Пограничник кӱні

Рувики тiп сайттаң
Presidential-library-icon.svg

Тузаланылған материаллар

Б. Н. Ельциннің адынаң Президент библиотеказынаң алылғаннар

Пу статьяда Б. Н. Ельциннің адынаң Президент библиотеказының чыындызының
материаллары тузаланылча
Пограничник кӱні
Дмитровградтағы прай тӧллернің пограничниктеріне хумартхы тас
Дмитровградтағы прай тӧллернің пограничниктеріне хумартхы тас
Таныхталчатхан орны  Россия
 Белоруссия
 Киргизия
 Таджикистан
Кӱні Сілкер айының 28-ҷі кӱні
Таныхталчатханы чыл сай
Кибiрлер фейерверк
чахайах салары
Палғалыстығ Россия ФСБ-зының хырығҷы службазы
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Пограничник кӱні (орыс. День пограничника) — Россия Федерациязының ФСБ-ның хырығ службазының тоғынҷыларының паза ветераннарының профессиональнай ӱлӱкӱні. Чыл сай сілкер айының 28-ҷі кӱнінде таныхталча. Кӱн 1918 чылның сілкер айының 28-ҷі кӱнінде РСФСР-ның хырығ хадаа тӧстелгенінең палғалыстығ. СССР-да ӱлӱкӱн 1958 чылда пічікке кирілген, Россия Федерациязында президенттің 1994 чылдағы чахиинаң артызылған.

Тархын

Хырығ войсколарының Русьтағы тархыны Засека линиязындағы хадағҷыларнаң пасталча.

1571 чылда «Станица службазынаңар уложение» сых килген, анда хырығларны хадарҷаң оңдайлар пазылған.

1782 чылда императрица II Екатерина чахығда хол салыбысхан, аның хоостыра хырығларны хадарар паза хырығларны хайығда тудар ӱчӱн «таможня ілҷірбезінің паза хадағ» институды тӧстелген[1].

1827 чылның орғах айының 5-ҷі кӱнінде император I Николай  (орыс) (рус. Россияда чааҷы оңдайларына тӧстенчеткен хырығдағы таможня хадаан тӧстирдеңер положениені чаратхан. Пастағы пӧгін кидеркі хырығдағы контрабанданаң кӱрезері ле полған. Пола-пола пӧгіннер саны алғып одырған. 1830 чыллар тоозылчатханда, хадағ хазна хырығларын хадарҷаң, хазнаның чир, чаа, экономика паза политика кирексіністерін арачылаҷаң, ідӧк карантин сыныхтаан апарған, ідӧк хасхыларнаң тискен кізілерні тутчаң[2].

1893 чылға читіре Россия империязында хазна хырығларын Финанстар министерствозының Таможня чыылығлары департаментінің хырығ хадаа хадарған. III Александрның 1893 чылның чарыс айының 15-ҷі кӱніндегі чахиинаң департаменттің хойнында кӧнізінең финанстар министрінің холына кірчеткен Хырығ хадааның алынҷа корпузы тӧстелген. 1857 чылдағы Таможня уставына тӧстене кірерін паза сығарын сыныхтиры Хырығ жандармериязына пиріл парған[2].

Советский тузы

Октябрь социалистическай революциязы соонда, 1918 чылның сілкер айының 28-ҷі кӱнінде, РСФСР-ның чон комиссарларының чӧбі РСФСР-ның хырығларының хырығ хадаан  (орыс) (рус. тӧстеп алған. Аның тоғызына «Россияның Социалистическай Федеративнай Советскай Республиказының хырығ кирексіністерін арачылиры, хырығ істіндегі полосада, тізең, алынҷа кізіні паза чонның ис-пайын арачылиры» кірген[3]. Ана пу кӱнге соонаң пограничник кӱнін таныхтир кӱн чарыдылған[1].

Илбек Адалығ чаа пасталарынаң немец-фашисттер войсколарының сабызына пурнада пограничниктер нандырғаннар. Оларның тоғырланызы ыырҷыға алнынзар чӧрізін тудыбызарға паза совет армиязының частьтарын кӧзірібізерге оңдай пирген. Чаа чылларында хырығ службазының тоғынҷылары хазна хырығларын хадарарынаң пасха фронттарның паза армияларның тылларын хайраллирынаң, истребитель батальоннарын тӧстирінең паза оларнаң устирынаң, оккупацияа кірген чирде тоғырланыс иртірерінең айғасханнар. Илбек Адалығ чаа тузында 60 муң азыра пограничник ӱреп парған, 100 муң азыра кізі орденнернең сыйыхтатхан, 158-зі Совет Союзының Матыры полған, 36 хырығ полкы орденнернең сыйыхтатхан, 25 полкха, тізең, аарластығ аттар пирілген[4][5].

1946 чылдаң сығара хырығ войсколары нинҷе-де алызығ ирткеннер: олар Ӏстіндегі киректер министерствозының (1946 паза 1953) паза Хазна хорғыс чох поларынҷа министерствоның (1949) холында полғаннар. 1957 чылдаң сығара пограничниктер Хазна хорғыс чох поларынҷа комитетке кіргеннер[6].

