Ағастар одыртчаң кӱн

Рувики тiп сайттаң
«Ағастар одырчаң кӱн»
День посадки леса.jpg
Пасталғаны 1874 чыл
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

«Ағастар одырчаң кӱн» (алай «Ағастар кӱні», «Ағас кӱні») — ағастарны одыртарға хығырчатхан экология кӱні. Тилекейнің кӧп хазналарында экология сурығларына хайығ тартчаң, чох пол парған арығларны айландырҷаң, городтарда ӧзімнернең ӧңнендірҷең пӧгіннең таныхталча[1].

Ағастар одырчаң кӱн 150-ҷе чыл мының алнында тӧстелген. Америкадағы ботаник, фермер, аал хонии министрі Стерлинг Мортон  (орыс) (рус. 1874 чылда аны кирген. Ағастар одыртчаң пастағы кӱн Небраска-Ситиде (Небраска штат, США) ирткен[2].

Россияда XIX чӱс чылның халғанҷы он чылында ӱгренҷілер хабазиинаң ағастар одыртылғаннар ағас хадарчызы Митрофан Турскийнің пастаанаң[3].

Тархын

1872 чылда Небраска штатта штаттың Аал хонии устанызының чыылиинда чирнің хачызы Стерлинг Мортон чыл сай чирлерде ӧзім-ағастар одыртчаң кӱнні таныхтир чӧпнең айланған. Чыылығ араласчылары Мортонның сағыс-кӧгізінең чарасханнар, штаттың чуртағҷылары пу мероприятиеде ӧткін араласханнар. Чӧрімнің салтары маңнаныстығ полған: Пастағы «Ағастар кӱнін» 1872 чылның чарыс айының 10-ҷы кӱнінде (англ. Arbor Day) иртіріп, аның араласчылары миллионға чағын ағас одырт салғаннар. Он чыл пазынаң «Ағастар кӱні» штаттың пічікке кирілген ӱлӱкӱні полыбысхан.

Ағастар одыртчаң кӱнге чарыдылған открытка

Пір чӱс чыл пазынаң, 1970 чылда, пу ӱлӱкӱн национальнай пол парған, аны Чир кӱні адап салғаннар. 1990 чылда ол кӱн чоннар аразындағы синге читкен, іди хосхар айының 22-ҷі кӱнінде Чоннар аразындағы Чир ине кӱні  (орыс) (рус. чіли таныхталча.

«Ағастар кӱні» Миннесотада, 2009

Ағастар одыртчаң кӱннер паха хазналарда

Россия

Россияда пу ӱлӱкӱн «Тиксі Россиядағы ағастар одыртчаң кӱн» адалча. Чыл сай сілкер айының ікінҷі алай ӱзінҷі чечімезінде иртірілче (Россияның Европа чардығында). Пу чӧрімнің тархыны XIX чӱс чылның халғанҷы чылларынаң пасталча, саблығ орыс учёнай, ағас хадарчызы Митрофан Турскийнің  (орыс) (рус. пастаанаң иртірілче[3]. 1898 чылда Россияның Ағас департаментінің чӱс чылына чарыдылған Ағастар одыртчаң кӱннер хосхар айының халғанҷы — сілкер айы пастағы кӱннерінде иртчең[4]. 1902 чылға ӱлӱкӱн Россия империязының 40 азыра губерниязында иртчең. Чӧрім ӧткін апарылҷаң Ростов-на-Дону городта. Анда Ағастар одыртчаң ӱлӱкӱн пастағызын на 1910 чылда иртірілген.

Октябрь революциязы соонаң ағастарны одыртчаң кибір айландырылған. 1920 чылда Москвада Сокольниктегі чир-чайаанға хынчатхан кічіг олғаннарның станциязы ағастарны одыртчаң кӱннерні хатап иртір сыххан. Пу ӱлӱкӱнде ӱгренҷілернің аалҷызы Владимир Маяковский полған[5].

