Наа чыл танығлары

Рувики тiп сайттаң

Наа чылның танығлары (орыс. Си́мволы Но́вого го́да) — Россиядағы Наа чылны таныхтаҷаң танығлар паза кибірлер.

Декор

Сыбы

Сыбы Кӧлееденің чардығы чіли Россияда XIX чӱс чылның ортызында пол килген. Ол кибір немецтердең килген. Оларда ол XV—XVI чӱс чылларда пол килген. Олар кибірли сыбыны тадылығ чииснең паза свечілернең чазаҷаңнар, аның алтына олғаннарға сыйыхтар салҷаңнар. Россияда пу кибір император сӧбірезі, княгиня Александра Фёдоровнаның пастыра килген. Ол позының олғаннарына наа чыл сыбызын Зимний дворецте турғысхан, император туразынаң сығара сыбыны чазаҷаң кибір дворяннар аразында тарап парыбысхан[1]. Чонға пастағы сыбы Петербургта 1852 чылда турғызылған. Революция соонаң ӱлгӱ чазалған сыбыны, киртініс ӱлӱкӱні Кӧлееденің чардығы тіп санап сыххан ӱчӱн, ол кибір тохтадылған. Хатап сыбыны турғыс сыхханнар 1935 чылда, андада Кремльде олғаннарға сыбы турғызылған[2]. Ідӧк сыбы ибіре чӧрчең кибір пар[3].

Кремльдегі Съездтер ӧргезіндегі сыбы хыринда наа чылны таныхтаан туста, 30 декабрь 1970 чыл

Пайрамнығ венок

Сыбы веногы ӱлӱкӱн тании чіли XIX чӱс чылда Гамбургтағы худай сӧзі узы Иоганн Хинрих Вихерннің хабазиинаң пол килген. Андада ол чох-чоос сӧбірелернің палаларын ӧскірерге алып алған. 1839 чылның улуғ хырлас айында олар Кӧлееде хаҷан поларын тӧреміл сурчатханда, ол ағас тегілектең паза сыбы салааларынаң венок идіп алған. Андар 20 кічіг хызыл паза 4 чоон ах свечі турғыс салған. Полған на кӱнде пірер кічіг свечі тамыс турҷаң, іди ол ӱлӱкӱнге теере кӱннер санаҷаң. Улуғ свечілерні позырахтарда тамысчаң[4].

Пасха ниме-ноолар

  • Наа чыл фонарьы.
  • Наа чыл флагыҷахтары.

Нымах матырлары

Соох апсах

XVIII—XIX чӱс чылларда Соох апсах аттығ алай соохты таныхтапчатхан матыр кресеннер аразында чох полған. Ағаа тӧӧй ниме іскеркі славяннарның «Соохты» (орыс. Мороз) ӱлӱкӱнге хығырҷаң кибірде тоғасча. Аның хоостыра Соох (аны ідӧк Трескун паза Студенец адаҷаңнар)[5] таарығны тоңдыр салбазын тіп, аны азырирға кирек полған. XIX чӱс чылда писатель Владимир Одоевский хоостыра матырның омазы алыс парған, ол сыйыхтар сыйлапчатхан хайхастығ Мороз Ивановичке айлан парған[6]. 1937 чылда амғы Соох апсахтың омазы пол килген. Андада Москвадағы Союзтар Туразында анынаң хада пастағы наа чыл сыбызын иртірібіскеннер. Аның алнында Наа чылны нинҷе-де чыл таныхтирға чаратпаан полғаннар[7].

Соох апсахтың поезді

Соох апсахтың поезді — ӱлӱкӱнге килістіре чазалған Соох апсахтың кӧс чӧрчеткен резиденциязы, ол Россиядағы тимір чолларның паза Вологда облазы правительствозының проекті полча. Пастағызын на Соох апсах Россияҷа чорыхха 2021 чылда сыххан. 2021-2023 чылларда ол 170 читон азыра городта пол парыбысхан, 78 муң километр тобырған, чолда 190 кӱн полған. 2023 чылда Соох апсахтың поезді Россияның рекордтар киндезіне кірген, ол ӱс ай аразына 33 686 км тобырған[8]. 2024 чылда Соох апсахтың поездінің Россияның 60 азыра городынзар кірері паза 30 азыра муң км тобырары кӧріл парған[9].