1958 чылға теере совет пограничниктері ведомство ӱлӱкӱніне азығ айының 15-ҷі кӱнін санаҷаңнар, пу кӱнде 1921 чылда ВЧК  (орыс) (рус. кнезі Феликс Дзержинский «Хырығларны хайраллирынҷа теестегі нимес комиссарларға инструкцияны» чаратхан[7]. 1958 чылның сілкер айының 15-ҷі кӱнінде СССР-ның министрлер чӧбі пограничник кӱнін чыл сай сілкер айының 28-ҷі кӱнінде таныхтирдаңар чарадығ алған. Ӱлӱкӱн Владимир Ленин 1918 чылда Финанстар киректерінҷе чон комиссарының ведомствозында хырығ хадаан тӧстирдеңер Декретте хол салылған кӱнге чарыдылған[6][8].

Амғы Россия

1991 чылның улуғ хырлас айының 3-ҷі кӱнінде Хырығ войсколарының ӧӧн устаа, функцияларын СССР-ның хазна хырығларын хайраллирынҷа комитетке пиріп, чох иділген[9].

СССР изел парған соонда, 1992 чылның хандых айының 12-ҷі кӱнінде Россия президенті «Россия Федерациязының Хырығ войсколарын тӧстирдеңер» чахығда хол салыбысхан. 1993 чылның улуғ хырлас айының 30-ҷы кӱнінде Федеральнай хырығ службазы тӧстелген[5].

1994 чылның сілкер айының 23-ҷі кӱнінде Россия президенті Борис Ельцин «Пограничник кӱнін турғызардаңар» чахығда хол салыбысхан, таныхтаҷаң кӱнге сілкер айының 28-ҷі кӱнін артыс салған[10].

2003 чылның кӧрік айының 11-ҷі кӱнінде Россия президенті Владимир Путин 2003 чылның от айының 1-ғы кӱнінең сығара Федеральнай хырығ службазын чох иткен «Россия Федерациязының хорғыс чох киреенде хазна устаан чахсыландырар оңдайлардаңар» федеральнай законда хол салыбысхан. Аның функциялары РФ-ның Хорғыс чох поларынҷа федеральнай службазына пиріл парғаннар[11].

2005 чылның кӧрік айының 7-ҷі кӱнінде хырығ войсколары чох иділгеннер, че Россияның ФСБ-ның хырығ службазының прай формированиелері хырығ органнары тіп адал сыхханнар[12].

2008 чылдаң сығара пограничниктернің подразделениелері контрактниктернең не толдырылҷаңнар, че 2023 чылның улуғ хырлас айында Россия президенті Владимир Путин армияа алылчатхан кізілерге ФСБ-ның хырығ частьтарында табырах чааҷы службазын иртерге чаратхан[13]. Пасха хан агенті тіп саналчатханнарға, наркотиктернең тузаланчатханнарға, пасха хан чирінің гражданствозы алай чарғылатханы пар кізілерге чарадылбинча[14].

Пасха хазналар

Россиядаң пасха сілкер айының 28-ҷі кӱнін Белоруссияда, Киргизияда паза Таджикистанда таныхтапчалар[15].

Право статузы

Пограничник кӱні РФ-ның президентінің чахиинаң хазна синінде турғызылған Россия Федерациязындағы официальнай профессиональнай ӱлӱкӱн полча[16]. Хазна ӱлӱкӱннерінең пасха, профессиональнай ӱлӱкӱн тоғынминчатхан ӱлӱкӱн кӱннеріне кірбинче[17].

Ӱлӱкӱн Россияның ФСБ-ның хырығ службазында тоғынчатхан чааҷыларына, хырығ органнарының гражданскай кізілеріне, профильліг ӱгредіг заведениелерінің курсанттарына паза профессор-преподавательлеріне, ідӧк хырығ войсколарының ветераннарына теелче[18].

Кибірлер

Пограничник кӱнінде Россияның, Арачыланыс министерствозының паза Хорғыс чох поларынҷа федеральнай службаның устаа ведомствоның кізілеріне паза ветераннарына официальнай алғыстастар ысча[7].

Заставаларда паза устаныстарда пайрамнығ пӱдіріглер, чаламалар кӧдірері, хазна паза ведомство сыйыхтарын читірері, теестегі чааҷы званиелерін пирері иртче. Хырығларның арачылағҷы ӱреен арачылағҷыларын улуғлап, Москвадағы пограничниктернің хумартхы тастарына паза Ады чох чааҷының сӧӧгіне чахайахтар паза веноктар салҷаң кибір иртірілче[19]. Москвада, хырығ округтарының паза хырығ войсколарының группаларының устаныстары орныхчатхан матыр городтарда пайрамнығ фейерверк иртче[16].

Ӱлӱкӱн кип-азааның кибірліг чардыхтары кӧк фуражка паза кӧк чоллығ тельняшка полчалар[7]. Ӱлӱкӱннің тании хызыл-от кӧк хырығ столбазы полча[20].

