Ельцин, Борис Николаевич
Тузаланылған материаллар
| Борис Николаевич Ельцин | |
|---|---|
| | |
|
| |
| 25 декабрьда 1991 — 31 декабрьда 1999 | |
| Правительство пазы |
Егор Гайдар (т. т., 1992) Виктор Черномырдин (1992—1998) Сергей Кириенко (1998) Виктор Черномырдин (т. т., 1998) Евгений Примаков (1998—1999) Сергей Степашин (1999) Владимир Путин (1999—2000) |
| Вице-президент |
Александр Руцкой (1991—1993) должность чох иділген(после 1993) |
| Алнындағы кiзi | должность тӧстелген; ол позы РСФСР Президенті чіли |
| Орнына халған кізі |
Виктор Черномырдин (ӱр нимеске операция тузында тоғызын толдырған, 5—6 ноябрьда 1996 ч.) Владимир Путин |
| 22 сентября по 4 октября 1993 чылның 22 сентябрьынаң сығара 4 октябрьына теере полномочиелері хоостыра Александр Руцкой таласхан | |
| 1 январьда 1994 — 31 декабрьда 1999 | |
| Алнындағы кiзi | должность тӧстелген |
| Орнына халған кізі | Владимир Путин |
| 6 ноябрьда 1991 — 15 июньда 1992 | |
| Алнындағы кiзi | Иван Силаев |
| Орнына халған кізі |
Егор Гайдар (тоғ. толд.) Виктор Черномырдин |
| 16 мартта — 18 майда 1992 | |
| Президент | ол позы |
| Алнындағы кiзi | Константин Кобец |
| Орнына халған кізі | Павел Грачёв |
| 10 июльда — 25 декабрьда 1991 | |
| Правительство пазы |
Иван Силаев (1990—1991) ол позы (правительство пазы президент чіли, 1991—1992) |
| Алнындағы кiзi |
должность тӧстелген; ол позы РСФСР-ның Ӧӧркі Чӧбінің кнезі чіли |
| Орнына халған кізі | должность чох иділген; ол позы Россия Федерациязының Президенті чіли |
| 29 майда 1990 — 10 июльда 1991 | |
| Алнындағы кiзi | Николай Грибачёв |
| Орнына халған кізі | Руслан Хасбулатов |
| 18 февральда 1986 — 18 февральда 1988 | |
| 1 июльда 1985 — 18 февральда 1986 | |
| 24 декабрьда 1985 — 11 ноябрьда 1987 | |
| Алнындағы кiзi | Виктор Гришин |
| Орнына халған кізі | Лев Зайков |
| 2 ноябрьда 1976 — 18 апрельде 1985 | |
| Алнындағы кiзi | Яков Рябов |
| Орнына халған кізі | Юрий Петров |
|
|
|
| Тӧреен кӱні |
1 азығ айы 1931 Бутка, Бутка аймағы, Урал облазы, РСФСР, СССР |
| Ӱреен кӱні |
23 хосхар айы 2007 (76 час) Москва, Россия |
| Чатчатхан чирі | Новодевичье сыырат |
| Пабазы | Николай Игнатьевич Ельцин (27 июньда 1906-30 майда 1977) |
| Іҷезі | Клавдия Васильевна Ельцина (хыс Старыгина, 1908—1993) |
| Ипчізі | Наина Иосифовна Ельцина (Гирина) (c. 1956) |
| Палалары |
|
| Партия |
КПСС (1961—1990) партиязы чох (1990—2007) |
| Ӱгредии | С. М. Кировтың адынаң Уралдағы политехническай институт |
| Профессия | инженер-строитель |
| Киртінізі | православие |
| Автограф |
|
| Сыйыхтары | |
| Чаа службазы | |
| Служба чыллары | 19??—2000 |
| Принадлежность |
|
| Звание | |
| Устаан | Россия Федерациязының Тирігліг кӱстерінең Ӧӧркі главнокомандующайы (1992 чылның 7 майынаң 1999 чылның 31 декабрьына теере) |
| Чаалазығлар |
Августтағы путч Карабахтағы талас Приднестровьедегі талас Осетин-ингуш талаз] Россияның Ӧӧркі Чӧбінің тарада сӱрері Грузиядағы гражданскай чаа Пастағы чечен чаазы Таджикистандағы гражданскай чаа Боевиктернің Дагестанзар кірізі Ікінҷі чечен чаазы |
Борис Николаевич Ельцин (1 азығ айы 1931[2][3][…], Бутка[d], Бутка аймағы[d], Урал облазы[d], РСФСР[d], СССР[d] — 23 хосхар айы 2007[2][3][…], Москва[d], Россия[d][4]) — совет паза Россия тузындағы партия, хазна паза политика кізізі, тиксі чон тапхан Россия Федерациязының президенті ( 1991—1999]])[lower-alpha 2]; Россияның халых-политика паза экономика пӱдізінің реформаторы. 1991 чылның кічіг хырлас айынаң сығара 1992 чылның хандых айына теере пір саңай Правительствонаң устаан[5][6]. 1992 чылның кӧрік айынаң сығара сілкер айына теере Россия Федерациязының Арачыланыс министрінің тоғызын толдырған.
СССР-ның Ӧӧркі Чӧбінің Союз Чӧбінің 10-ҷы паза 11-ҷі хығыртығларының депутады (1979—1989); СССР-ның Ӧӧркі Чӧбінің Президиум араласчызы (1984-1988). СССР-ның Чон депутады паза СССР-ның Ӧӧркі Чӧбінің Национальностьтар Чӧбінің араласчызы (1989—1990). РСФСР-ның чон депутады паза РСФСР-ның Ӧӧркі Чӧбінің кнезі (1990—1991). КПСС кізізі (1961—1990), КПСС Ӧӧн Комитедінің кізізі (1981—1990); партияда КПСС-тың Свердловсктағы обкомының пастағы хачызы (1976—1985), КПСС-тың Ӧӧн Комитедінің хачызы (1985 – 1986) паза КПСС-тың Москвадағы горкомының пастағы хачызы полған (1985—1987). Ленин орденінің кавалері (1981).
Олған паза чиит тузы
1931 чылның азығ айының 1-ғы кӱнінде Урал облазындағы Бутка аалда (амғы Свердловск облазындағы Талицкай аймах) пайын алдыртыбысхан кресеннер сӧбірезінде тӧреен. Аннаңар Ельцин мемуарларда позы пасхан[7][8].
Борис Ельциннің іҷезі — Клавдия Васильевна Ельцина (хыс фамилиязы Старыгина, 1908—1993[9]) кресеннердең сыххан. Тікчең ус полған[10][11].
Борис Ельциннің пабазы — Николай Игнатьевич Ельцин (27 июньда 1906 — 30 майда 1977), пӱдірігҷі[12]. 1934 чылның хосхар айының 28-ҷі кӱнінде Андриан харындазынаң паза тӧрт тоғысчынаң хада одырт салғаннар. Оларны тоғысчылар аразында Совет ӱлгӱзінең тоғыр агитация апарчатханы ӱчӱн пыролааннар. 1934 чылның сілкер айының 23-ҷі кӱнінде Татар АССР-ның ОГПУ ПП тройказы РСФСР-ның Уголовнай кодекзінің 10-ҷы пунктының 58-ҷі статьязынҷа (Совет ӱлгӱзінің тоғыр пропаганда паза агитация) чарғыладып, 3 чылға тӱзедіг-істеніс лагерінзер ызылған.
1936 чылның ӱртӱн айының 29-ҷы кӱнінде Н. И. Ельцинні чахсы тудынған ӱчӱн азынада позыдыбысханнар. 1936 чылның чарыс айының пастағы кӱннерінде Казаньзар айланып, олох туразында чуртап сыххан[13]. Мындох 1937 чылда Николайнаң Клавдия Ельциннернің ікінҷі ооллары тӧреен — Михаил[14][15].
1937 чылда Ельциннер Уралзар айланғаннар. Анда Н. И. Ельцин Березникидегі химкомбинаттың пӱдіриинде мастер полған. Нинҷе-де чыл пазынаң заводтағы пӱдіріг пӧлиинің пастығы полыбысхан[10][16].
Ельциннің олған тузы Пермь облазындағы Березники городта ирткен. Андох школаны (амғы А. С. Пушкиннің адынаң 1 № школа) тоос салған. Ельциннің чуртас чолы танығларынаң паза СМИ искіріглері пастыра[10], ол чахсы ӱгренген, класстың старостазы полған, че тудызарға хынҷаң, аның ӱчӱн хырыстырҷаң[11].
Ельциннің сол холында ікі салаа паза ӱзінҷізінің чардығы чох полған[17]. Ельциннің чооғынаң, оларны ол, граната азарға иткенде, чара чачырас соонда чідір салған[17]. Пу чоохха Сергей Кара-Мурза[18] паза Юрий Мухин киртінмееннер. Салаалары чох полған ӱчӱн, Ельцин армия службазын иртпеен[17].
1955 чылның хосхар айының 9-ҷы кӱнінде пос холынаң пасхан чуртас чолы хоостыра, 1949 чылда ол С. М. Кировтың адынаң Уралдағы политехническай институттың пӱдіріг факультедіне ӱгренерге кіріп алған[7][19], 1955 чылда аны «инженер-пӱдірігҷі» квалификациялығ «Промышленнай паза гражданскай пӱдіріг» специальностьча тоос салған[8].
Студент тузында волейболнаң айғасхан, городтың піріктірілген ӧмезі ӱчӱн ойнаҷаң. СССР-ның спорт узы полыбысхан. 1952 чылда Молотов облазындағы (Пермь облазы) волейболҷа ипчілер ӧмезінің тренері полған. Ол команда РСФСР марииның орындағы арға-мӧрійлерінде араласхан (6-ҷы орынға сыххан)[20].
Профессия паза партия кирее
1955 чылда тоғыс хоостыра «Уралтяжтрубстрой» трестсер ызылған. Анда пір чыл аразына нинҷе-нинҷе пӱдіріг специальнозына ӱгреніп алған. Анаң аймах-пасха пӱдіріг объекттерінде мастер, участок пастығы полған. 1957 чылда тресттің пӱдіріг устанызының прорабы полыбысхан[10]. 1961 чылда КПСС-сар кірібіскен. 1963 чылда Свердловсктағы тура пӱдірҷең комбинаттың ӧӧн инженеріне турғызылған[8]. 1966 чылдаң сығара —Свердловсктағы ДСК-ның устағҷызы[21].
1963 чылда Свердловск городтың Киров аймааның XXIV-ҷі партия пірігізінің чыылиинда пір чӧпнең КПСС-тың город чыылииның делегадына табылған. XXV-ҷі аймах чыылиинда КПСС-тың Киров аймаандағы комитедінің кізізіне паза КПСС-тың Свердловск облазындағы конференция делегадына табылған.
КПСС-тың Свердловсктағы обкомында
1968 чылда КПСС-тың Свердловсктағы область синіндегі комитедінің партия тоғызына ызылча. Анда ол пӱдіріг пӧлиинең устаан. 1975 чылда КПСС-тың Свердловстағы область комитедінің хачызына табылған, ол областьтың промышленность тилізі ӱчӱн нандырған[7][8].