Соох апсах поезді

Хар хызыҷах

Хар хызыҷах удаа ах-кӧгілбей кӧгенектіг хыс чіли кӧзіділче. Нымахтарда ол Соох апсахтың пархазы полча, ол сыйыхтар ағыларға полысча[2]. Тіріл парған пус хызыҷахтың омазы удаа алтынзарыхтағы нымахтарда тоғасча. Александр Островский 1873 чылда, Афанасьевтің нымахтары хоостыра, «Снегурочка» пьесаны пас салған. Ол оманы Николай Римский-Корсаковтың андағох аттығ операзы уламох сабландырыбысхан. Хар хызыҷах амғы тонанҷығына Совет Союзында 1935 чылда читкен. Андада ол Кремльде олғаннарға тимнелген наа чыл ӱлӱкӱнінде араласхан[10][11].

Снеговик

Снеговик Наа чылнаң палғалыстығ хысхынаң харны таныхтапча. Снеговикті харнаң алай пуснаң итчелер, шарфнаң, пӧрікнең чазапчалар, тунҷуғы орнына морковьты сух салчалар[12].

Пайрамнығ стол

Наа чыл столының менюзында хазнаның тархыны кӧзіділген. Кӧп чӱс чыллар изере ӧӧн ас-тамах санында чир-тамаа, чарба, палых паза чистек полған. Пай паза чох-чоос тураларда столдағы ас-тамах тӧӧй полған. XVIII—XIX чӱс чылларда пайларда ананастар, чир чистегі, устрица, трюфель, сыр пол килген. Революция соонда пирогтар идіп, хуйғу пызырҷаңңар. Чаа соондағы чылларда наа чыл столына мандариннер, бананнар, Наполеон аттығ торт, оливье паза краб палочказынаң салат, совет шампанскайы турғызылҷаң. 1980—1990 чылларда наа чыл столына хойығ иділген палыхты (орыс. заливная рыба) пызырҷаңңар[2].

Мандариннер

СССР тузында улуғ хырлас айының халғанҷы кӱннерінзер, фрукттарның кӧп сабазы чох полҷаң туста, пасха хазналарда мандариннер пыс парҷаңнар. Наа чылны мандариннернең хада таныхтир кибір 1963 чылда Лениградтың портынзар Мароккодаң таарлағ килген соонда пол килген саналча[13].

Тамара Бессонова. Наа чыл, 1955 чыл

Оливье салат

Оливье салатты чиис пызырҷаң француз Люсьен Оливье сағынып алған. Пір версияҷа, салат хоос оңдайынаң чазалған ас-тамах чіли Москвадағы «Эрмитаж» ресторанда полҷаң, че андар килген чон аны пулғастыр салғанда, повар ас-тамахты пасха кӧр салған[14]. 1939 чылда СССР-да пастағызын на «Книга о вкусной и здоровой пище» тіп кинде чарых кӧрген, оливье салат анда «Хус идінең салат» (орыс. Салат из дичи адалған). Пастағы рецептіне сымна, торлаңа, рак мойнылары паза мал тілі кірген. Соонаң салаттың ибдегі кӧрімнері пол килгеннер, ит чардығына мал, таңай, пызырылған колбаса салыл сыххан[15].

Оливье салат

Шампанскай паза чірче кӧдірері

Наа чылда шампанскай чірчезін кӧдірҷең кибір дворяннардаң килген. Шампанскай пайрамнарында хайди даа полҷаң. Аны ідӧк Наа чылда турғысчаңнар. Наа чыл арағазы чіли ол 1812 чылдағы Ада чаа тузында пол парған. Французтар Россиязар кіргенде, постарының чиизінең хада муңар шампанскай харчығын ағылғаннар. Наполеон армиязы аны, Россияны чиңіп алған соонда, Москвада ізеріне киртінген. Наполеоннаң чаа улуғ хырлас айында тоозыл парған, Наа чыл алнынҷа шампанскайны орыс солдаттар асханнар. 1813 паза 1814 чылларда чиңіс ӱчӱн пазох ол суғны іскеннер, іди ол кибір халған. Ідіснең хамыстырҷаң кибір II Александр тузында пол килген, андадох чірчені пайрамни кӧдір сыхханнар[16].

Пайрамнығ открытка,1940 чыл

Ӱтертчең оңдайлар

Кино паза телевидение программазы

1960 чылларда наа чыл ӱлӱкӱнін таныхтаҷаң кибір салылған, ол ам даа пар. Ибде Наа чыл алнынҷа телевизорны тоғындырҷаңңар, стол салған соонда, совет программаларын паза фильмнерін кӧрҷеңңер[17]:

Балет Щелкунчик

«Щелкунчик» балет пастағызын XIX чӱс чылның соонзар кӧзіділген. Соонаң ол наа чылның паза Кӧлееде ӱлӱкӱннерінің танығларының пірсі пол парған. Наа чыл ӱлӱкӱннері тузында Петр Чайковскийнің музыказын тиксі тилекейде истерге чарир[18].