Ӱгредіг

Россияның ФСБ Хырығ службазына офицер кадрларын паза специалисттерін тимнирі ӧнетін пӧзік чаа ӱгредіг заведениелерінде «Хырығ тоғызы» паза «Право хайраллаҷаң тоғыс» кӧстегҷе апарылча[21][22]:

  • Россияның ФСБ академиялары (Москва)
  • Россияның ФСБ хырығ академиязы (Москва)
  • Россияның ФСБ-ның Москвадағы хырығ институды
  • Россияның ФСБ-ның Москвадағы наа искіріг технологиялар институды
  • Россияның ФСБ-ның Голицындағы хырығ институды (Москва облазы)
  • Россияның ФСБ-ның институды (Санкт-Петербург)
  • Россияның ФСБ-ның институды (Нижний Новгород)
  • Россияның ФСБ-ның институды (Новосибирск)
  • Россияның ФСБ-ның институды (Екатеринбург)
  • Россияның ФСБ-ның Калининградтағы хырығ институды
  • Россияның ФСБ-ның Кургандағы хырығ институды
  • Россияның ФСБ-ның Хабаровсктағы хырығ институды
  • Россияның ФСБ-ның чар хазындағы хадағ институды (Анапа)

Хырығ органнарындағы службаа кандидаттар психофизиологическай істезіглер, имнег сыныхтаан, физическай тимненіс синін сыныхтирын паза хазна чазыдын пӱдірчеткен искіріглерге чарадығ идер процедураны иртерге киректер[23].

Погранвойсколарда служба ирткен саблығ кізілер

  • Белоруссия президенті Александр Лукашенко
  • КПСС-тың ЦК-ның Ӧӧн хачызы Константин Черненко[24]
  • Совет Союзының Матыры Никита Карацупа[25]
  • Писатель-сатирик Михаил Зощенко[24]
  • Олимп чемпионы Александр Мальцев
  • Ырҷы Леонид Агутин
  • Ырҷы Николай Трубач
  • Ырҷы паза актёр Михаил Гребенщиков
  • Актёр Борис Галкин[23]

Алған орын

  1. ↑ 1 2 Когда в России появилась пограничная служба. Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  2. ↑ 1 2 Текст статей :: Пограничная служба ФСБ России. ps.fsb.ru. Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  3. ↑ День пограничника, Президентская библиотека имени Б.Н. Ельцина (28 мая 1994). Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  4. ↑ Виктор Сокирко. До последнего патрона. osfsb.ru. ФСБ: За и против. Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  5. ↑ 1 2 День пограничника в России, РИА Новости (14 Хосхар айы 2025). Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  6. ↑ 1 2 Охрана границ Советского государства (1917–1991 гг.). ps.fsb.ru (В источнике не указана). Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  7. ↑ 1 2 3 Кирилл Каллиников. День пограничника в России: история и традиции праздника. Российская газета (27 Сілкер айы 2024). Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  8. ↑ День пограничника в 2026 году. Lenta.ru (12 Кічіг хырлас айы 2025). Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  9. ↑ День пограничника в России: история и традиции праздника, РИА Новости (28 Сілкер айы 2013). Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  10. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 23.05.1994 г. № 1011, Президент России. Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  11. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 11.03.2003 г. № 308, Президент России (11 марта 2003). Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  12. ↑ Федеральный закон от 07.03.2005 г. № 15-ФЗ, Президент России. Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  13. ↑ Путин разрешил призыв в погранслужбу ФСБ, РБК (25 декабря 2023). Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  14. ↑ Федеральный закон от 25.12.2023 № 639-ФЗ ∙ Официальное опубликование правовых актов. publication.pravo.gov.ru. Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  15. ↑ 28 мая - День пограничника. paodkb.org (28 Сілкер айы 2023). Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  16. ↑ 1 2 Указ Президента РФ от 23 мая 1994 г. N 1011 "Об установлении Дня пограничника". Система ГАРАНТ. Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  17. ↑ ТК РФ Статья 112. Нерабочие праздничные дни. КонсультантПлюс. Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  18. ↑ День пограничника в России, Московский Дом ветеранов войн и Вооруженных Сил. Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  19. ↑ День пограничника 2026: какого числа, история и традиции праздника, kp.ru (В источнике не указана). Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  20. ↑ Краткая история появления пограничного столба в России. Пресс-служба Протвино (16 Сілкер айы 2019). Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  21. ↑ Перечень образовательных организаций. Порядок приема :: Федеральная Служба Безопасности. fsb.ru (В источнике не указана). Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  22. ↑ Военные училища Российской Федерации (PDF). Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  23. ↑ 1 2 День пограничника в 2025 году. Вести.ру (17 Хосхар айы 2025). Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  24. ↑ 1 2 Зеленые фуражки: Кто из известных людей был пограничником. Коммерсантъ (28 Сілкер айы 2024). Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.
  25. ↑ Никита Федорович Карацупа — самый известный следопыт. Портал Госуслуг Алтайского края. Дата обращения: 26 Сілкер айы 2026.

Литература

Ссылкалар

Алған орны - https://kjh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Пограничник_кӱні&oldid=154624