Наа чыл ағазы

Рувики тiп сайттаң
Наа чыл сыбызы Москвадағы Хызыл площадьта
Наа чыл сыбызы, Братеевскай каскад паркы (30.12.2021)

Наа чыл сыбызы (орыс. Новогоднее дерево) — Наа чылға чазалчатхан сын алай иткен ағас. Наа чыл ағазының кибірлері СССР-ға кірген чирлерде паза Азияда парлар.

Россияда паза пасха хазналарда Христостың Тӧреен кӱнінің сыбызы чіли пол килген. Аның кибірлерінің кӧп сабазын киріп алған. Христостың Тӧреені таныхталбинчатхан хазналарда даа пар. Андағлар санында Турция, Вьетнам, Япония паза пасхазы. Наа чыл сыбызы Наа чылның ӧӧн тании полча.

Наа чыл сыбызы Россияда паза СССР-да

Россия империязындағы рождество сыбызы

«Сыбы — киртінҷектерні хаңыртханы»
1930 чылдағы карикатура.

Россияда наа чыл алнынҷа чуртты сабаллығ ағастарнаң чазаҷаң кибір II Петрның чахиинаң кирілген. Андада 1700 чыл алнынҷа Христос Тӧреенінең сығара чыллар изерізі апарыл сыххан (аның алнында Россияда наа чыл тилекей пӱткенінең сығара ӱртӱн айының 1-ғы кӱнінде таныхталҷаң).

1917 чылдағы революция алнындох, Христостың Тӧреенін таныхтир кибір полған. Чон сыбыны чазаҷаң, олғаннарға ӱлӱкӱн иртірҷең. Аны пик хоныхтығ кізілер итчеңңер.

1920 чыллар соонзар Россияда андағ сыбылар чарадылбин сыхханнар.

Под «Рождество Христово» в обед
Старорежимный ёлочный дед
С длинной-предлинной такой бородой
Вылитый сказочный «Дед-Мороз»
С ёлкой под мышкой саночки вёз,
Санки с ребёнком годочков пяти.
Советского тут ничего не найти!

Демьян Бедный

СССР-дағы наа чыл сыбызы

Наа чыл сыбызы хурчағдағы Ленинградтың олған имнег туразында, 1942

СССР-да сыбы наа чылның чардығы чіли 1935 чылда ЦК ВКП(б) Хачызы И. В. Сталиннің чарадиинаң айландырылған. Ол чарадығны партия кізізі П.П. Постышев печатьта чарыт пирген.

«Чылын, уламох кӱнін, чоохтап полбаспын, че пір хати мағаа Сталин сығдырадыбысхан, тіпче: “ Кремльзер киліңер. Украиннер читкеннер, оларнаң хада Москваҷа парарзар, городты кӧзіт пирерзер”. <…> Сыххабыс, Сталиннің машиназына одырғабыс. Прайзына орын читкен. Парчадып, чоохтасхабыс. <…> Постышев андада сурығ кӧдірген: “Товарищ Сталин, чахсы кибір поларҷых паза чонның кӧңніне кірерҷік, олғаннарға уламох ӧрініс ағыларҷых — рождество сыбызы. Піс аны сағам ӱзӱрчебіс. Олғаннарға сыбыны айландырған полза?” Сталин чаратхан ағаа: “Пу пастағны алыңар, печатьта олғаннарға сыбыны айландырардаңар чӧпнең сығыңар, піс полыс пирербіс”. Іди пол парған. Постышев “Правда” газетаа сыххан, пасха газеталар ол сағысты хапханнар»Н. С. Хрущёв

28 декабрьда 1935 чылда «Правда» газетада П. П. Постышевтің хысхаҷах статьязы сыххан. СССР-да совет ӱлгӱзі тимнеен пастағы наа чыл сыбызын 30 декабрьда 1935 чылда Харьков городтың чуртағҷылары кӧргеннер. Наа 1937 чылға Кремльдегі пастағы наа чыл сыбызы турғызылған[1].

Амғы Россиядағы наа чыл сыбызы

1996 чылның улуғ хырлас айынаң сығара Россияда революция алнындағы наа чыл ӱлӱкӱннеріне Москвадағы Кремльнің Собор ачығында сыбыны турғызар кибір айландырылған[2]. Кремльдегі сыбы ӧнетін оңдайнаң таллалча: ағас кии сооғы алысчатханына пик поларға, ӱс неделя тоолабин турарға кирек. Чікі турчатхан, торбас чох, халын сабаллығ ағас чазы хоостыра 100-тең асхынах нимес, пӧзии — 30-ча метр, диаметрі — 0,6 метрдең асхынах нимес поларға кирек[3].