1976 чылда КПСС-тың Ӧӧн Комитедінің Политбюрозы чахиинаң, КПСС-тың Свердловск обкомының пастағы хачызына табылған (Свердловск облазының устағҷызына турғызылған тирге чарир), 1985 чылға теере пу орында полған[7]. Ельциннің чахиинаң, чибіргі ӱс хадыллығ, КПСС-тың обкомының городтағы иң пӧзік туразы пӱт парған. Городта аны «Белый Дом», «Зуб мудрости» паза «Член партии» тіп солалап салғаннар[22]. 1970 чылларның ікінҷі чардығында Р352 автомобильлер чолының пӱдіриин пастабысхан. Ол Свердловскты областьтың алтынзархы чардығынаң палғалыстырыбысхан[23]. Ідӧк аның устаанда чуртағҷылар барактарнаң наа тураларзар кӧскеннер[17]. Политбюроның Ипатьевтер туразын (царь сӧбірезін ат салғаннар 1918 чылда) чох идерінеңер чарадиин толдырарға хабасхан. Аның алнындағы Я. П. Рябов аны толдыр полбаан. Политбюро Сверловскта метрополитен пӱдірерге чарадарын чуртасха кирген. Свердловск облазынзар ас-тамах кирерін чахсыландырыбысхан. Хус фабрикаларының паза фермаларының пӱдіриин ӧскірібіскен. Ельциннің устаанында областьта сӱтке талоннар чох иділгеннер. 1980 чылда Чииттернің чурт комплекзін тӧстирге хабасхан паза Балтым, Патруши аалларда поселоктар пӱдірер экспериментті иртірерге чаратхан. Балтымдағы культура паза спорт ӧргезі поғдархаҷаң ниме полыбысхан. Ол туранаң «пӱдірігде тиңнесчең ниме чох полған» тіп саналған[24].
Свердловскта партия тоғызы тузында Борис Ельцинге запастағы полковник чааҷы званиезі пирілген[1].
СССР-ның Ӧӧркі Чӧбінде
1978—1989 чылларда – СССР-ның Ӧӧркі Чӧбінің депутады (Союз Чӧбінің кізізі). 1984 – 1988 чылларда – СССР-ның Ӧӧркі Чӧбінің Президиумының кізізі. Ағаа хоза, 1981 чылда КПСС-тың XXVI-ҷы чыылиинда КПСС-тың Ӧӧн Комитедінің араласчызына табылған. Анда партиядаң 1990 чылда сыхханҷа полған[7][8].
1985 чылда М. С. Горбачёв КПСС ЦК-ның Ӧӧн хачызына табылған соонаң, Москвазар тоғынарға ызылған (Е. К. Лигачёвтың чӧбінҷе), хосхар айында КПСС ЦК-да пӱдіріг пӧлиинің устағҷызы полыбысхан. 1985 чылның хандых айында, тізең, пӱдіріг сурығларынҷа КПСС ЦК-ның хачызына табылған[7].
КПСС-тың Москвадағы город комитедінде
1985 чылның улуғ хырлас айында КПСС ЦК-зының Политбюрозы чӧбінең, КПСС-тың Москвадағы город комитедінің пастағы хачызына турғызылған. Должностьха киліп, столицадағы партия паза совет аппарадын арығлап пастаан. КПСС-тың Москвадағы город комитедінің кӧп устағҷы-тоғынҷыларын паза аймах комитеттерінің пастағы хачыларын тоғыстаң сығарыбысхан. Садығ тураларын, складтарны, городча чӧрчеткен транспорт тоғызын позы сыныхтап чӧріп, саблан парған. Москвада ас-тамах ярмаркаларын иртір сыххан. Ельциннің тузында Москваның тилізінҷе наа Ӧӧн план тимнелген. Тархын зданиелерін чох идерге чарадылбин сыххан. Город кӱні таныхтыл сыххан[10].
1986 чылның азығ айындағы КПСС-тың XXVII чыылиинда КПСС ЦК-ның Политбюро кізізінің кандидадына табылча, пу тоғыста 1988 чылның азығ айының 18-ҷі кӱніне теере полча[8].
1987 чылда кӱскӱде партияның устағ-пастааның читпестерін чон алнында кӧзітче. Чарыс айының 21-ҷі кӱнінде КПСС-тың Ӧӧн Комитедінің Пленумында тыыда чоохтаныбысхан (Политбюроның пірее араласчыларының тоғыс оңдайларын хомайлаан, ол санда Егор Лигачёвтың тоғызын, перестройканың ағырин парчатханын, ідӧк Михаил Горбачёвтың «культ личности» пасталчатханынаңар искірген), аның соонда Политбюро кізізіне кандидатха паза санабасха сурынған[8]. Аның соонда позын хомайлап сыхханнар, ол санда пастап анынаң хада полғаннары даа (кӧзідімге, «перестройка архитекторы» Александр Яковлев). Пола-пола ол алҷаастарын пілініп, пыросынған.
Кічіг хырлас айының 3-ҷі кӱнінде Ельцин Горбачёвха пічік пазыбысхан. Анда ол позын Москвадағы город комитедінің пастағы хачызы тоғызында артыс саларға сурынған[25].
Кічіг хырлас айының 9-ҷы кӱнінде чӱрее ағырыбысхан ӱчӱн имнег туразынзар кірген[10].
Кічіг хырлас айының 11-ҷі кӱнінде Москвадағы город комитедінің пленумында хатап пыросынған даа полза[26], МГК-ның пастағы хачызы тоғызынаң суурылған.
1988 чылның кӱрген айының 14-ҷі кӱнінде Ельцин СССР-ның Хазна стройы кнезінің пастағы орынҷызына — СССР-ның министріне — турғызылған[7][21][8].
Азығ айының 18-ҷі кӱнінде КПСС-тың Ӧӧн комитедінің Пленумының чарадиинаң ол КПСС-тың Ӧӧн комитедінің Политбюро кандидады полбиныбысхан, Ӧӧн Комитеттің кізізі чіли халған.
СССР-ның чон депутадына табылғаны
1989 чылның кӧрік айының 26-ҷы кӱнінде Ельцин СССР-ның чон депутадына 1 № национальнай-территория округынҷа табылған (Москва город), ағаа табығҷыларның 91,53 % ӱннерін пирібіскен. Табығларда араласханнарның саны 90 % читкен[10]. Ельциннең тоғыр ЗИЛ-ның генеральнай устағҷызы Евгений Браков парған. Табығлар соонаң Ельцин СССР-ның министрі полбиныбысхан (че СССР-ның пӱдірігҷе хазна комитедінің кнезінің пастағы орынҷызының тоғызында халған)[27]. Табығлар тузында Съездте Ельцин Ӧӧркі Чӧпсер ирт полбин салған, че И. Казанник позының депутат мандадын Ельцинге пирібіскен (1993 чылның чарыс айында Ельцин аны Россия Федерациязының Ӧӧн прокурорына турғызыбызар).
1989 чылның хандых айынаң сығара 1990 чылның улуғ хырлас айының 26-ҷы кӱніне теере Борис Ельцин – СССР-ның Ӧӧркі Чӧбінде Национальностьтар Чӧбінің араласчызы. СССР-ның Ӧӧркі Чӧбінің пӱдірігҷе паза архитектураҷа комитет кнезіне табылып, СССР-ның Ӧӧркі Чӧбі Президиумының араласчызы полыбысхан. Регионнар аразындағы депутаттар группазының паза пір устағҷызы полыбысхан.
1989 чылда Ельцин нинҷе-де суум-саамнығ киректің араласчызы полыбысхан. Чайғызын, США-да аалҷы полып[28], чон алнында ізілікте чоох тутхан тіп искірілген[29]. В. Дзуккони авторның Италиядағы La Repubblica газетада пу киректеңер сыххан хабары «Правда» газетада хатап чарых кӧрче. Пос чирінде анзы партияның устағ-пастаа «пасха сағынчатхан» Ельциннең тоғыр парчатханына саналған. Аның соонаң газетаның ӧӧн редакторы В. Г. Афанасьев тоғызынаң суурылған. Позы Ельцин ол киректі узуп полбинчатхан сылтаанда , иртензер снотворнай ізібіскенінең чарыт пирген[17]. Ӱртӱн айында Подмосковьеде Ельциннең изі чох кирек пол парған. Ол тахтадаң аңдарылған, аннаң пасха автомобиль саайына кірген: ӱртӱн айының 21-ҷі кӱнінде ол парчатхан «Волга» автомобиль «Жигулиге» урун парған, андада Ельцин азаан ағыртып алған.
1990 чылның кӧрік айының 4-ҷі кӱнінде Ельцин РСФСР-ның чон депутадына Свердловсктаң табылған[7].
1990 чылның хосхар айының 25-ҷі кӱнінде Испаниязар официальнай нимес чорых тузында авиация саайына кір парған. Оорхазын ағыртып алған кізее операция иділген. Пір ай пазынаң, РСФСР-ның Ӧӧркі Чӧбінің кнезіне табығлар тузында прессада саайны СССР-ның КГБ-зы тимнеен тіп сағыстар пол килгеннер. Ол саайдаңар кӧп чоох-чаахтар тарааны табығлар салтарына теелгеннер тіп кӧріс искірілген.
РСФСР-ның Ӧӧркі Чӧбінің кнезі
1990 чылның сілкер айының 29-ҷы кӱнінде Ельцин РСФСР-ның Ӧӧркі Чӧбінің кнезіне 3-ҷі хати соонаң табылған, ағаа 535 ӱн пиріл парған (итсе, 531 ле ӱн киректелген). «Кремльнің кандидады» Александр Власовха 467 ӱн пиріл парған[10].
Ельциннің устаанынаң, Ӧӧркі Чӧпте хазнаның пазағы тилізінҷе законнар алыл парғаннар. Ол санда РСФСР – ның ис-пайынаңар Закон алылған.
1990 чылның хандых айының 12-ҷі кӱнінде РСФСР-ның Чон депутаттарының чыылии РСФСР-ның хазна суверенитедінеңер Декларация алыбысхан. Анзы Россия законодательствозы Союзтинаң хыринда кӱстіг полчатханын киречілепчеткен. Пу кирек РСФСР-ның Ӧӧркі Чӧбінің кнезіне улуғ политика кӱзін пирген, аның алнында, тізең, ол ікінҷі орында полған. РФ-ның Ӧӧркі Чӧбінің чарадиинаң[30], 1991 чылның хандых айының 12-ҷі кӱні Россия Федерациязының хазна ӱлӱкӱні полыбысхан.
От айының 12-ҷі кӱнінде КПСС-тың XXVIII-ҷі чыылиинда Ельцин партияны паза аның устағҷызы Михаил Горбачёвты хомайлап чоох тутхан. Олох кӱн КПСС-таң сыхчатханын искірібіскен.
1990 чылның орғах—ӱртӱн айларында Союзха кірген республикаларның «суверенитеттер парады» соонҷа автономнай пӱдістер паза РСФСР-ға кірчеткен хайзы регионнарның «суверенитеттер парады» пар сыххан. Ӏди, Карельскай АССР-ның, Коми АССР-ның, Татар АССР-ның, Удмурт паза Саха-Якут АССР-ның, Чукотка автоном округының, Адыгея АО (Адыгея АССР), Пӱрӱт АССР-ның, Башкир АССР-ның, Калмык АССР-ның, Марий АССР-ның, Чуваш АССР-ның, Ямал – Ненец автоном округының, Тағлығ Алтай АО-ның (Тағлығ Алтай АССР), Иркутск облазы паза даа пасхазының хазна суверенитеді чарлалған. Ол тустағы пу паза пасха пічіктерде республикаларның суверенитеттіг полчатханы чарлалған. Олох туста хазна синінде пос алынҷа полыбызардаңар паза РСФСР-даң сығыбызардаңар сурығ турғызылбаан, федеральнай кіннең палғалысты, оларнаң чӧптезіг идіп, апарары кӧрілген.
Пірее СМИ-лер Борис Ельцин «Суверенететті нинҷе азыр полар синінҷе алыңар» чоохтанғанын тіпчелер. Ол пу сӧстерні 1990 чылның орғах айында Уфазар чорығы тузында чоохтанған осхас. Сынында чооғы пасха полған:«піс Ӧӧркі Чӧпке, Башкирияның правительствозына чоохтапчабыс: постарың азыр полар ӱлгӱнің чардығын алып алыңар»[31][32].