Амғы Россияда 2010 чылдағы ӧрттер  (орыс) (рус. соонаң Ағас хонииның федеральнай агенствозы пастаанаң чир-чайаанны хайраллаҷаң «Тиксі Россиядағы Ағастарны одыртчаң кӱні» чӧрімні иртірчең чарадығ алылған[6]. Россия Федерациязының регионнарының кӧп ағас хоныхтарында, город-аалларында ағастар одыртчаң субботниктер иртчелер.

Тиксі Россиядағы Ағастарны одыртчаң кӱн пастағызын на 2011 чылның сілкер айының 14-ҷі кӱнінде таныхталған[7] — 2011 чылны ООН Чоннар аразындағы арығ чылы тіп чарлабысхан. 2011 чылдағы чӧрім хоостыра, 25 миллионҷа хорбы одыртылған, аның чирі читі муң гектарны асхан. Чӧрімде 60 регионның 200 муң азыра кізізі араласхан. Пу экология чӧрімін РФ-ның Правительствозы чаратхан. Ағастар одыртчаң национальнай кӱнні чыл сай иртірер чарадығ алылған. Пічік хоостыра, Тиксі Россиядағы чӧрім ай тооза иртче (ӧӧнінде хосхар-сілкер айларында). Хайзы регионнарда аннаң ирте алай орай арах иртче — анзы кӱннер турчатханынаң палғалыстығ[8].

Хорбылар регионнарның климады хоостыра таллаг иртчелер. Кӧзідімге, алтынзархы-кидеркі регионнарда харағай, сыбы паза тыт одыртылча, ӧӧн чардығында — харағай паза сыбы. Ыраххы Востокта паза Сибирьде сабаллығ ағастарнаң хазың одыртылча. Россияның ӱстӱнзархы чардығында — дуб, бук, каштан, хузух паза тирек. Ағастар арығларда, парктарда, скверлерде, муниципальнай паза ӱгредіг учреждениелер чирлерінде, кӧп хадыллығ туралар хыринда одыртылчалар[9].

«Тиксі Россиядағы ағастар одыртчаң кӱн» Санкт-Петербургтағы хазна ағас паза техническай университедінде, 2023 чыл

Чӧрім СМИ-ларда тарадылча. Ағас хоныхтары ағас одыртчаң чирлерні кӧзітчелер, аны тимнепчелер, хорбылар пирчелер. Чӧрім араласчылары-полысчыларға тиріглер пирілче, ағасты орта одыртар инструктаж иділче. Аймах пірігістер аралазадыр, ол санда студенттер паза вузтар тоғынҷылары[10]. Чӧрімнің пӧгіні арығларны айландырары, чир-чайаанны хайраллирына ӱгредері паза ағас аразында посты орта тудынарын тилідері полча.

2014 чылда Мурманск облазында часхыда ағастар «Чиңіс арии» одыртылчалар[11].

Алжир

Алжирде «Ағастар одыртчаң кӱнні» чыл сай чарыс айының 27-ҷі кӱнінде таныхтапчалар.

Бельгия, Италия, Лесото паза Португалия

«Ағас кӱні» Италия Республикада, Бельгияда, Португалияда, паза Лесотода кӧрік айының 21-ҷі кӱнінде таныхталча.

Бразилия

Бразилияда «Ағастар одырчаң кӱн» (Dia da Árvore) ӱртӱн айының 21-ҷі кӱнінде таныхталча.

Венесуэла

Венесуэла пу кӱнні сілкер айының халғанҷы позырағында таныхтапча.

Германия

Германияда «Ағастар одыртчаң кӱн» (Tag des Baumes) хосхар айының 25-ҷі кӱнінде таныхталча. Пастағызын на 1952 чылда полған.

Египет

Египетте «Ағастар одыртчаң кӱн» кибірли кӱрген айының 15-ҷі кӱнінде таныхтапчалар.