Волоколамск, 2010. Эпоха синкретизмі: хызыл чылтыс тигіриб куполының кӧрімінде

Россияның пасха городтарында сыбыларны ӧӧн площадьтарда паза саблығ туристтер орыннарында турғысчалар. Андағ ағастарны чазирға хабасчалар тилекей модазының ӧӧн специалисттері паза кізілері. Наа чыл сыбыларын турғызары, чазиры, чарыдары кӧп городтың кибірі полча. Анзы чуртағҷыларның паза аалҷыларның хайиин тартча.

Наа 2009 чылда Россияда иң пӧзік наа чыл сыбызы Хызылчарның ӧӧн ачығында турғызылған. Аның пӧзии 46 метрге читкен, тӧзінің диаметрі — 19 метр, тӧзінің ибіре узуны — 60 метр. Улиинаң ол Казаньдағы сыбыны даа ас парыбысхан. Анзы 6 метрге чабыс полған[4].

Сыбыны ибір чӧрҷең кибір пар[5].

Наа чыл сыбызын кибірли чарытхы гирляндазынаң, мишуранаң, сӱлейке, пластик, папье-маше, фарфор ойнаҷахтарынаң чазапчалар. XXI чӱс чыл пасталғанына Россияда сыбы ойнаҷахтарын сығарчатхан нинҷе-нинҷе фабрика пар. Оларның иң килкімнері санында Клиндегі «Ёлочка», Нижний Новгородтағы «Ариель», Брянсктағы «Коломеев», Свердловсктағы «Xmas Toys», Павловскай Посадтағы «Иней».

Турциядағы наа чыл сыбызы

Турциядағы наа чыл сыбызы, «Йилбаши Агаджи (тур. Yılbaşı Ağacı — полған на сӧсті тілбестезе «чыл пазының ағазы»), орыс чіли Кӧлееде сыбызына тӧӧй. Ол киртініснең палғалыстығ нимес, тӱрктернің 95 % мусульманнар, Христостың Тӧреенін таныхтабинчалар, че Наа чылға сыбыны чазапчалар. Ол кибір 1920 чыллар соонда пол килген. Андада Турция Григориан мӱчелі не кірген.

Эстониядағы наа чыл сыбызы

Кӧп чыл изере Таллинде паза Эстонияның пасха городтарында Христостың Тӧреені паза Наа чыл соонаң сыбыларны тастабинчалар, оларны ӧнетін орыннарзар ағылчалар. Оларнаң аймах скульптуралар итчелер, анаң пір туста оларнаң «Пайрамнығ сыбыларны ӧртирі» от кӧзідиин иртірчелер. Городтағы пос устаныстар азынада тимненчелер ол чӧрімге. Олох туста олғаннарға аймах сыйығастар, тадылығ чиистер читірілчелер[6][7][8][9]. Андағ чӧрімнер хоостыра халыхты чир-чайаанны хайраллир, чуртапчатхан орыннарны арығ тудар сурығларға кӧӧктірчелер.

2021 чылның кӱрген айында Таллиндегі Ласнамяэ аймаанда наа чыл сыбыларын чығҷан 12 орын азылған. Оларнаң Тондираба паркта ағас аразындағы чолларны тӧзеҷең нимелерні ит салғаннар[10].