1990 чылның улуғ хырлас айында СССР-ның президенті М. С. Горбачёв наа Союз Чӧптезиинің проектін кӧзіткен. 1990 чылның улуғ хырлас айының 24-ҷі кӱнінде СССР-ның Чон депутаттарының IV чыылии СССР-ны нааҷылалған пір тиң сувереннай республикалар федерациязы чіли артыс саларға кирек тіп чарадығ алған. Анда хайдағ даа национальностьтығ кізінің правозы паза пос чуртазы толдырыларға киректер[33].
1991 чылның азығ айының 19-ҷы кӱнінде Борис Ельцин Ригада паза Вильнюсте пол парған киректер соонда, хаҷан СССР-ның устағ-пастаа чааҷылар кӱстеріне айланған, телевидение пастыра чооғында ол киректі хоймайлаан паза пастағызын на Михаил Горбачёвты тоғызынаң сығарарға паза ӱлгӱні Федерация Чӧбіне, хайзына союз республикаларының устағҷылары кірчелер, пирібізерге тіп искірген. Ікі кӱн пазынаң РСФСР-ның Ӧӧркі Чӧбінің чыылиинда «алтының пічии» хығырылған (Ӧӧркі Чӧп кнезінің орынҷылары С. П. Горячеваның паза Б. М. Исаеватің, ікі палатаның кнестері В. Б. Исаковтың паза Р. Г. Абдулатиповтың, ідӧк оларның орынҷылары А. А. Вешняковтың паза В. Г. Сыроватконың), олар Ельциннің Ӧӧркі Чӧптең авторитарнай оңдайлығ устапчатханына хынминчатханнарын искіргеннер. Ельциннің алнын алған Р. И. Хасбулатов (кнестің пастағы орынҷызы), депутаттар пу айланысха ырах парарға пирбееннер.
Кӧрік айының 17-ҷі кӱнінде тиксі Союз синіндегі референдумда СССР-ны хайраллап халар паза нааҷылабызар ӱчӱн чонның кӧп сабазы ӱнін пирібіскен. Алты республиканың чуртағҷылары (Литва, Эстония, Латвия, Грузия, Молдавия, Армения) андар кірбееннер, республикаларның ӱлгӱзі референдумны иртірерге ынабаан. 1991 чылның часхы - чайғы тузында, новоогаревскай процесс адал парған тоғысчы ӧме хоостыра (РСФСР араласхан), нымзах, децентрализованнай федерация чіли наа союзты тӧстирдеңер проект тимнелген.
Россия Президенті
Пастағы президент тузы
1991 чылның азығ айының 7-ҷі кӱнінде РСФСР-ның Ӧӧркі Чӧбі 581-I № «О мерах по обеспечению проведения референдума СССР и референдума РСФСР 17 марта 1991 года» чарадығ алған, аның хоостыра Россияның прай чирлерінде СССР-ны хайраллап халарынаңар тиксі Союзтағы референдумны паза РСФСР-нын президенті поларға киректелчеткенін пӧгер сурығдаңар РСФСР-ның референдумын иртірері кӧріл парған[34]. 1991 чылның кӧрік айының 17-ҷі кӱнінде Россияның 71,34 % табығҷызы СССР-ны хайраллап халар ӱчӱн ӱннерін пирібіскеннер; Россияның 69,85 % табығҷылары Россияда президент полға кирек тіп ӱннерін пирібіскеннер[35][36]. 1991 чылның хосхар айының 5-ҷі кӱнінде Россияның Чон депутаттарының чыылии РСФСР-ның президент табығларын 1991 чылның хандых айының 12-ҷі кӱніне турғыс салған[37]. Олох чылның хосхар айының 24-ҷі кӱнінде РСФСР-ның Ӧӧркі Чӧбі, референдум салтарына сылтанып, «РСФСР-ның Президентінеңер» паза президент табығларынаңар законнарны алған[38][39].
1991 чылның хандых айының 12-ҷі кӱнінде ирткен табығларда Борис Ельцин утып алған. Аның ӱчӱн табығҷыларның 57,30 % ӱні пирілген. Тоғызына ол 1991 чылның от айының 10-ҷы кӱнінде кірген. Ол тиксі чоннаң табылған Россия хазназының пастағы пазы полыбысхан[7].
Ельцинні президентке тапхан соонда, августтағы путч пол парған. Андада совет ӱлгӱзінің ӧмезі ГКЧП (Сағыбаан киректерҷе хазна комитеді) тӧстелчеткенін чарлабысхан. Анзы 1991 чылның орғах айының 20-ҷі кӱнінде полар Союз чӧптезиин хыйа идер пӧгіннең иділген. Союз чӧптезии хоостыра СССР чох иділчеткен паза Сувереннай хазналар союзы тӧстелчеткен полған. ГКЧП пазы СССР вице-президенті Г. И. Янаев полыбысхан, ол СССР-ның президентінің тоғызын толдырчатхан кізі чіли позын чарлабысхан. Ельцин ГКЧП тоғырланызынаң устаан. Ол чиңіп алған. Орғах айының 21-ҷі кӱнінде ГКЧП утыр салған. Союзтағы ӱлгӱ органнары, КПСС паза СССР-ның Президенті М. С. Горбачёв - 1991 чылның орғах айында Крымда полған - изі чох саринаң таныхталғаннар. 1991 чылның улуғ хырлас айына СССР изел парған.
1991 чылның чарыс айының 28-ҷі кӱнінде РСФСР-ның чон депутаттарының V съездінде Борис Ельцин чағдапчатхан экономика реформаларынаңар чарлабысхан[40]. Б. Н. Ельцин хол салған РСФСР-ның президентінің 6 ноябрьда 1991 чылда сыххан 171 № «О реорганизации Правительства РСФСР» чахиинҷа, реформалар тузында РСФСР-ның Правительствозынаң РСФСР президенті устапча[41]. СССР сайбал парғандох, 1992 чылның кӱрген айында, паалар либерализациязы пасталған, анаң — Союзха кірген хазна предприятиелерінің приватизациязы.
Россияның социальнай-экономика тилізінҷе паза конституция пӱдізін алыстырарынҷа пір тӧӧй кӧріс полбаан сылтаанда, 1992-1993 чылларда хазнада политика кризизі пар сыххан. Анзы, пір саринаң, президенттің паза правительствоның пір чӧптіг полбаанынаң таныхталған, пасха саринаң, Ӧӧркі Чӧптің кізілерінең Чон депутаттарының чыылии ынағ полбааннар.
1993 чылның хосхар айының 25-ҷі кӱнінде тиксі Россиядағы референдум ирткен. Анда Россия кізілеріне тӧрт сурыға нандыр пирерге киректелген[42]:
- Россия Федерациязының президенті Б. Н. Ельцинге киртінчезер бе? (58,7 % киртінчелер)
- Россия Федерациязының президенті паза правительствозы 1992 чылдаң сығара апарчатхан социальнай-экономика политиказынаң чарасчазар ба? (53,0 % чарасчалар)
- Россия Федерациязының президент табығларын азынада иртірерге кирек тіп санапчазар ба? (50,5 % чарасчалар)
- Россия Федерациязының чон депутаттарының табығларын азынада иртірерге кирек тіп санапчазар ба? (67,2 % чарасчалар)
Референдумда табығҷыларның 64,05 % араласхан. Пастағы паза ікінҷі сурығлар чуртасха кирілгеннер. Оларның ӱчӱн референдумда араласхан улустың чарымызынаң кӧп арах кізізі ӱнін пирібіскен. Ӱзінҷі паза тӧртінҷі сурығлар толдырылбааннар, оларның ӱчӱн референдумда аралазар праволығ кізілернің чарымызынаң тӧбін кізі ӱнін пирген[43]. Референдум салтарлары политикадағы тартысты паза Конституция кризизін нииктеп полбааннар.
Б. Н. Ельцин Россия президентінің 1400 № чахиинда хол салыбысхан соонда — Ӧӧркі Чӧпке паза Чон депутаттарының чыылиина законнар алҷаң тоғысты тохтадарға кӧріл парған — 1993 чылның чарыс айында Съездті паза парламентті кӱснең сӱріп, ідӧк наа конституцияны алыбысхан соонда, тартыс тохтадылған.
Борис Ельциннің президент полған туста Чечняда чаа пар сыххан (1994—1996). СССР изелген соонда, регион Россия Федерациязының законнарынҷа чуртабаан. 1994 чылның улуғ хырлас айының 11-ҷі кӱнінде Борис Ельцин России президентінің 2166 № «Чечня Республика чирінде законнар толдырчаң, правонаң тузаланҷаң паза халых чуртазын хорғыс чох итчең оңдайлардаңар» чахиинда хол салған. Аның хоостыра, Чечнязар федеральнай войсколар кирілгеннер. 1995 чыл пасталчатханда, Грозныйны федеральнай кӱстер аар алған соонда, федеральнай войсколар Чечняның тӱс чирін холға кирерге кӱстенгеннер. Сала соонаң арах, Россияда президент табығларына чӧрім парчатханда, халых чечен кампаниязын чағын итпинчеткен сылтаанда, Россияның устағ-пастаа чаа киректерін табырах тохтадыбызар тоғысты апар сыххан. Іди, 1996 чылның орғах айында Хасавюрттағы чӧптезіглер иділген соонда, чаа киректері тоозылған. Чӧптезіг хоостыра, Чечня пос алынҷа полыбысхан. Политика саринаң пу сурығ 2001 чылның улуғ хырлас айының 31-ҷі кӱніне пӧгіл парарға кирек полған.
1995 чылда Борис Ельцин Россия президентінің тӧрт чахиинда хол салыбысхан[44]. Анда залог аукционнарын иртірері кӧріл парған. Аукционнарны утып алған коммерциялығ банктардаң Россия правительствозы кредит алар оңдайлығ полған, че залогха хазна предприятиелелерінің акция пакеттері пиріл турған (азынада Россия Федерациязының финанстар министерствозы полған на банкта счёт ас турған паза анда кредит синінҷе ахча тут турған[45])[46]. Чоохтасхан тус пазынаң правительствоға кредитті айландырарға киректелген; киліспезе, хазна акцияларының пакеді банк холына кірерге кирек полған[46]. Правительство кредиттерін айландыр полбаан, акция пакеттері банктарға пирілген. Россия Федерациязының Сананыс палатазының сананыстарынаң, залог аукционнарын иртірген сылтаанда, федеральнай ис-пай уғаа ниик паазынаң парыбысчаң. Марығ, идерге ле сағыснаң иртірілҷең. Банктар, тізең, правительствоға хазнаныңох ахчазын пирҷеңнер[45].
1995 чылның улуғ хырлас айының 17-ҷі кӱнінде Хазна думазының II хығыртииның табығлары ирткеннер. Анда пастағы орынға КПРФ сых парған. Ельцин 1996 чылның азығ айының 15-ҷі кӱнінде теестегі президент табығларында аралазарынаңар чарлабысхан[47]. Аның алнында, 1996 чылның кӱрген айының 4-ҷі кӱнінде, ол Россия президентінің администрация устағҷызы С. А. Филатовха коммунисттер утып албазыннар тіп, ікінҷі хати президентке табыларға итчеткенін искірген[48].
Ікінҷі президент тузы
Борис Ельцин 1996 чылда чайғыда, ікі чарылып ирткен табығларда ікінҷі президент тузына табылған[7]. Аның ӧӧн «ыырҷызы» Г. А. Зюганов полыбысхан[21]. Б. Н. Ельциннің ікінҷі президент тузында экономика кризизі пол парған, ол 1998 чылның орғах айының 17-ҷі кӱнінде дефолтха ағылған. Россия правительствозы пис хати алысча; КПРФ фракциязы паза Хазна думазындағы пір чӧптіг кізілері 1999 чылның сілкер айында президентке импичмент чарлап кӧргеннер; Ікінҷі чечен чаазы пар сыххан.
