Щелкунчик

Рувики тiп сайттаң
Щелкунчик
Балеттің пастағы кӧзідии 6 (18) декабрьда 1892 чылда Санкт-Петербургтағы Мариинскай театрда
Балеттің пастағы кӧзідии 6 (18) декабрьда 1892 чылда Санкт-Петербургтағы Мариинскай театрда
Композитор Пётр Ильич Чайковский
Либретто авторы Мариус Иванович Петипа[d]
Полтаны алған орын Э. Т. А. Гофманның «Щелкунчик паза кӱскелер корольы» (орыс. Щелкунчик и мышиный король) нымағы Александр Дюманың чооғынаң
Хореограф Лев Иванович Иванов Мариус Петипа тоғызынҷа[1]
Пазағы тӱзедіглер Лев Иванов, Александр Горский, Фёдор Лопухов, Василий Вайнонен, Юрий Григорович
Тӧстелген чылы 1892
Пастағызын турғысхан тузы 18 декабрьда 1892 чылда
Пастағызын турғысхан орны Мариинскай театр, Санкт-Петербург
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

«Щелкунчик» — 71 соч., Мариус Петипаның либреттозынҷа чайалған П. И. Чайковскийнің ікі пӧліктіг баледі. Э. Т. А. Гофманның «Щелкунчик паза Кӱскелер корольы» нымағына тӧстенче. Турғысхан балетмейстер — Лев Иванов.

Мариинский театр турғысхан «Щелкунчик» ойынның кизегі, 1892: Марианна — Лидия Рубцова, Клара — Станислава Белинская, Фриц — Василий Стуколкин
П. И. Чайковскийнің «Щелкунчик» баледіне чарыдылған Россияның 1992 чылдағы тӧрт почта марказы  (ЦФА [«Марка» АО-зы] 50—53 № )

Балет тархыны

Либретто 1844 чылда пасха нымахты пос оңдайынҷа пасхан Александр Дюма-пабазының тоғызына тӧстенче[2] (театр энциклопедиязы алҷаастап[3] пасха оңдайнаң нымахты пасхан авторны Дюма-оолғын адапча[4]), олох чылда ол «История Щелкунчика» адалып сыххан[5]. Нымахтың полтазының ӧӧні хайраллалған даа полза, Дюманың тілбестее нымахтың наа версиязы полча, ол ӧӧнінең пасхалалча. Гофманның нымағының полтазы кизекти алыстырылған сылтаанда, либретто полтазы нымзах арах пол парған, нымахта танығлар пар[6].

Лев Иванов турғысхан балеттің пастағы кӧзідии 6 (18) декабрьда 1892 чылда Санкт-Петербургтағы Мариинскай театрда ирткен. Олох иирде Чайковскийнің «Иоланта» операзы кӧзіділген. Дирижер Риккардо Дриго полған, декорацазияларны Михаил Бочаров паза К. Иванова тимнееннер, кип-азах Император театрларының директоры Иван Всеволожскийнің паза Евгений Пономарёвтың эскизтерінҷе тігілген. Ӧӧн матырларның омаларын толдырғаннар: Щелкунчик — Сергей Легат  (орыс), фея Драже — Антониетта Дель-Эра, принц Коклюш — Павел Гердт, Дроссельмейер —Тимофей Стуколкин, Марианна чеені — Лидия Рубцова. Клараның паза Фрицтің омаларын олғаннар, Станислава Белинскаянаң Василий Стуколкин, толдырғаннар. Олар Петербургтағы театр училищезінің кічіг класстар ӱгренҷілері полғаннар (ікізі читі чыл пазынаң, 1899 чылда, училищені тоос салған)[7].

Олох 1892 чылда «Щелкунчик» балеттің сюитазы чарыхха сыххан. Аны фортепьянода пір саңай тӧрт холнаң ойнирға пос оңдайынҷа А. С. Аренский чайап салған. Ікі чыл пазынаң аның оңдайынҷа пазылған балеттің прай партитуразы чарых кӧрген[8].