Израиль

«Ағастарның наа чылы» — киртініснең палғалыстығ, экология тузалығ ӱлӱкӱн.

Иран

Иранда ӱлӱкӱн кӧрік айының 5-ҷі кӱнінде таныхталча (алай кӧрік айының 6-ҷы кӱнінде).

Казахстан

«Ағастарны одыртчаң национальнай кӱн» чылда ікі хати (часхы-кӱскӱде) хосхар паза ӱртӱн айларында таныхталча.

Камбоджа

Камбоджа Королевствозы «Ағастарны одыртчаң кӱн» хандых айының 1-ғы кӱні таныхталча.

Кения

«Ағастар одыртчаң кӱн» Кенияда хосхар айының 21-ҷі кӱнінде таныхталча.

КНР

Хыдат Чон Республиказында «Ағастар одыртчаң кӱн» кӧрік айының 12-ҷі кӱнінде таныхталча.

Хыдат Республика

Тайвань олтырыхта, Хыдат Республикада, «Ағастар одыртчаң кӱнні» КНР-наң хада таныхтапчалар.

Коста-Рика

Коста-Рикада «Ағастар одыртчаң кӱн» (Día del Árbol) хандых айының 15-ҷі кӱнінде таныхталча.

Македония

Македонияда ағастар одыртчаң чӧрім 2008 чылдаң сығара кӧрік айының 12-ҷі кӱнінде иртче.

Малави

Малавиде «Ағастар одыртчаң кӱн» кибірли улуғ хырлас айының ікінҷі пас кӱнінде таныхталча.

Мексика

Мексикада «Ағастар одыртчаң кӱн» (Dia National de Arboles) от айының ікінҷі тӧрт хонығында таныхталча.

Намибия

Намибияда «Ағастар одыртчаң кӱнні» 2004 чылдаң сығара чыл сай чарыс айының 8-ҷі кӱнінде таныхтапчалар.

Алған орын

  1. ↑ The Arbor Day Foundation. web.archive.org. Дата обращения: 7 Кічіг хырлас айы 2025.
  2. ↑ Алан Бойе. The Complete Roadside Guide to Nebraska. books.google.ru. Дата обращения: 7 Кічіг хырлас айы 2025.
  3. ↑ 1 2 Нина Колоскова. 20 сентября – День леса. /web.archive.org. Дата обращения: 7 Кічіг хырлас айы 2025.
  4. ↑ Хлюстов В.К. Из истории празднования Дней древонасаждения. Дни леса. web.archive.org. Дата обращения: 7 Кічіг хырлас айы 2025.
  5. ↑ Биография В.В. Маяковского. web.archive.org. Дата обращения: 7 Кічіг хырлас айы 2025.
  6. ↑ Всероссийский день посадки леса. Рослесхоз. web.archive.org. Дата обращения: 7 Кічіг хырлас айы 2025.
  7. ↑ День посадки леса станет общероссийской традицией, Вести.RU, web.archive.org (14 Сілкер айы 2011). Дата обращения: 7 Кічіг хырлас айы 2025.
  8. ↑ Всероссийский день посадки леса, Приокско-Террасный государственный природный биосферный заповедник (14 Сілкер айы 2021). Дата обращения: 7 Кічіг хырлас айы 2025.
  9. ↑ Черненкова, Марина. Когда отмечают Всероссийский день посадки леса в 2025 году, Общественная служба новостей (9 Сілкер айы 2025). Дата обращения: 7 Кічіг хырлас айы 2025.
  10. ↑ Практика организации региональных общественных научно-образовательных мероприятий в сфере экологии и устойчивого развития (на примере Тамбовской области) // Вопросы современной науки и практики. — № 2. — С. 196-200.
  11. ↑ Спецпроект «Лес Победы». Зеленая Россия. Дата обращения: 7 Кічіг хырлас айы 2025.

Ссылкалар

Алған орны - https://kjh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Ағастар_одыртчаң_кӱн&oldid=154105