1999 чылның хырлас айының 31-ҷі кӱнінде Борис Ельцин Россия президентінің тоғызынаң парчатханын чарлабысхан[7]. Президент тоғызын толдырчатхан кізее ол туста Россия правительствозының кнезі полған Владимир Путин турғызылған. Ол 2000 чылның кӧрік айында ирткен азынада президент табығларында утып алған[21].
Ельцин тоғызынаң сығыбысхан соонда
Азых мероприятиелер
2000 чылның кӱрген айының 6-ҷы кӱнінде, президент полбиныбысхан туста, Вифлеемзер чорыхта Россия делегациязынаң устаан. Андар чорыхты ол хазна пазы полғандох кӧр салған[49]. Хосхар айының 5-ҷі кӱнінде Россияның Пенсия чыындызының пазы Михаил Зурабов Борис Ельцинге 2000 чылның кӧрік айының 31-ҷі кӱнінде сыххан пенсионер удостоверениезін читір пирген[50].
2000 чылнын сілкер айының 7-ҷі кӱнінде Борис Ельцин преемнигі Владимир Путиннің Россия президентіне инаугурациязында араласхан[51].
2000 чылның чарыс айында Борис Ельциннің «Президентский марафон» киндезі чарыхха сыххан. Анда ол позының адынаң 1996 чылда табығ кампаниязынаң сығара пасталған паза президент тоғызынаң парыбысхан пастағы айларға теере полған киректердеңер пасча[52]. Спустя месяц он учредил Фонд первого президента России Б. Н. Ельцина[53].
2001 чылның хандых айының 12-ҷі кӱнінде «Ада чир-сууна чахсы киректер иткен ӱчӱн» I степеньніг орденнең сыйыхтатхан.
2003 чылда Иссык-Кульдағы пансионаттарның пірсінде (Киргизия) позына турғызылчатхан хумартхы тасты азарында араласхан. Аның адынаң Терскей Ала-Тоо сынның ортызындағы пазы (2002 чылда пасха адалған алнында – Огус-Пазы Ортызындағы) адал парған[54]. Тоғыстаң сығыбысхан соонда, Ельцин нинҷе-де хати Иссык-Кӧлде арғызы — пастағы Киргизия президенті Аскар Акаевте — ааллаан полған.
2004 чылның ӱртӱн айында Киргизия президенті Аскар Акаевтің пастаанаң, Ельциннің ады Киргизия- Россия славян университедіне пирілген (Бишкек)[55].
2005 чылның хосхар айының 7—11 кӱннерінде Борис Ельцин Азербайджанда полған[56][57]. Чорых тузында президент И. Алиевнең тоғасхан паза президент полған Гейдар Алиевтің сӧӧк оймаанда полған[58][59]. Олох чылның ӱртӱн айының 7-ҷі кӱнінде, Сардинияда тынанчатхан туста, чоон пудын сындыр салған[60]. Москвазар кӧзірілген, ағаа операция иділген. 2005 чылның ӱртӱн айының 17-ҷі кӱнінде имнег туразынаң сыххан.
2006 чылның азығ айының 1-ғы кӱнінде — пірее искіріглер хоостыра, Россия президенті Владимир Путиннің пастаанаң[61] — Борис Ельцин 75 чазын Улуғ Кремль ӧргезінің Георгиевскай залында таныхтаан[61][62]. Олох кӱнде 75 чазынаң Ах-арығ благовернай илбек князь Димитрий Донскойның I степень орденінең сыйыхтатхан.
2006 чылның сілкер айының 7-ҷі кӱнінде Борис Ельцин Кремльде Президент полкының 70 чылы пайрамында аалҷы полған[63].
2006 чылның орғах айының 22-ҷі кӱнінде Латвия президенті Вайра Вике-Фрейберга Борис Ельцинге «1991 чылда Латвияның пос алынҷа полчатханын чағын иткен ӱчӱн, ідӧк Россия войсколарын Прибалтика хазналарынаң сығарарында хозым иткен паза демократия Россиязын пӱдірчеткен ӱчӱн» Ӱс чылтыс I степеньніг орденін[21] читірген. Сыйыхтатчатхан туста Борис Ельцин СССР президенті Михаил Горбачёвтың Прибалтикада демократияа тартылчатханынаң тоғыр полғаны «улуғ алҷаас» полғанын искірген. Сыйых читіргені — ГКЧП-ны чох иткенінең пеер 15 чылына киліс парған. Вике-Фрейберга чооғынаң, Ельцинге сыйых орғах айындағы путч тузында чапчаң хайынғаны ӱчӱн пирілген. Анзы Латвияа пос пол парарға полыс пирген. Латвиядағы орыстар, тізең, орденні алып, Борис Ельцин «Латвияда чуртапчатхан орыстарны садыбысхан» паза «демократиязы чох национальнай политиканаң чарас салған» тіп чарлабысханнар.
2006 чылның улуғ хырлас айының 2-ҷі кӱнінде теннисче Дэвис Кубогының мариинда хада хонғанынаң паза пархазы Мариянаң хада полған[64], Анда Россия Аргентинаны чиңіп алған[65].
25 марта — 2 апреля 2007 чылның кӧрік айының 25-ҷі кӱнінең сығара хосхар айының 2-ҷі кӱніне теере Иорданияның ызых орыннарында полған. Иорданияда Борис Николаевич Ӧліг талайда тынанған, анаң Израильзер, Иисус Христос кіреске тӱскен тіп Иордан чирінзер пар килген[65][66][67].
Ӧлімі паза тӱгенҷі чолына ӱдескені
Борис Ельцин 2007 чылның хосхар айының 23-ҷі кӱнінде Москва тузынҷа 15:45 часта Ӧӧн клиническай имнег туразында, чӱрее тохтап парған сылтаанда, ӱреен. Аның пастап чӱрек-тамыр системазы, анаң пасха системалары толдыразынаң тоғын полбиныбысханнар, пасха сӧснең, істіндегі органнар тоғызы сайбалған, анзы чӱрек-тамыр системазының ағыриинаң палғалыстығ — искірген РИА Новости интервьюзында Россия Президентінің Имнег кіні устанызының устағҷызы Сергей Миронов[68]. Олох туста «Вести» телепрограммада ол президент полған кізінің ӧлімінің пасха сылтаан искірген: «Ельцин аар катаральнай-вирус инфекциязынаң ағырған (соох ағырии), анзы прай органнарның паза системаларның тоғызына тееп парған». Ельцин имнег туразынзар ӧлімінің 12 кӱн алнынҷа кірген. Президент полған кізее операция иткен кардиохирург Ренат Акчуриннің чооғынаң, Ельциннің тоозыл парарын «пір дее ниме кӧзітпеен». Борис Ельциннің туған-чағыннарының сурынызынаң сӧӧгі таллалбаан.
Б. Н. Ельцинні тӱгенҷі чолына кибірлерні Арачылағҷы Христос храмында иртіргеннер. Ол хосхар айының 24-ҷі кӱнінең 25-ҷі хараазына тооза азых полған. Полғанына ла Россияның президенті полған кізінең анымҷохтазып аларға чарир полған. «Хаҷан полза, тархын ағаа сын паалағ пирер», — таныхтаан Москва патриархы II Алексий. Ол тӱгенҷі чолына тигіриб кибірінде паза ӱдезерінде араласпаан. Отпевание тигіриб кибірлерінең толдыразынаң иртпеен тіп кӧріс пар — «раб Божий» сӧстер истілерге кирек полған, Ельцинні, тізең, «наа ла ӱреен Россияның пастағы президенті Борис Николаевич» чіли ӱдескеннер[69].
Ельцинні хосхар айының 25-ҷі кӱнінде Новодевичье сыырадында чааҷы кибірінҷе чыып салғаннар[70]. Анымҷохтасчатхан кӧзідіглерні кӧні эфир пастыра прай хазна каналлары кӧзіткеннер.
Борис Ельцинні паалааны
Чонның кӧрізі
2023 чылның азығ айының істезіг танығларынаң, Борис Ельцинге чахсы саринаң 8 ле % кізі чахсы хайған. Россияннар аразында апарылған сурастырығның чарымы хомай саринаң паалаан, 35 % кізі ортымах хайған тіп нандырған. 18 – 24 частығ чииттер пастағы президентке чахсы хайчалар тіп таныхталча. Андағлар удаа Москвада паза Телеграмдағы каналны хығырчатханнар санында табыл парчалар (30 % чағын). Хомай саринаң хайчатханнар аразында ӧӧнінде улуғ частығлар, улуғ нимес городтарда чуртапчатхан улус паза ТВ хабарларына киртінчеткеннері таныхталған.
Кидеркі хазналардағы пірее политиктер паза СМИ-лар Ельциннің тоғызын пасха-пасха оңдайнаң паалапчалар. Ельциннің ӱчӱн СССР саңай изел парған тіп таныхталча («Financial Times» кӧрізі), ол экономика реформаларын апарған, коммунисттернең тоғыр полған. Аның тузындағы ӱлгӱ пілістіг полбаан тіп, хазна ис-пайын ниик паазынаң садыбызып, «олигархтар» клазы пол килген тіп, Чечнядағы чаа ӱчӱн, коррупция паза анархия тиліп пастааны, чонның чуртас сині паза экономика тӱс парғаны паза ӱлгӱні Путинге пирібіскені ӱчӱн пыролапчалар. Кидеркілер Путиннің тузында демократия уғаа асхынах, «авторитаризмге айланчатханы полча» тіпчелер[71][72][73].
США-ның президенті полған Билл Клинтонның кӧрізінең, Ельцин «тилекейде чуртас алызарына кӧп ниме ит салған. Аның кӱстенгенінең тилекейдегі чуртас чахсы саринзар алыс парған». Клинтон Ельциннің чӧптезіп пілчеткен оңдайын пӧзік паалапча. Клинтонның сағызынаң, Ельциннің тузында «Россияда сынында пос прессалығ паза ӧткін гражданскай халыхтығ демократия плюрализмі тиліп сыхча». Клинтон 2000 чылда Ельцинге Путиннің хоостыра сағыстарынаң ӱлескенін сағысха кирче: Клинтон Путиннің «Ельцин чіли демократия принциптеріне чағын полчатханына паза оларға тудынарға тимдезіне» киртінмеен. 2001 чылда КНР кнезі Цзян Цзэминь Б. Ельцинні «хыдат чонының мының алындағы арғызы» тіп адаан[74].
Сӧбіре
Борис Ельциннің ипчізі, ікі хызы, пис пархазы паза ӱс кӧргенегі пар полған.
- Ипчізі — Наина Иосифовна Ельцина (1932 чылда тӧреен, хыс фамилиязы Гирина, 25 часха читіре — Анастасия).
- Хыстары:
- Елена Окулова (1957 чылның орғах айының 21-ҷі кӱнінде тӧреен), ирі Валерий Окулов.
- Татьяна Юмашева (1960 чылның кӱрген айының 17-ҷі кӱнінде тӧреен), ирі Валентин Юмашев.
- Пархалары:
- Еленаның палалары: Екатерина Окулова (1979 чылның чарыс айының 10-ҷы кӱнінде тӧреен) паза Мария Жиленкова-Окулова (1983 чылның кӧрік айының 31-ҷі кӱнінде тӧреен), Иван Окулов (1997 чылның чарыс айының 28-ҷі кӱнінде тӧреен).
- Татьянаның палалары: Борис Ельцин (1981 чылның азығ айының 19-ҷы кӱнінде тӧреен); Глеб Дьяченко (1995 чылның орғах айының 30-ҷы кӱнінде тӧреен); Мария Юмашева (2002 чылда тӧреен).
- Кӧргенектері:
- Александр Окулов (1999 чылның от айының 22-ҷі кӱнінде тӧреен) (Екатерина Окулованың хыс пархазының оолғы)
- Михаил (2005 чылда тӧреен) паза Фёдор (2006 чылда тӧреен) (Мария Жиленкова-Окулованың паза ирі Михаил Жиленковтың пархазының палалары)[75].