Істезігҷілер балет полтазын паза андағы омаларны Чайковскийнің чуртазынаң паза туған-чағыннары — Давыдовтарнаң тиңнестір кӧргеннер. Пурнада хайыға алылған композиторның хада тӧреені Александра паза аның палалары — Владимирнең  (орыс) Татьяна. Балет критигі Павел Ященковтың кӧрізінең, Давыдовтарның Каменка хонии «композиторның сағызында олғаннарның тадылығ чиис царствозы Конфитюренбург чіли кӧзіділче, аның ээзі, композиторның хада тӧреені Александра Ильинична арығ чӱрек-сағыстығ кізі, аның хызы Татьяна — Клара полча, аның „идолы“… Боб „хынған принзі“», «Конфитюренбург царствозы, хайда „Щелкунчиктің“ ӧӧн матырлары пол парчалар… наркотик изірткізіндегі кӧріске тӧӧй». Критиктің кӧрізінең ол Давыдовтар сӧбірезі морфиннең айғасханынаң палғалыстығ, "принц-Щелкунчик, алнындағы «Спящая красавица» балеттегі Дезире чіли (орыс."желанный" тілбестелче), олох ла — хынған паза сағаан чеені полча"[9].

«Щелкунчик» П. И. Чайковскийнің произведениелерінде алынҷа орында: кибірліг балет жанрынаң пасхалалча, анда наа оңдайнаң музыка омалары кӧзіділче. Балетте пастағызын на челеста ойналған. Ол композитор сурынызынаң Парижтең килген кӧг тирии полча. «Щелкунчиктің» кӧӧн «балетке иртіре хатығ паза чӱрекке аар» адапчалар[10].

Араласчатхан матырлар

Аймах редакцияларда ӧӧн матырлар, Кларанаң Маринің, аттарының пасхалалчатханы тоғасча. Іди Гофманның киндезінде ӧӧн матырның ады Мари, Клара — анын хынған кӧклӧзі. Пастағы тилекей чаа пасталғаннаң Россияда (1914 чыл) балет полтазы пос хазназына килістіре алыстырылған. Аның ӧӧн матыры Маша аттығ полыбысхан. Фриц, тізең, олох аттығ халған, ол хомай омалығ матыр. Ол кибір ам даа халған.

  • Штальбаум
  • Аның ипчізі
Оларның палалары:
  • Мари (Маша, пірееде — Клара), принцесса
  • Фриц (Миша)
  • Марианна, чеені
  • Няня
  • Дроссельмейер
  • Щелкунчик, принц
  • Фея Драже
  • Принц Коклюш
  • Кӧклӧ
  • Паяц (ойынҷы)
  • Кӱскелер корольы
  • Кордебалет: аалҷылар, туған-чағыннар, сӱмекчілер, маскалар, пажтар, чахайахтар, ойнаҷахтар, солдадахтар паза пасхазы.

Либретто

Ікі пӧліктіг паза прологтығ балет

Христостың Тӧреені алнынҷа Штальбаум имҷінің туразында аалҷылар чыылыс сыхчалар. Улуғлар соонҷа кӧклӧліг хызыҷахтар кірчелер, хылыстығ оолағастар хаалапчалар.

I пӧлік

Штальбаум имҷінің палалары, Мари паза Фриц, чидікпин сыйыхтар сағыпчалар. Аалҷыларның халғанҷызы — Дроссельмейер. Ол ойнаҷахтарны тірілдір полча. Анзы палаларны хайхатча, олох туста хорғытча. Дроссельмейер масказын сурча. Маринең Фриц хынған кірестеен пабазын танып салчалар. Мари кӧклӧлерінең ойнирға итче, че олар чыы тартылғанына ачырған парча.

Паланы часхырып, кірестеен пабазы ағаа Щелкунчикті сыйлап пирче. Кӧклӧнің пасхаҷыл сырайы ағаа хынығ пілдір парча. Фриц пілбин халып кӧклӧні оот салча. Маринің кӧңні тӱс парча. Хын парған кӧклӧҷегін уйғуға тимнепче. Фриц нанҷыларынаң хада кӱскелер масказын кизіп, Марині ээргізіп сыхча. Ӱлӱкӱн соонзар аалҷылар кибірліг гроссфатер теелбекті сал сыхчалар, анаң ибзер нанчалар. Хараа. Сыбы турчатхан комнатада ай чарии тол парча.