Азербайджандағы наа чыл сыбызы

Бакуда наа чыл сыбылары XIX чӱс чылның ікінҷі чардығында пасталған нефть бумы соонаң пол килгеннер. Андада городсар пасха хан чирі кізілері (немецтер, поляктар, англичаннар, шведтер паза пасхазы) килгеннер. Оларға наа чыл сыбызы олған тузынаң сығара таныс полған. Бакуның орыс чуртағҷылары постарының кибірлеріне тудынҷаңнар: оларның чурттарында ойнаҷахтарнаң, тадылығ чииснең, фрукттарнаң чазалған сыбылар турғызылҷаңнар. Соонаң Азербайджандағы пик хоныхтығлар, Европа паза Россия кибірлерін кӧре, пос чурттарында наа чыл сыбыларын турғыс сыхханнар. Христостың Тӧреені ӱлӱкӱнні чағын итпееннер. Чуртағҷыларның кӧп сабазы мусульманнар. Пастағы хазна синіндегі сыбылар Бакуда пастап Город думазының залында, губернаторның туразында, ӱлгӱнің пасха кізілерінде паза интеллигенция аразында турғызылғаннар. Сыбы сын киртіністіг духовенство тураларында полҷаң. Удаа наа чыл сыбыларын чонға полызығ пирҷең пірігістер ӧкістерге паза чуға чуртапчатхан сӧбірелерге иртірҷеңнер. Мусульман олғаннары анда асхынах араласчаң. Хызыҷахтар уламох полбаҷаңнар. Амғы туста Азербайджанда наа чыл сыбызын турғысчаң кибір пиктел парған. Президент дворезі хыриндағы ачыхта хазна наа чыл сыбызы турғызылча. Орамалар гирляндаларнаң чазалчалар, наа чылға чарыдылған мероприятилер иртірілчелер. Чылығ климат ӱчӱн, сыбыларның кӧп сабазы пос иткен полча. Чурт істінде наа чыл сыбызын турғызып, аны чазаҷаң кибір ідӧк пар.

Япониядағы наа чыл ағазы

Кампукудзи монастырь алнындағы кибірліг кадомацу
Алғыда кӧр. Кадомацу

Япониядағы наа чыл ағазы Кадомацу (яп. 門松, сӧстер тілбестее. «ізік алнындағы харағай») адалча. Ол харағайнаң, бамбукнаң, палых одынаң паза пасха нимелернең сызырнаң ораалған арғамҷынаң иділче. Аны чурт ізігі алнында турғысчалар.

Іди Наа чыл худайын удурлапчалар. Ол аның ӱр нимеске орны полча.

Хаҷан-да Наа чылда тӱнӱктерде тіріг ағасты турғысчаңңар. Аймах орыннарда ол пасха-пасха адалча:

  • огамимацу (яп. 拝み松, пазырҷаң харағай)
  • кадзаримацу (яп. 飾り松, чазалған харағай)
  • иваимацу (яп. 祝い松, пайрамнығ харағай)
  • момбаяси (яп. 門ばやし, хаалха алнындағы арығ)
  • монкамбасира (яп. 門神柱, халха алнындағы ызых столб)

Кадомацуның пірге пӱдізі, итчең оңдайы, турғысчаң орны чоғыл. Харағайдаң пасха аны дубтаң, тал пазынаң, каштаннаң алай бамбукнаң тимнепчелер. Оларны алынҷа алай пасха ағаснаң хада турғысчалар. Кадомацу ізік алнында ла турғызылбинча. Олар садтарны, комнаталарны, ибдегі алтарьларны паза пасхазын чазапчалар. Кадомацу тасхар турғызылза, хайди даа ікілердең ізіктің алай халханың оң паза сол саринда поларға кирек. Оларның аразында ӱстӱнде рис сызырынаң симэнава тіп арғамҷы ілілче. Тура істінде кадомацу пірердең турғызылча. Аның ортызында кӧп сабазын чиит харағайның алай пасха ағастың салаалары ӱс, пис алай читі хадылға тартылчалар. Оларны дафнифилумның паза померанец пӱрлерінең чазапчалар, комбу суғ одынаң ораап салчалар, тӧзіне салаалар салчалар. Чазанҷыхтарны ағас ідістерзер турғысчалар.

Вьетнамдағы наа чыл ӧзімнері

Вишня чахайахтары
Хоа-май

Наа чыл ағазы кэйнеу полча. Ол узуны алты метр пӱрліг бамбук палказы, андар аймах нимелерні, ол санда амулеттерні, оригами-палыхтарны, кактустар салааларын, петук тӱктерін, кокос, баньян пӱрлерін хаптырчалар [11].

Полған на турада алтынзарыхта персик (hoa đào, хоа-дао) орныхча, центральнай паза ӱстӱнзархы районнарда — хоа-май (Ochna integerrima), тағлығ чирлерде — хоа-бан (hoa ban). Алтынзарыхта (пай чурттарда) пірееде япон абрикозын турғысчалар, ол ідӧк вьетнам тілінең «май» адалча[12]. Алтынзархы паза центральнай аймахтарда Наа чылға комнаталарда кумкват ағастары учурапчалар[13][14]. Аның аймах ӧңнері пай чуртасты алғаанын таныхтапчалар.