Хумартхылааны
- XXI чӱс чыл пасталчатханда, Киевте регионнар аразындағы тоғынчыларнаң устаҷаң академия хойнында Борис Ельциннің адынаң Украина-Россияның менеджмент паза бизнес институды тоғынған.
- 2008 чылның хосхар айының 8-ҷі кӱнінде, городтағы Екатеринбург-Сити кінні орныхчатхан 9 январь орама ады Борис Ельциннің орамазы пол парған[76].
- 2008 чылның хосхар айының 23-ҷі кӱнінде Новодевичье сыырадында Борис Ельцинге чарыдылған хумартхы тас пайрамни азылған. Аны саблығ скульптор Георгий Франгулян иткен. Чатчатхан чирі устӱ Россия флагының ӧңнерінең хоосталған — ах мраморнаң, кӧгілбей Византия мозаиуказынаң паза хызыл порфирнең. Брусчаткада православнай кірес киртіл парған. Хумартхы тас азылғанында, ол санда Наина Иосифовна, Россия президенті Владимир Путин, Россия Правительствозынын кнезі Виктор Зубков, Россия Правительствозынын кнезінің пастағы орынҷызы, Россияның табылған президенті Дмитрий Медведев, Россия президентінің администрациязының пазы Сергей Собянин, правительство кізілері, арғыстар, Россия Федерациязының пастағы президентінең хада тоғынған кізілер араласханнар.
- 2008 чылның хосхар айының 23-ҷі кӱнінде Уралдағы техническай хазна университедіне Борис Ельциннің ады пирілген[77].
- Ельциннің ӱреен кӱнінде тӧреен Бутка аалда, Россияның пастағы президентінің пабазы пӱдірген тура стеназында хумартхы чарды хазалған паза орамаларның пірсін «Ельциннең адынаң орама» адап салғаннар[78].
- 2009 чылның сілкер айында Санкт-Петербургта Б. Н. Ельциннің адынаң Президент библиотеказы азылған.
- Киргизияның столицазы Бишкекте Б. Н. Ельциннің ады, ол хазых полғандох, Киргизия-Россия славян университедіне пирілген.
- Киргизияның Иссык-Кӧл облазынында Россияның пастағы президентінің адын Тянь-Шаньның пір пазы ал чӧрче (пӧзии 5168 метр).
- 2011 чылның азығ айының 1-ғы кӱнінде Екатеринбургта, Борис Ельциннің 80 час пайрамына чарыдып, скульптор Георгий Франгулян иткен хумартхы тас «Демидов-Плаза» президент кіні полар чирнің хости азылған[79].
- 2013 чылның орғах айының 22-ҷі кӱнінде Таллинде, Иргі городтың ортызында Нунне орамадағы Эстония правительствозының туразы хыриндағы тас стеназында барельеф паза хумартхы чарды турғызылған. Скульптура хоозында эстон, орыс паза англия тілінең пазылған: «1990—1991 чылларда Эстонияа амыр пос пол полыбызарына хозым иткен Россияның пастағы президентін хумартхылап». Барельефті Эстония парламентінің спикері Эне Эргма паза ӧкіс халған ипчізі Наина Ельцина асханнар. Анда ідӧк Эстонияның ӱгредіг паза наука министрі Яак Аавиксоо, хазнаның ӱзінҷі президенті Арнольд Рюйтель, Таллинн мэрі Эдгар Сависаар, Белоруссияның Ӧӧркі Чӧбінің кнезі полған Станислав Шушкевич, 1990 чыллардағы Россияның саблығ политиктері Геннадий Бурбулис, Фёдор Шелов-Коведяев, алнындағы паза амғы тустағы пасха хазна деятельлері араласханнар[80].
- 2015 чылның кічіг хырлас айының 25-ҷі кӱнінде Екатеринбургта Борис Ельциннің Президент кіні азылған. Андар 500 азыра кізі хығыртылған: Россия президенті Владимир Путин, премьер-министр Дмитрий Медведев, Борис Ельциннең тоғынған хазналар пастары, саблығ политиктер, культура кізілері, хабарҷылар араласханнар. Россияның пастағы президентінең чағын таныс полған чон кил парғанох, аның хада пір группада ӱгренген арғыстары, президент ӧмезінің кізілері, Ельциннің туған-чағыннары полғаннар[81].
Сыйыхтар паза званиелер
Россия паза СССР сыйыхтары:
- «Ада чир-сууна чахсы киректер иткен ӱчӱн» I степеньніг ордені (12 июньда 2001 чылда) — Россия хазназын тӧстиріне паза тилізіне улуғ хозым иткен ӱчӱн [82].
- Лениннің ордені (30 январьда 1981 чылда) — Коммунисттер партиязына паза Совет хазназына улуғ хозым иткен ӱчӱн паза тӧреенінең иліг час толчатханына чарыдып[83].
- 2 Істеніс Хызыл Знамязының ордені:
- «Аарлас тании» орден (1966 чыл) — пӱдірігҷе читі чылған кӧріл парған планны маңнаныстығ толдырған ӱчӱн[83].
- «Казань 1000 чылын хумартхылап» медаль (2006 чыл)[84].
- «Махачы істенізі ӱчӱн В. И. Лениннің 100 чазын таныхтап» медаль (1969 чылның кічіг хырлас айы)[83].
- «1941—1945 чыллардағы Илбек Ада чаа чиңізіне отыс чыл» пайрамнығ медаль (1975 чылның хосхар айы)[83].
- «СССР-ның Тирігліг Кӱстеріне 60 чыл»медаль (1978 чылның кӱрген айы)[83].
- ВДНХ-ның алтын медальы (1981 чылның чарыс айы)[83].
- «Чон ополчениезі хумартхызына» медаль (2012 чылның кӧрік айы, ӱреен соонда) Илбек Ада чаада чат халғаннарны хумартхылаҷаң кирекке улуғ хозым иткен ӱчӱн, Россия хазназының тархынына аарласнаң хайған ӱчӱн паза Ада чир-суубысты арачылап тыннарын пир салғаннарының аттарын хумартхылирында хозым иткен ӱчӱн.
Пасха хан чирі сыйыхтары:
- «Щит Свободы» медаль (США)[85].
- Франциск Скорина ордені (Белоруссия, 31 декабрьда 1999 чылда) — Белоруссия паза Россия хазналары аразындағы палғалысты тилідеріне паза пиктиріне улуғ хозым иткен ӱчӱн[86].
- Алтын хара хус ордені (Казахстан, 1997 чыл)[21][87].
- Ярослав Мудрый князьтың I степень ордені (Украина, 22 январьда 2000 чылда) — Украина паза Россия аразындағы палғалыстарның тилізіне улуғ хозым иткен ӱчӱн[88].
- «Италия Республикаа чахсы киректер иткен ӱчӱн» орден ілҷірбезіндегі Улуғ Кірес кавалері» (Италия), 1991 чылда)[89].
- Ӱс чылтыс I степень ордені (Латвия, 2006 чыл)[90].
- «Вифлеем-2000» медаль (Палестина автономиязы, 2000 чыл)[91][92].
- Аарластығ легион орденінің Улуғ Кірес кавалері (Франция)[93][94].
- Чахсы Ізеніс I степень ордені (ЮАР, 1999 чыл).
- 13 январьның хумартхылас медальы (Литва, 9 январьда 1992 чылда)[95].
- Витис Кірезі орденінің Улуғ кірезі (Литва, 10 июньда 2011 чылда, ӱреен соонда).
- «Пос махачызы ӱчӱн» орден (ПМР, 18 октябрьда 2001 чылда)[96].
- СНГ-ның аарластығ тании (2002 чыл).
Ведомство сыйыхтары:
- А. М. Горчаковтың хумартхы медальы (Россияның пасха хан чирі киректінҷе министерство, 1998 чыл)[21][97].
- Алтын Олимп ордені (Чоннар аразындағы олимп комитеді, 1993 чыл)[98].
- «Королевский орден Мира и справедливости» ЮНЕСКО ордені[99].
Тигіриб сыйыхтары:
- Ах-арығ благовернай илбек князь Димитрий Донскойның I степень ордені (Орыс православнай тигіриб]], 2006 чыл)[100].
- Гроб Господня орден ілҷірбезінің кавалері (Иерусалимдегі православнай тигіриб, 2000 чыл)[101].
Званиелер:
- Россия академиязының архитектура паза пӱдіріг наукаларының аарластығ кізізі[102].
- Свердловск облазының аарластығ кізізі ( 2010 чыл, ӱреен соонда)[103][104].
- Казаньның аарластығ кізізі (2005 чыл)[105].
- Самара облазының аарластығ кізізі (2006 чыл)[106].
- Ереваннын аарластығ кізізі (Армения) (2002 чыл)[107].
- Туркменистанның аарластығ кізізі[108].
- Волейболҷа ССС-ның спорт узы[109][110][111].
Пасха сыйыхтар:
- Краповай берет ( 1993 чылның ӱртӱн айында) — Россия МВД-ның істіндегі войсколарының ӧнетін пӧліктерінің тилізіне хозым иткен ӱчӱн[112].
Б. Н. Ельциннің кинделері
Б. Н. Ельцин — тӧрт кинде авторы (халғанҷы ӱзі хабарҷы Валентин Юмашевтің тӱзедіглері хоостыра чарых кӧргеннер, хайзы соонаң Ельциннің администрация устағҷызы паза кізӧзі полыбызар):
- Б. Н. Ельцин. Средний Урал: рубежи созидания. Свердловск, Средне-Уральское книжное издательство, 1981. — 160 стр[113].
- «Исповедь на заданную тему» (Москва. Издательство «ПИК», 1990 ч.)[17] — улуғ нимес кинде анда чуртас чолы, политика тоғызы паза Ельциннің чон депутаттарына табығларда араласханы пазылча.
- «Записки президента» (1994)[85] — тоғынчатхан президенттің пазылған киндезі, анда 1990—93 чылда полған киректер, президент табығлары, орғах айындағы путч (ГКЧП), СССР-ның изергені, экономика реформаларының пасталғаны, 1992—93 чыллардағы конституция кризизі, , 21 сентября — 4 октября 1993 чылның ӱртӱн айының 21-ҷі кӱнінең чарыс айының 4-ҷі кӱніне теере парған киректер (Чон депутаттарының Чыылииның паза Ӧӧркі Чӧптің позыдылғаны) чарыдылчалар.
- «Президентский марафон» (2000)[114] — президент тоғызынаң парыбысхан соонда чарыхха сыххан кинде. Анда ікінҷі президент табығларынаңар паза ікінҷі хати президент полғанынаңар чоохталча.
Фильмография
Хоос фильмнер
- «Проект „Ельцин“» (Spinning Boris), 2003 чыл, режиссёр Роджер Споттисвуд —1996 чылдағы президент табығлары тузындағы Б. Ельциннің штабындағы американ пиарщиктерінің тоғызынаңар американ фильмі.
Киновоплощения
- «Три августовских дня», 1992 чыл, режиссёр Жан Юнг, Ельцин президенттің рольын толдырған Александр Скороход[115].
- «Полицейская академия 7: Миссия в Москве», 1994 чыл, режиссёр Алан Меттер, Ельцинні ідӧк Александр Скороход ойнаан.
- «Президент и его внучка», 1999 чыл, Олег Табаков.
- «Неизвестный путч», 2009 чыл, Ельцинні Владимир Новиков ойнаан.
- «Ельцин. Три дня в августе», 2011 чыл, режиссёр Александр Мохов, Ельцинні Дмитрий Назаров ойнаан.
- «Маргарита Назарова», 2015 чыл, чиит Борис Ельцинні Сергей Марухин ойнаан.
- «Так сложились звёзды», 2016 чыл, Бориса Ельцинні Алексей Гуськов ойнаан.