Мари айланча, Щелкунчикті хуҷахтап сыхча. Кинетін Дроссельмейер киле тӱсче, че амды ол кірестеен пабазы нимес, нымзах чӱректіг сӱмеліг кізі полча. Холынаң чайхабысханда, комнатада прай ниме алыс сыхча: стеналар чылдырылчалар, сыбы ӧс сыхча, сыбы ойнаҷахтары тіріл парып, солдадахтар пол парчалар. Кинетін Кӱскӱ Корольы устаанда кӱскелер сыххлап килчелер. Махачы Щелкунчик чаалазыға солдатахтарны апар сыхча.

Щелкунчикнең Кӱскелер Корольы ӧлімніг хабысха кірібісчелер. Мари кӧрче: кӱскелер армиязы солдаттардаң илееде кӧп. Чобалғанына ӧдігезін суурып, прай кӱзінең Кӱскелер Корольына теерте тастапча. Анзы хорых парып, чааҷыларынаң хада тисче. Солдаттар армиязы утып алча. Марині Щелкунчиксер апарчалар. Кинетін аның сырайы алыс парча. Ол уғаа сіліг Принцке айлан парча. Мари паза тірілген кӧклӧлер чылтыстығ тигір паза сіліг хайхастығ сыбы алтында пол парчалар. Харыҷахтар чаапча.

II пӧлік

Маринең Принц чылтыстығ тигірге ӧкерсінчелер. Кӱскелернің тыынғанын паза Принц оларны чиңіп алғанын сағысха кирчелер. Прайзы теелбектеніп, ӧрінче, чиңісті таныхтапча. Испания, Араб, Хыдат паза Орыс кӧклӧлері Мариге тыннарын ал халған ӱчӱн алғызын читірчелер. Оларның ибіре феялар паза пажтар теелбек салчалар. Дроссельмейер килгендӧк, прай ниме алыс парча. Прайзы Мари паза Принцтің тойына тимненче. Мари усхун парча, Щелкунчик аныңох холында полча.

Улуғ театрда «Щелкунчик» балет турғызылған. Е. Фетисованың сомы

Балетті чарытханы

Рудольф Нуреев балеттің фрейдизм версиязын сағынып алған[11]. Аның хоостыра, Принцнең теелбегі соонда, Мари усхун парча, Щелкунчик чиит оол Дроссельмейер пол парча.

Мэтью Борн турғысхан ойында Клара — чох-чоос ӧкіс. Хынғаны Щелкунчикнең хада пол полбинчатханынаң ирееленче ол. Ол Щелкунчик пасха хыснаң теелбек салчатханын кӧр турча. Морис Бежар ідӧк чарылыс темазын балет версиязында кӧзітче, аның ӧӧн матыры — іҷезінең ирте ӧкіс халған Бим оолах полча[10].

Музыка драматургиязы паза либретто

Хореографтар ікінҷі пӧліктегі вальс кӧӧнің кӧңні алысчатханын кибірли хайыға албинчалар. Анда кинетін хомзыныс пассажы ойнапча, че «теелбекчілер олох оңдайҷа айлан чӧрчелер»[10].

Балет

Балет араласчылары[12]:

  1. Увертюра
  2. Пастағы пӧлік.
    1. Картина 1.
      1. Сыбы чазалча паза чарыдылча
      2. Марш
      3. Олғаннар чӱгӱрчелер паза іҷе-пабалар сыхчалар
      4. Теелбектің сценалары
        1. Дроссельмейер сыхча
        2. Тоғындырылчатхан кӧклӧлер теелбек салчалар (Мазурка)
        3. Айна теелбегі
      5. Сцена паза Гросфатер
        1. Щелкунчик-кӧклӧ
        2. Щелкунчик Польказы
        3. Мари узутчаң сарынны ырлапча паза Фриц ойнапча
        4. Іҷе-пабалар паза аалҷылар теелбек салчалар (Гросфатер)
      6. Сцена (Мари паза Щелкунчик)
        1. Узутчаң сарын
        2. Олған комнатазы алысча
        3. Сыбы ӧсче
      7. Кӱскелер сыхчалар паза чааласчалар
    2. Картина 2.
      1. Хысхыдағы сабаллығ ағас аразы
      2. Харыҷахтар теелбек салчалар
  3. Ікінҷі пӧлік.
    1. Конфитюренбург ӧрге
    2. Мари паза Щелкунчик килче
    3. Дивертисмент
      1. Шоколад теелбек
      2. Кофе (араб теелбегі)
      3. Чай (хыдат теелбегі)
      4. Трепак (орыс теелбегі; карамель тайағы)
      5. Дания марципаны
      6. Гигонь (Жигонь) Мамаша паза паяцтар
    4. Чахайахтар вальсы
    5. Па-де-де
      1. Фея Драже паза принц Оршад
      2. Вариация I: тарантелла
      3. Вариация II: Феи Драже теелбегі
      4. Кода
    6. Халғанҷы вальс
    7. Апофеоз

Тиріглер

  • Ағас ӱбӱрҷең:
    • 3 флейта (3-ҷі флейта = флейта-пикколо);
    • 2 гобоя;
    • 1 Англия рожогы;
    • 2 кларнет;
    • 1 бас-кларнет;
    • 2 фагот.
  • Чис ӱчӱрҷең кӧг тиріглері:
    • 4 валторна;
    • 2 труба;
    • 2 тромбон;
    • 1 бас-тромбон;
    • 1 туба.
  • Сапчаң кӧг тиріглері:
    • литаврлар;
    • кічіг барабан;
    • айах кӧг тирии
    • улуғ барабан;
    • ӱс пулуң (кӧг тирии);
    • бубен;
    • кастаньеталар;
    • там-там;
    • саңыҷахтар;
    • «ойнаҷах тиріглері»
  • Челеста;
  • 2 арфа;
  • Олған хоры
  • Хыллығ кӧг тиріглері:
    • скрипкалар I;
    • скрипкалар II;
    • альттар;
    • виолончельлер;
    • контрабастар.

Россиядағы улуғ балеттер

Мариинскай театр

  • 6 (18) декабрьда 1892 чылда — пастағы кӧзідіг:
    • Балетмейстер: Лев Иванов
    • Дирижёр: Рикардо Дриго
    • Хоосчылар: Михаил Бочаров паза К. Иванов
    • Костюмнар: Иван Всеволожский паза Евгений Пономарёв;
    • Мари — Станислава Белинская
    • Фриц — Василий Стуколкин
    • Щелкунчик —Сергей Легат
    • Фея Драже — Антониетта Дель-Эра
    • Принц Коклюш — Павел Гердт
    • Дроссельмейер —Тимофей Стуколкин
    • Шут — Александр Ширяев
    • Марианна — Лидия Рубцова
  • 1923 — Лев Иванов хатап турғысхан олох декорацияда; балетмейстерлер Фёдор Лопухов паза Александр Ширяев, дирижёр Александр Гаук; фея Драже — Елизавета Гердт, принц Коклюш — Михаил Дудко, Дроссельмейер — Николай Солянников.
  • 1929 — наа редакция; балетмейстер Фёдор Лопухов, дирижёр Александр Гаук, хоосчы Владимир Дмитриев; Маша — Ольга Мунгалова, Щелкунчик — Пётр Гусев, Дроссельмейер — Леонид Леонтьев.
  • 1934 — балетмейстер Василий Вайнонен, дирижёр Евгений Мравинский, хоосчы Иван Селезнёв; Маша — Галина Уланова, Щелкунчик-принц — Константин Сергеев.[13]
  • 2001 — балетмейстер — Симонов Кирилл, музыка устағҷызы — Валерий Гергиев, декорациялар, костюмнар, либретто, турғысхан — Михаил Шемякин. Маша — Наталья Сологуб, Щелкунчик-принц — Александр Сергеев[14], Андриан Фадеев, Дроссельмейер — Антон Адасинский.

