-4.
- Иванов С. А. Ёлочные игрушки // 1000 лет озарений. Удивительные истории простых вещей / С. Б. Пархоменко. — М.: Вокруг света, 2010. — С. 83. — 232 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-5-98652-351-4.
- Сальникова А. А. История ёлочной игрушки, или как наряжали советскую ёлку. — НЛО, 2011. — 234 с. — (Культура повседневности). — 2000 экз. — ISBN 978-5-86793-835-2.
Ссылкалар
. Дата обращения: 14 Улуғ хырлас айы 2013. Архивировано из оригинала 16 Улуғ хырлас айы 2013 года.
Пу статьяға РУВИКИ проекттің пасха статьялары сылтанминчалар. |
.svg){kind=link}