- «Пьяная фирма», 2016 чыл, Борис Ельцинні Сергей Колтаков ойнаан.
- «Перевал Дятлова», 2020 чыл, чиит Ельциннің кизек рольын Евгений Романцов ойнаан.
- «Корона (телесериал)», Ельциннің рольын 5-ҷі сезонның 6-ҷы сериязында Анатолий Котенёв ойнаан.
Документальнай фильмнер
- «Пример интонации» (Россия, Александр Сокуров, 1991)[116][117].
- «Царь Борис» (Великобритания, ВВС, 1997).
- «Президент Всея Руси» (Россия, НТВ, 1999—2000)[118].
- «Б. Н.» (Россия, ВГТРК, 2006)[119].
- «Борис Ельцин. Прощание с эпохой» (Россия, ТВЦ,2007)[120].
- «Борис Ельцин. Жизнь и судьба» (Россия, ВГТРК, 2011).
- «Борис Ельцин. Первый» (Россия, Пастағы канал, 2011).
- «Борис Ельцин. Отступать нельзя» (Россия, Пастағы канал, 2016)[121].
Компьютер ойыннарында
Алған орын
Чарыдығлар
- ↑ Піди ол парламент спикері, ідӧк РСФСР-ның иң пӧзік должностьтығ кізізі полған. РСФСР-ның Ӧӧркі Чӧбінің прай алнындағы паза пазағы кнестері парламент спикерлері ле полғаннар.
- ↑ 1993 чылның ӱртӱн айының 22-ҷі кӱнінде, Ельциннің паза законнар пирҷең ӱлгӱнің (Ӧӧркі Чӧптің паза Чон депутаттарының чыылииның) аразындағы хазыр тоғырланызы тузында, Ӧӧркі Чӧп, хайзын Ельцин позытчатханынаңар чахиинда чарлабысхан, нандырығ пиріп, президенттің полномочиелерін тохтадардаңар чарадығ алыбысхан. Ӱр нимеске президент тоғызын толдырчатхан кізее вице-президент Александр Руцкой турғызылған. Правительствоның паза кӱс ведомстволарының устағ-пастаа Борис Ельциннің ӱчӱн полған. Ол ӱлгӱні пирерге ынабаан. Ӱлгӱнің ікі неделяа сӧӧ тартыл парған тоғырланызы тирігліг кӱрезігнең тоозылған. Москваның кінінде чон ханы тӧгілген паза парламент унадылған.
Сноскалар
- ↑ 1 2 Ельцин, Борис Николаевич // Кто есть кто в России и в ближнем зарубежье: Справочник. — М: Издательский дом «Новое время», «Всё для Вас», 1993, С. 232—233 — ISBN 5-86564-033-X
- ↑ 1 2 Boris Yeltsin // Encyclopædia Britannica (англ.)
- ↑ 1 2 Boris Jelzin // Brockhaus Enzyklopädie (нем.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
- ↑ Deutsche Nationalbibliothek, Staatsbibliothek zu Berlin, Bayerische Staatsbibliothek, Österreichische Nationalbibliothek Record #118900048 // Gemeinsame Normdatei (нем.) — 2012—2016.
- ↑ Указ Президента РСФСР «Об организации работы Правительства РСФСР в условиях экономической реформы». № 172 - Документ - Архив Егора Гайдара - база данных документов. gaidar-arc.ru. Дата обращения: 8 Улуғ хырлас айы 2019. Архивировано из оригинала 4 Кічіг хырлас айы 2016 года.
- ↑ УКАЗ Президента РФ от 15.06.1992 № 633 «ОБ ИСПОЛНЯЮЩЕМ ОБЯЗАННОСТИ ПРЕДСЕДАТЕЛЯ ПРАВИТЕЛЬСТВА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ». Дата обращения: 25 Орғах айы 2015. Архивировано из оригинала 4 Кӧрік айы 2016 года.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Ельцин, Борис Николаевич. Президент России. Дата обращения: 19 Хосхар айы 2024.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Ельцин Борис. История.РФ. Дата обращения: 19 Хосхар айы 2024.
- ↑ Московские могилы. Ельцина К.В. moscow-tombs.ru. Дата обращения: 8 Улуғ хырлас айы 2019. Архивировано 5 Улуғ хырлас айы 2019 года.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Б. Минаев. Ельцин. — М.: Молодая гвардия, 2010. — (ЖЗЛ).
- ↑ 1 2 Ельцин, Борис. Lenta.ru. Дата обращения: 8 Улуғ хырлас айы 2019. Архивировано 8 Хандых айы 2019 года.
- ↑ Ельцин Николай Игнатьевич. Бессмертный барак. Дата обращения: 8 Улуғ хырлас айы 2019. Архивировано 8 Улуғ хырлас айы 2019 года.
- ↑ vvr2a. Ельцин Николай Игнатьевич (1906-1977). Москва-Волга (6 Сілкер айы 2017). Дата обращения: 8 Улуғ хырлас айы 2019. Архивировано 30 Улуғ хырлас айы 2019 года.
- ↑ Кем был отец Бориса Ельцына. Дата обращения: 24 Азығ айы 2017. Архивировано из оригинала 24 Азығ айы 2017 года.
- ↑ Кузнецов Г., Игнатьева И. Подаренную Ельциными квартиру Суховым придётся подождать // Вечерняя Казань. — 1999. — № 139 (1 сентября). — С. 1.
- ↑ Владимир Максимович Михайлюк. Не один пуд соли. Березники в судьбе России / Т. К. Бекетова, зам. главы администрации г. Березники. — М 69. — Пермь: "Пушка", 1997. — С. 193. — 368 с.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Б. Н. Ельцин. Исповедь на заданную тему. — М.: Советско-британская творческая ассоциация «Огонёк» — «Вариант», 1990.
- ↑
Возможно, этот рассказ надо понимать как аллегорию. Уж слишком много странностей: трудно перепилить решетку, пока часовой обходит церковь, гранаты не хранятся с запалами, взорвавшаяся в руках граната отрывает не только два пальца, а кое-что ещё.
- ↑ Фотокопия собственноручно заполненной 8 апреля 1955 года автобиографии Ельцина опубликована на ненумерованой вклейке перед страницей 65: Ельцин Б. Н. Исповедь на заданную тему. — М.: Синдбад, 2015.
- ↑ Загадка фотографии Бориса Ельцина. Курган и курганцы (6 Хандых айы 2018). Дата обращения: 8 Улуғ хырлас айы 2019. Архивировано 4 Сілкер айы 2019 года.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Ельцин, Борис Николаевич — ПЕРСОНА ТАСС. Дата обращения: 22 Хандых айы 2021. Архивировано 13 Сілкер айы 2021 года.
- ↑ Владимир Прибыловский. Президент России Борис Ельцин. — Независимая газета, 04.07.1996
- ↑ * Г. Соколова. Как «уральский БАМ» стал самой популярной дорогой в области Архивная копия от 7 Орғах айы 2021 на Wayback Machine // Сетевое издание «Областная газета» (27 ноября 2018)
- Серовскому тракту исполнилось 35 лет Архивная копия от 7 Орғах айы 2021 на Wayback Machine // e1.ru (1 ноября 2020)
- ↑ Григорий Каёта, Анатолий Кириллов. За всё в ответе, Областная газета. Архивке ызылған 29 Хосхар айы 2012 чылда. Дата обращения: 4 Кӱрген айы 2011.
- ↑ Горбачев Михаил Сергеевич. Глава 12. Решающий шаг. Дело Ельцина // Жизнь и реформы. Книга 1. — М.: Новости, 1995. — 596,[1] с. — ISBN 5-7020-0953-3.
- ↑ Вадим Белоцерковский. Ельцин. Жизнь «над пропастью во лжи». Дата обращения: 29 Орғах айы 2007. Архивировано из оригинала 3 Азығ айы 2007 года.
- ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 23 мая 1989 года № 10487—XI. Дата обращения: 3 Хосхар айы 2017. Архивировано 4 Хосхар айы 2017 года.
- ↑ Как американский супермаркет сделал Ельцина антисоветчиком Архивная копия от 27 Хосхар айы 2017 на Wayback Machine (отрывки из книги Александра Ольбика и помощника Ельцина Льва Суханова «Три года с Борисом Ельциным», вышла в 1992 году в Риге)
- ↑ Boris Yeltsin Visits Hopkins on His First Trip to the U.S. Архивная копия от 6 Орғах айы 2011 на Wayback Machine Yeltsin fuels reports of drunken behavior during press conference at the University.
- ↑ Постановление Верховного Совета Российской Федерации от 11 июня 1992 г. № 2981-I «О праздничном дне 12 июня». www.innovbusiness.ru. Дата обращения: 8 Улуғ хырлас айы 2019. Архивировано из оригинала 3 Хандых айы 2011 года.
- ↑ Загадочная история Бориса Ельцина. Mir24. Дата обращения: 8 Улуғ хырлас айы 2019. Архивировано 29 Чарыс айы 2019 года.
- ↑ Союз можно было сохранить. Белая книга: Документы и факты о политике М. С. Горбачёва по реформированию и сохранению многонационального государства. М.: АПРЕЛЬ-85, 1995., c. 110—111
- ↑ Постановление СНД СССР от 24 декабря 1990 года № 1853-1 «О сохранении Союза ССР как обновлённой федерации равноправных суверенных республик» // Ведомости СНД и ВС СССР. — 1990. — № 52. — ст. 1158.
- ↑ О мерах по обеспечению проведения референдума СССР и референдума РСФСР 17 марта 1991 года. pravo.gov.ru. Дата обращения: 19 Орғах айы 2021. Архивировано 19 Орғах айы 2021 года.
- ↑ Сообщение Центральной комиссии РСФСР по проведению референдумов Архивная копия от 19 Орғах айы 2021 на Wayback Machine // Российская газета. — 1991. — № 57 (103). — 26 марта.
- ↑ Сообщение Центральной комиссии РСФСР по проведению референдумов (Архивная копия от 8 Кӱрген айы 2012 на Wayback Machine) // Известия. — 1991. — 26 марта.
- ↑ Постановление Съезда народных депутатов РСФСР от 5 апреля 1991 года «О перераспределении полномочий между высшими государственными органами РСФСР для осуществления антикризисных мер и выполнения решений Съездов народных депутатов РСФСР», пункт 3
- ↑ О Президенте РСФСР. pravo.gov.ru. Дата обращения: 19 Орғах айы 2021. Архивировано 19 Орғах айы 2021 года.
- ↑ История должности президента России. Досье. ТАСС. Дата обращения: 19 Орғах айы 2021. Архивировано 19 Орғах айы 2021 года.
- ↑ 13-е заседание V Съезда народных депутатов РСФСР. 28 октября 1991 года. Фонд Егора Гайдара. Дата обращения: 19 Орғах айы 2021. Архивировано 19 Орғах айы 2021 года.
- ↑ Указ Президента РСФСР от 06.11.1991 г. № 171. Президент России. Дата обращения: 19 Орғах айы 2021. Архивировано 19 Орғах айы 2021 года.
- ↑ Сообщение Центральной комиссии всероссийского референдума об итогах референдума, состоявшегося 25 апреля 1993 года // Российская газета. 1993. 6 мая
- ↑ Постановление Конституционного суда РФ по делу о конституционности части второй пункта 2 постановления Съезда народных депутатов РФ от 29 марта 1993 года «О всероссийском референдуме 25 апреля 1993 года, порядке подведения его итогов и механизме реализации результатов референдума». Информационно-правовая система «Законодательство России» (21 Хосхар айы 1993). Архивировано 5 Хандых айы 2012 года.