Улуғ театр

  • 1919 — балетмейстер Александр Горский, дирижёр Н. А. Фёдоров, хоосчы Константин Коровин; Клара — Валентина Кудрявцева, Фриц — Шокоров 2-ҷі, Щелкунчик-принц — Ефим Ефимов, Дроссельмейер — Алексей Булгаков. Пу ойында сцена стол оңдайынаң чазалған, анда турчатхан кофе сервизінең теелбекчілер сыххлааннар.
  • 1932 — ГАБТ хойнындағы балет техникумының ойыны; балетмейстер Л. И. Иванов, нааҷылаан Александр Чекрыгин паза Александр Монахов, дирижёр Юрий Файер, хоосчы Панфилов; Клара — Евгения Фарманянц, Щелкунчик — Юрий Папко, Фриц — Ю. Гербер, Дроссельмейер — Александр Чекрыгин, Фея Драже — Ольга Лепешинская.
  • 1939 — балетмейстер В. И. Вайнонен, дирижёр Юрий Файер, хоосчы Владимир Дмитриев; Маша — Марина Семёнова, Щелкунчик — Алексей Ермолаев, Дроссельмейер — Владимир Рябцев.
  • 12 мартта 1966 — наа оңдайнаң турғызылған ойын; балетмейстер Юрий Григорович, дирижёр Геннадий Рождественский, хоосчы Симон Вирсаладзе; Маша — Екатерина Максимова, Щелкунчик-принц — Владимир Васильев, Дроссельмейер — Владимир Левашев, Кӱскелер корольы — Герман Ситников, Щелкунчик-кӧклӧ — Елена Ватуля, француз кӧклӧ —Татьяна Попко.

Саблығ аудиозаписьтер

[Д 06583-6; С 06977-80; СМ 0169-72; MEL CD 1000665]

  • 1986 — дирижёр Владимир Федосеев, «Весна» олған хор школазы, Ӧӧн телевидение паза Тиксі Союзтағы радио улуғ симфония оркестрі.

[А10 00347 005]

  • 1988— дирижёр Евгений Светланов, «Весна» олған хор школазы, ГАСО.

[А10 00605-8; MEL CD 1000409]

Алған орын

  1. Лев Иванов на belcanto.ru
  2. «Histoire d’un casse-noisette» (фр.)
  3. Балет «Щелкунчик» | Центр Дягилева, Международный культурный центр им. С. П. Дягилева. Дата обращения: 13 Кічіг хырлас айы 2024.
  4. ТЭ, 1967.
  5. Дюма, Александр. Сказки // Собрание сочинений. — М.: Арт-Бизнес-Центр, 2005. — Т. 61. — С. 621. — 636 с. — ISBN 5-7287-0254-6.
  6. Скворцова И. А. Балет П. И. Чайковского «Щелкунчик»: опыт характеристики // Учебное пособие. — М.: Научно-издательский центр «Московская консерватория», 2011. — 68 с. — С. 10—14. ISBN 978-5-89598-264-8
  7. Академия русского балета им. А. Я. Вагановой. Списки выпускников. Дата обращения: 13 Кӧрік айы 2010. Архивировано из оригинала 22 Кічіг хырлас айы 2009 года.
  8. П. И. Чайковский. Полное собрание сочинений. Литературные произведения и переписка. — М.: Музыка, 1978. — Т. XVI-A. — С. 313. — 376 с. — 6000 экз.
  9. Ященков П. Балет со следами морфия и неразделённой любви к племяннику. Часть 3 // Московский комсомолец : Газета. — 2014. — 4 Кӱрген айы.
  10. 1 2 3 Ирина Удянская, Наталья Шастик. Страсти по Щелкунчику // Серебряный город : книга-альманах. — Юнимедиа, 2023. — Т. 4. — С. 112—125. — ISBN 978-5-6050659-4-4.
  11. «Бриллиант в короне»: как Рудольф Нуреев изменил балет, Культура.РФ. Дата обращения: 13 Кічіг хырлас айы 2024.
  12. Чайковский. Балет «Щелкунчик». Belcanto.ru. Дата обращения: 13 Кічіг хырлас айы 2024.
  13. Энциклопедия: "заново сочинённый «Щелкунчик», (1934)
  14. Александр Сергеев

Литература

Ссылкалар