Пасха ӧзімнер аразында аймах бонсай ағастар, хризантема (hoa cúc, хоа кук); бархатцы, вантхо (vạn thọ) ӱр чуртасты таныхтапчалар; ӱстӱнзарыхта андағ ӧзім целозия (mào gà) саналча, алтынзарыхта — нарцисс (thủy tiên), хоа-быом (hoa bướm). Хаҷан-да узах частығлар нарцисстер орты хараада чарылзыннар тіп, кӱстерін салҷаңңар. XXI чӱс чылда Тет ӱлӱкӱнге чарылчатхан ағастарны ӧскірчеткеннері чахсы парыс итчелер: ағасты 10 000 азыра США долларына садыбызарға чарир[15], аннаңар кӧп кізі улуғ нимес ағазахтарны арендаа алча[16].

Наа чыл сыбызы наа чыл иирі чіли

«Наа чыл сыбызы» теені мероприятиені таныхтапча. Ол удаа олғаннарға иртірілче.

Алған орын

  1. ↑ Первые в СССР. Как Харьков вернул новогоднюю ёлку. Рамблер.ру. Дата обращения: 31 Улуғ хырлас айы 2018. Архивировано 3 Улуғ хырлас айы 2021 года.
  2. ↑ Главная ёлка России. Справка. РИА Новости (20111218T0020+0400Z). Дата обращения: 17 Улуғ хырлас айы 2018. Архивировано 18 Улуғ хырлас айы 2018 года.
  3. ↑ Рост, возраст, диаметр: что известно о главной новогодней ёлке России. ТАСС. Дата обращения: 17 Улуғ хырлас айы 2018. Архивировано 18 Улуғ хырлас айы 2018 года.
  4. ↑ В Красноярске поставят ёлку высотой с 15-этажный дом! Комсомольская правда (10 Улуғ хырлас айы 2008). Дата обращения: 31 Улуғ хырлас айы 2011. Архивировано 17 Хосхар айы 2013 года.
  5. ↑ Дед Мороз, хоровод у елки, шампанское под бой курантов: Откуда появились современные новогодние традиции, КП (29 Улуғ хырлас айы 2023). Дата обращения: 29 Кічіг хырлас айы 2024.
  6. ↑ В Таллине состоятся огненные шоу новогодних елок (2003). Дата обращения: 13 Кӱрген айы 2015. Архивировано 25 Улуғ хырлас айы 2015 года.
  7. ↑ Таллинн просит не выбрасывать праздничные ёлки (2009). Дата обращения: 13 Кӱрген айы 2015. Архивировано 25 Улуғ хырлас айы 2015 года.
  8. ↑ Крону и евро разожгли. Газета Мустамяе (район Таллина), (2011)
  9. ↑ В Ласнамяэ (район Таллина) состоится масштабное огненное шоу (2015). Дата обращения: 13 Кӱрген айы 2015. Архивировано 12 Кӱрген айы 2015 года.
  10. ↑ В Ласнамяэ работают 12 пунктов по сбору новогодних елок. Delfi (5 Кӱрген айы 2021).
  11. ↑ Коллектив авторов, 1993, с. 46—47.
  12. ↑ Nhat Tan apricot village prepares for Tet holiday (англ.). Vietnam.net. Дата обращения: 11 Азығ айы 2013. Архивировано 15 Азығ айы 2013 года.
  13. ↑ Flowers go to street (англ.). Vietnam.net. Дата обращения: 10 Азығ айы 2013. Архивировано 15 Азығ айы 2013 года.
  14. ↑ Tet - a magical time (англ.). Vietnam.net. Дата обращения: 10 Азығ айы 2013. Архивировано 15 Азығ айы 2013 года.
  15. ↑ Expensive ornamental trees for Tet holiday (англ.). Vietnam.net. Дата обращения: 10 Азығ айы 2013. Архивировано 15 Азығ айы 2013 года.
  16. ↑ Popularity grows for Tet blossoms (англ.). Vietnam.net. Дата обращения: 10 Азығ айы 2013. Архивировано 15 Азығ айы 2013 года.

Литература

Ссылкалар

Алған орны - https://kjh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Наа_чыл_ағазы&oldid=144249