- ↑ Указы Президента Российской Федерации:
- от 31 августа 1995 г. № 889 «О порядке передачи в залог акций, находящихся в федеральной собственности»,
- от 30 сентября 1995 г. № 986 «О порядке принятия решений об управлении и распоряжении находящимися в федеральной собственности акциями»,
- от 02 ноября 1995 г. № 1067 «О сроках реализации акций, находящихся в федеральной собственности и передаваемых в залог в 1995 году»,
- от 07 декабря 1995 г. № 1230 «Вопросы передачи в 1995 году в залог акций, находящихся в федеральной собственности».
- ↑ 1 2 2.2.3. Необоснованное занижение цены продаваемых государственных активов, притворность конкурсов, низкая результативность продаж Архивная копия от 20 Орғах айы 2021 на Wayback Machine // Анализ процессов приватизации государственной собственности в Российской Федерации за период 1993—2003 годы (экспертно-аналитическое мероприятие) / Руководитель рабочей группы — председатель Счётной палаты Российской Федерации С. В. Степашин. — М.: Издательство «Олита», 2004.
- ↑ 1 2 Залоговые аукционы в России в ноябре-декабре 1995 года. ТАСС. Дата обращения: 20 Орғах айы 2021. Архивировано 20 Орғах айы 2021 года.
- ↑ Кампания, собравшаяся на кухне. КоммерсантЪ (15 Азығ айы 2016). Дата обращения: 19 Орғах айы 2021. Архивировано 7 Орғах айы 2020 года.
- ↑ «Ельцин не хотел идти на второй срок». Бывший глава АП Сергей Филатов о работе с Ельциным и об интригах в его окружении. Лента.ру (13 Чарыс айы 2015). Дата обращения: 3 От айы 2020. Архивировано 25 Азығ айы 2021 года.
- ↑ Дмитрий Горностаев. Паломничество Бориса Ельцина. ng.ru. Независимая газета (6 Кӱрген айы 2000). Дата обращения: 4 Кӧрік айы 2021. Архивировано 18 Сілкер айы 2021 года.
- ↑ Ельцину тоже задержали пенсию. На девять лет. Газета «Коммерсантъ», № 59 (1944), 06.04.2000. Дата обращения: 26 Ӱртӱн айы 2011. Архивировано 4 Кӧрік айы 2016 года.
- ↑ Президент России
- ↑ Ельцин представил свой "президентский марафон" (англ.). www.ng.ru. Дата обращения: 8 Орғах айы 2021. Архивировано 10 Азығ айы 2022 года.
- ↑ Благотворительный фонд Ельцина. Дата обращения: 30 От айы 2020. Архивировано 7 Орғах айы 2020 года.
- ↑ «Пик Ельцина» — вершина в горах Алатау. yeltsincenter.ru. Дата обращения: 28 Азығ айы 2012. Архивировано 27 Сілкер айы 2012 года.
- ↑ Указ Президента КР от 8 сентября 2004 года № 293 "О присвоении имени первого Президента Российской Федерации Б. Н. Ельцина Кыргызско-Российскому (Славянскому) университету". Министерство юстиции Киргизии. Дата обращения: 8 Орғах айы 2021. Архивировано 8 Орғах айы 2021 года.
- ↑ В Баку прибыл Борис Ельцин (орыс), Day.Az (7 апреля 2005). Архивке ызылған 13 Улуғ хырлас айы 2017 чылда. Дата обращения: 16 Хандых айы 2017.
- ↑ Азербайджанские каникулы Бориса Ельцина (англ.). www.ng.ru. Дата обращения: 8 Орғах айы 2021. Архивировано 8 Орғах айы 2021 года.
- ↑ В Баку состоялась встреча И. Алиева и Б.Ельцина (орыс), Day.Az (8 апреля 2005). Архивке ызылған 13 Улуғ хырлас айы 2017 чылда. Дата обращения: 16 Хандых айы 2017.
- ↑ ntv.ru. Ельцин приехал в гости к Алиеву (англ.). НТВ. Дата обращения: 16 Хандых айы 2017. Архивировано 13 Улуғ хырлас айы 2017 года.
- ↑ Дмитрий Горностаев. Травма номер один. Коммерсантъ (8 Ӱртӱн айы 2005). Дата обращения: 4 Кӧрік айы 2021. Архивировано 17 Кӱрген айы 2021 года.
- ↑ 1 2 Ельцин вновь в Кремле (неопр.). trud.ru (2 Азығ айы 2006). Дата обращения: 8 Орғах айы 2021. Архивировано 8 Орғах айы 2021 года.
- ↑ Борис Ельцин отметил своё 75-летие в Кремле. www.mk.ru. Дата обращения: 8 Орғах айы 2021. Архивировано 8 Орғах айы 2021 года.
- ↑ Путин вручил кремлёвским воинам новое Боевое знамя. Дата обращения: 15 Сілкер айы 2016. Архивировано 20 Ӱртӱн айы 2016 года.
- ↑ Президент России Архивная копия от 13 Кӧрік айы 2014 на Wayback Machine
- ↑ 1 2 У первого президента не выдержало сердце // KP.RU. Дата обращения: 4 Хосхар айы 2014. Архивировано 9 От айы 2014 года.
- ↑ Последние прижизненные фотографии Бориса Ельцина. Дата обращения: 20 Азығ айы 2016. Архивировано 25 Азығ айы 2016 года.
- ↑ Последнее паломничество Ельцина. Дата обращения: 20 Азығ айы 2016. Архивировано 25 Азығ айы 2016 года.
- ↑ Названа причина смерти Бориса Ельцина Архивная копия от 28 Сілкер айы 2007 на Wayback Machine РИА «Новости», 23 апреля 2007
- ↑ Церковное сообщество удивлено тем, как отпевали первого российского президента. Агентство REGNUM. 25.04.2007. Дата обращения: 30 От айы 2020. Архивировано 25 Азығ айы 2021 года.
- ↑ В отличие от умерших глав СССР, последним из которых был К. У. Черненко, похороненных у Кремлёвской стены
- ↑ Россия Ельцина Архивная копия от 17 Хосхар айы 2012 на Wayback Machine // The Wall Street Journal, 24 апреля 2007, перевод на русский
- ↑ Разрушитель, а не строитель // The Guardian, 29 августа 2007
- ↑ Борис Ельцин Архивная копия от 9 Ӱртӱн айы 2016 на Wayback Machine // The Washington Post, 24 апреля 2007,перевод на русский
- ↑ Председатель КНР Цзян Цзэминь пожелал Ельцину исполнения 10 тысяч желаний Архивная копия от 7 Кӧрік айы 2014 на Wayback Machine 02.02.2001
- ↑ У Ельцина появился третий правнук. Дата обращения: 12 Хандых айы 2019. Архивировано 6 Ӱртӱн айы 2017 года.
- ↑ Одна из улиц Екатеринбурга названа в честь Бориса Ельцина (видео). Дата обращения: 24 Хосхар айы 2008. Архивировано 27 Хосхар айы 2008 года.
- ↑ Взгляд. Дата обращения: 30 От айы 2020. Архивировано 29 От айы 2020 года.
- ↑ В родном селе Бориса Ельцина открыли мемориальную доску. РИА Новости (24 Хосхар айы 2008). Дата обращения: 3 Ӱртӱн айы 2010. Архивировано 22 Орғах айы 2011 года.
- ↑ Дмитрий Медведев возложил цветы к памятнику Борису Ельцину, E1.RU (1 Азығ айы 2011). Архивке ызылған 4 Азығ айы 2011 чылда. Дата обращения: 1 Азығ айы 2011.
- ↑ Барельеф первому президенту РФ Борису Ельцину открыт в Таллине. РИА "Новости" (22 Орғах айы 2013). Дата обращения: 25 Орғах айы 2013. Архивировано 25 Орғах айы 2013 года.
- ↑ 25 ноября в Екатеринбурге открылся Президентский центр Бориса Ельцина. Дата обращения: 30 От айы 2020. Архивировано 14 Хосхар айы 2016 года.
- ↑ Указ Президента Российской Федерации от 12 июня 2001 года № 696 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ I степени Ельцина Б. Н.» Архивная копия от 23 Чарыс айы 2007 на Wayback Machine
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Сушков А. В., Разинков С. Л. Руководители Свердловской области: первые секретари Свердловского обкома ВКП(б) — КПСС и председатели облисполкома. 1934—1991: Биографический справочник. — Екатеринбург: Банк культурной информации, 2003. — ISBN 5-7851-0455-5
- ↑ Борис Ельцин награждён медалью «В память 1000-летия Казани» Архивная копия от 30 Кічіг хырлас айы 2020 на Wayback Machine // REGNUM, 23 июня 2006.
- ↑ 1 2 Борис Николаевич Ельцин. Дата обращения: 22 Хандых айы 2021. Архивировано 24 Хандых айы 2021 года.
- ↑ Указ Президента Республики Беларусь от 31 декабря 1999 г № 785 «О награждении Б. Н. Ельцина орденом Франциска Скорины». Дата обращения: 24 Хосхар айы 2007. Архивировано из оригинала 27 Ӱртӱн айы 2007 года.
- ↑ Новодевичье кладбище готовили к церемонии всю ночь | Статьи | Известия. Дата обращения: 22 Хандых айы 2021. Архивировано 24 Хандых айы 2021 года.
- ↑ Кучма наградил Ельцина орденом. // Восточно-Сибирская правда. Дата обращения: 8 Улуғ хырлас айы 2019. Архивировано из оригинала 28 Ӱртӱн айы 2007 года.
- ↑ Информация о награждении на официальном сайте Президента Италии Архивная копия от 10 Сілкер айы 2022 на Wayback Machine (итал.)
- ↑ Визит Бориса Ельцина в Латвию Архивная копия от 27 Ӱртӱн айы 2007 на Wayback Machine 22 августа 2006
- ↑ Не прошло и 2000 лет. // Коммерсантъ (18 Кӱрген айы 2000). Дата обращения: 8 Улуғ хырлас айы 2019. Архивировано 8 Улуғ хырлас айы 2019 года.
- ↑ Medal of Bethlehem, 2000 Архивная копия от 27 Азығ айы 2021 на Wayback Machine (англ.)
- ↑ Новодевичье кладбище готовили к церемонии всю ночь. // Известия. Дата обращения: 8 Улуғ хырлас айы 2019. Архивировано 4 Ӱртӱн айы 2012 года.
- ↑ 160 обладателей ордена Почётного легиона. // Российская газета. Дата обращения: 8 Улуғ хырлас айы 2019. Архивировано 8 Улуғ хырлас айы 2019 года.
- ↑ Информация на официальном сайте Президента Литвы (лит.) (23 Кӱрген айы 2009). — Декрет от 9 января 1992 года № I-2193. Дата обращения: 28 Кӧрік айы 2021. Архивировано из оригинала 24 Кӱрген айы 2015 года.
- ↑ Указ Президента Приднестровской Молдавской Республики от 18 октября 2001 года № 537 «О награждении орденом „За личное мужество“ гражданина Российской Федерации Ельцина Б. Н.»
- ↑ Биография. Борис Николаевич Ельцин. Президент России (1991—1999) — Новости — Ельцин Центр. Дата обращения: 22 Хандых айы 2021. Архивировано 13 От айы 2021 года.
- ↑ Олимпийские награды. Государственная символика. statesymbol.ru. Дата обращения: 8 Улуғ хырлас айы 2019. Архивировано 8 Улуғ хырлас айы 2019 года.
- ↑ Биография Бориса Николаевича Ельцина — РИА Новости, 20.04.2012. Дата обращения: 22 Хандых айы 2021. Архивировано 19 Улуғ хырлас айы 2021 года.
- ↑ Алексий Второй вручил Ельцину Орден Дмитрия Донского. // РИА Новости (1 Азығ айы 2006). Дата обращения: 8 Улуғ хырлас айы 2019. Архивировано 8 Улуғ хырлас айы 2019 года.
- ↑ Ельцин получил награду на Святой земле. // Lenta.ru (6 Кӱрген айы 2000). Дата обращения: 8 Улуғ хырлас айы 2019. Архивировано из оригинала 17 Кічіг хырлас айы 2007 года.