Президенттің Наа чылнаң айланызы

31 декабрьдаң 1 январьға хараада хазнаның чуртағҷылары алнында Россия Федерациязының Президенті чоох тутча. Телевидениее наа чыл айланызынаң сығар кибірні КПСС ЦК-ның ӧӧн хачызы Леонид Брежнев кирген. Ӧон телевидениеҷе пастағы айланыс 23:50 сағатта 31 декабрьда 1970 чылда иділген[19].

Фейерверктер

20 декабрьда 1699 чылда I Пётр «Наа чылны таныхтирынаңар» чахығда хол салған. Анда город чуртағҷыларына удур-тӧдір алғыстазып, тураларны сабаллығ салааларнаң чазап, от ойыннарын кӧзідері пазылған. Москвада фейерверктерні 1980 чылдаң сығара сат сыхханнар, аннаң пеер Москва чуртағҷылары кибірли оларны Наа чылның орты хараазы соонаң позытчалар . Салютты городта ӧнетін тиріглернең паза пушка хабазиинаң атчалар[20].

Алған орын

  1. «Никому в голову не придет, что она не русская»: история елки и Нового года в России. mir24.tv (25 Улуғ хырлас айы 2020). Дата обращения: 26 Кічіг хырлас айы 2024.
  2. 1 2 3 Откуда пошли новогодние символы. rg.ru (2021 -12-09). Дата обращения: 22 Кічіг хырлас айы 2024.
  3. Дед Мороз, хоровод у елки, шампанское под бой курантов: Откуда появились современные новогодние традиции, КП (29 Улуғ хырлас айы 2023). Дата обращения: 29 Кічіг хырлас айы 2024.
  4. Как мандарины, карамельная трость, венок и носки с подарками стали символами Нового года и Рождества. mel.fm (19 Улуғ хырлас айы 2022). Дата обращения: 22 Кічіг хырлас айы 2024.
  5. От злого старика до доброго волшебника. История Деда Мороза в России. spb.aif.ru (30 Улуғ хырлас айы 2015). Дата обращения: 2024-25-11.
  6. Откуда пошли новогодние символы. rg.ru (9 Улуғ хырлас айы 2021). Дата обращения: 26 Кічіг хырлас айы 2024.
  7. Тайна Деда Мороза. Как Снегурочка стала сиротой, и кто ее родители. gazeta.ru (18 Кічіг хырлас айы 2023). Дата обращения: 25 Кічіг хырлас айы 2024.
  8. Поезд Деда Мороза отправился в новогоднее путешествие из Великого Устюга. Состав посетит более 60 населенных пунктов менее чем за два месяца. РБК (14 Кічіг хырлас айы 2024). Дата обращения: 26 Кічіг хырлас айы 2024.
  9. "Поезд Деда Мороза" отправится в путешествие по России 19 ноября
  10. Откуда пошли новогодние символы. rg.ru (9 Улуғ хырлас айы 2021). Дата обращения: 26 Кічіг хырлас айы 2024.
  11. Кто такая и откуда взялась Снегурочка: история происхождения внучки Деда Мороза. lenta.ru (27 Улуғ хырлас айы 2024). Дата обращения: 25 Кічіг хырлас айы 2024.
  12. Символы Нового года: их значение и история. podarki-novosibirsk.ru. Дата обращения: 22 Кічіг хырлас айы 2024.
  13. Как в России появились мандарины и почему они стали атрибутом нового года? culture.ru. Дата обращения: 25 Кічіг хырлас айы 2024.
  14. Оливье многоликий. iz.ru (3 Кӱрген айы 2018). Дата обращения: 26 Кічіг хырлас айы 2024.
  15. Ёлка, оливье и "Советское шампанское". Откуда пришли главные символы Нового года. life.ru (30 Улуғ хырлас айы 2017). Дата обращения: 26 Кічіг хырлас айы 2024.
  16. Откуда пошла традиция открывать на Новый год шампанское? aif.ru (19 Кічіг хырлас айы 2020). Дата обращения: 26 Кічіг хырлас айы 2024.
  17. Обернуться назад: Как в России и Москве праздновали Новый год в 1960-е. thecity.m24.ru/. Дата обращения: 26 Кічіг хырлас айы 2024.
  18. «Это балет о мечте»: как «Щелкунчик» стал одним из символов Нового года и Рождества. russian.rt.com (6 Кӱрген айы 2024). Дата обращения: 25 Кічіг хырлас айы 2024.
  19. История новогодних обращений лидеров СССР и России. Досье. ТАСС (31 Улуғ хырлас айы 2017). Дата обращения: 9 Улуғ хырлас айы 2024.
  20. Новый год по-московски: история и современность. mos.ru (7 Улуғ хырлас айы 2015). Дата обращения: 9 Улуғ хырлас айы 2024.

Ссылкалар