- ↑ Почётные члены РААСН
- ↑ Присвоено указом Губернатора Свердловской области (А. С. Мишарина) № 68-УГ от 29 января 2010 года. Знак вручён в тот же день Наине Иосифовне Ельциной.
- ↑ Борис Ельцин посмертно удостоен звания «Почётный гражданин Свердловской области». // Новости Екатеринбурга (29 Кӱрген айы 2010). Дата обращения: 8 Улуғ хырлас айы 2019. Архивировано 8 Улуғ хырлас айы 2019 года.
- ↑ Борис Ельцин стал Почётным гражданином Казани Архивная копия от 16 Кӱрген айы 2008 на Wayback Machine
- ↑ Борис Ельцин стал почётным гражданином Самарской области. // ВолгаИнформ. Дата обращения: 8 Улуғ хырлас айы 2019. Архивировано из оригинала 28 Ӱртӱн айы 2007 года.
- ↑ Почётные граждане г. Еревана. // Официальный сайт Еревана. Дата обращения: 7 Улуғ хырлас айы 2010. Архивировано 22 Орғах айы 2011 года.
- ↑ Глянец. // Rambler. Дата обращения: 8 Улуғ хырлас айы 2019. Архивировано 1 Хандых айы 2010 года.
- ↑ С подачи президента Архивная копия от 24 Хандых айы 2021 на Wayback Machine журнал «Огонёк» № 29 от 23.07.2006, стр. 29
- ↑ Команда, в которой играл Ельцин, стала призёром чемпионата страны. Но Ельцину медаль не дали Архивная копия от 24 Хандых айы 2021 на Wayback Machine Областная газета. 4 сентября 2015
- ↑ Наина Ельцина представила книгу мемуаров в день рождения супруга — РИА Новости, 01.02.2017. Дата обращения: 22 Хандых айы 2021. Архивировано 24 Хандых айы 2021 года.
- ↑ У кого ещё есть краповый берет. // Интерфакс. Дата обращения: 8 Улуғ хырлас айы 2019. Архивировано 21 Орғах айы 2019 года.
- ↑ Книги, посвящённые деятельности Б.Н.Ельцина | Уральский Центр Бориса Николаевича Ельцина. ural-yeltsin.ru. Дата обращения: 8 Улуғ хырлас айы 2019. Архивировано 22 Кӧрік айы 2019 года.
- ↑ Ельцин Б. Н. Президентский марафон. — М.: АСТ, 2000. — ISBN 5-17-003500-4.
- ↑ Двойник Ельцина выразил соболезнования. Дата обращения: 1 Кічіг хырлас айы 2015. Архивировано 28 Кӱрген айы 2016 года.
- ↑ Пример интонации. sokurov.spb.ru. Дата обращения: 28 Азығ айы 2023.
- ↑ Дни Александра Сокурова. «Пример интонации». Ельцин Центр. Дата обращения: 28 Азығ айы 2023.
- ↑ Фильм телекомпании НТВ «Президент всея Руси» | Ельцин Центр. Дата обращения: 22 Хандых айы 2021. Архивировано 24 Хандых айы 2021 года.
- ↑ «Б. Н.» Дата обращения: 26 Азығ айы 2020. Архивировано 26 Азығ айы 2020 года.
- ↑ «Борис Ельцин. Прощание с эпохой» | Ельцин Центр. Дата обращения: 22 Хандых айы 2021. Архивировано 24 Хандых айы 2021 года.
- ↑ «Борис Ельцин. Отступать нельзя». Документальный фильм. Дата обращения: 18 Ӱртӱн айы 2021. Архивировано 10 Азығ айы 2022 года.
- ↑ «Никак вы, *****, не научитесь!»: Всеволод Кузнецов озвучил Ельцина и сортир в российской адвенчуре «Кужлевка», DTF (29 Кічіг хырлас айы 2022).
Литература
- На русском языке
- 3089465 // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
- Воронин Ю. М. Стреноженная Россия. Политико-экономический портрет ельцинизма. М.: Республика, 2003. — 656 с. — 2000 экз. — ISBN 5-250-01871-8
- Докторов Б. З., Ослон А. А., Петренко Е. С. Эпоха Ельцина: мнения россиян. Социологические очерки. Архивная копия от 16 Кӱрген айы 2018 на Wayback Machine — М.: Фонд «Общественное мнение», 2002. — 382 с. — ISBN 5-93947-006-8
- Ельцин — Хасбулатов. Единство, компромисс, борьба. — М., 1994
- Коржаков А. В. Борис Ельцин: от рассвета до заката. — М.: Интербук, 1997, — 480 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-88589-039-0
- Коржаков А. В. Борис Ельцин: от рассвета до заката. Послесловие. — М.: Детектив-Пресс, 2004. — 552 c. — ISBN 5-89935-063-6
- Коржаков А. В. Ближний круг «царя Бориса». — М.: Алгоритм, 2012. — 288 с. — (Спецхран. Сенсационные мемуары). — 3000 экз. — ISBN 978-5-4444-0052-4
- Кривопуск Ю. А. «У мечты должны быть крылья». Эпоха Ельцина глазами простых людей. — М., 2011. — ISBN 978-5-91039-030-4
- Кузнецов А. Камера для Президента: Маленькие демократические истории Кремля ельцинской эпохи. — АСТ, 2007. — ISBN 5-9713-5700-X.
- Лигачёв Е. К. Борис был не прав. — М.: Алгоритм, 2012. — 320 с. — (Политические тайны XXI века). — 3000 экз. — ISBN 978-5-4438-0089-9
- Млечин Л. М. Формула власти. От Ельцина к Путину. — М., 2000
- Млечин Л. М. Борис Ельцин. Послесловие. — 2007
- Попцов О. М. Тревожные сны царя Бориса. — М.: Алгоритм, 2011. — 368 с. — (Эпоха Ельцина). — 3000 экз. — ISBN 978-5-4320-0021-7
- Суханов Л. Е. Три года с Ельциным. Записки первого помощника. — М., 1992
- Сушков А. В., Разинков С. Л. Руководители Свердловской области: первые секретари обкома ВКП(б)—КПСС и председатели облисполкома. 1934—1991: биографический справочник. Архивная копия от 3 Сілкер айы 2015 на Wayback Machine — Екатеринбург: Банк культурной информации, 2003. — 287 с. — 300 экз. — ISBN 5-7851-0455-5
- Хинштейн А. Е. Ельцин. Кремль. История болезни. — 2007
- Черняк А. Кремль 90-х: Жертвы и фавориты Бориса Ельцина. — М.: Алгоритм, 2011. — 256 с. — (Эпоха Ельцина). — 3000 экз. — ISBN 978-5-9265-0701-7
- Шевцова Л. Ф. Режим Бориса Ельцина. — М., 1999
- Коктейль Полторанина: Тайны ельцинского закулисья. Архивная копия от 18 Хосхар айы 2021 на Wayback Machine М.: «Алгоритм», 2013. — 224 с. — («Наследие царя Бориса»). — ISBN 978-5-4438-0357-9
- Эпоха Ельцина. Очерки политической истории. — М., 2001
- На английском языке
- Yeltsin, Boris. Against the Grain. London: Jonathan Cape, 1990.
- Yeltsin, Boris. The Struggle for Russia. New York: Times Books, 1994.
- Shevtsova, Lilia. Yeltsin’s Russia: Myths and Reality. Washington: Carnegie Endowment for International Peace, 1999.
- Уильям Бёрнс. Невидимая сила. Как работает американская дипломатия = William J. Burns. The Back Channel: A Memoir of American Diplomacy and the Case for Its Renewal. — М.: Альпина Паблишер, 2020. — ISBN 978-5-9614-2828-5.
- . — ISBN 0-295-98637-9..
- Aron, Leon. Boris Yeltsin: A Revolutionary Life. — London : HarperCollins, 2000. — ISBN 978-0002559225.
- Barnes, A. «Property, Power, and the Presidency: Ownership Policy Reform and Russian Executive-Legislative Relations, 1990—1999» Communist and Post-Communist Politics 34#1 (2001) : 39-61.
- Biryukov, N., & S. Sergeyev. Russian Politics in Transition: Institutional Conflict in a Nascent Democracy (Ashgate, 1997).
- Breslauer, George W. Gorbachev and Yeltsin as leaders (Cambridge UP, 2002).
- Brown, Archie, and Lilia Shevtsova, eds. Gorbachev, Yeltsin, and Putin: political leadership in Russia’s transition (Carnegie Endowment, 2013) excerpt.
- Colton, Timothy J. Yeltsin: A Life. — New York : Basic Books, 2008. — ISBN 978-0-465-01271-8.
- Depoy, Erik. «Boris Yeltsin and the 1996 Russian presidential election.» Presidential Studies Quarterly 26.4 (1996): 1140—1164. online Архивная копия от 2 Сілкер айы 2021 на Wayback Machine
- Doder, Dusko. Gorbachev: Heretic in the Kremlin / Dusko Doder, Louise Branson. — London : Futura, 1990. — ISBN 978-0708849408.
- Evans, Alfred B. (1994). “Yel'tsin and Russian Nationalism”. The Soviet and Post-Soviet Review. 21 (1): 29—43. DOI:10.1163/187633294X00089.
- Gill, Graeme. «The Yeltsin Era.» in Routledge Handbook of Russian Politics and Society (Routledge, 2015) pp 3-12.
- Mason, David S., and Svetlana Sidorenko-Stephenson. «Public opinion and the 1996 elections in Russia: Nostalgic and statist, yet pro-market and pro-Yeltsin.» Slavic Review 56.4 (1997): 698—717 online Архивная копия от 2 Сілкер айы 2021 на Wayback Machine.
- O’Brien, Thomas A. «The role of the transitional leader: A comparative analysis of Adolfo Suárez and Boris Yeltsin.» Leadership 3.4 (2007): 419—432 online Архивная копия от 2 Сілкер айы 2021 на Wayback Machine; compares Suárez of Spain.
- Rivera, David W., and Sharon Werning Rivera. «Yeltsin, Putin, and Clinton: presidential leadership and Russian democratization in comparative perspective.» Perspectives on Politics (2009): 591—610 online Архивная копия от 2 Сілкер айы 2021 на Wayback Machine.
- Shevt͡sova, Lilii͡a. Russia lost in transition: the Yeltsin and Putin legacies (Carnegie Endowment, 2007).
- Skinner, Kiron, et al. The Strategy of Campaigning: Lessons from Ronald Reagan and Boris Yeltsin (U of Michigan Press, 2010).
- На французском языке
- Lilly Marcou, Les Héritiers, Paris, Flammarion-Pygmallion, 2003.
- Au cœur du pouvoir russe. — Paris : La Découverte, 2014. — ISBN 978-2-7071-8325-5..
- На немецком языке
- Aufzeichnungen eines Unbequemen, aus dem Russischen von Annelore Nitschke. Droemer Knaur, München 1990, ISBN 3-426-26467-6.
- Die Alternative. Demokratie statt Diktatur. Mit weiteren Beiträgen von Ruslan Chasbulatow, Grigori Jawlinski und Viktor Jaroschenko (mit der Rede Jelzins «An die Bürger Rußlands» vom 19. August 1991), Goldmann, München 1991.
- Auf des Messers Schneide. Tagebuch des Präsidenten. Siedler, Berlin 1994, ISBN 3-88680-520-4.
- Mitternachtstagebuch. Meine Jahre im Kreml. Propyläen, Berlin / München 2000, ISBN 978-3-5490-7120-5.
- Barbara Kerneck-Samson: Boris Jelzin — Ein Porträt. Heyne, München 1991, ISBN 3-453-04451-7.
- John Morrison: Boris Jelzin — Retter der Freiheit. Ullstein, Berlin 1991, ISBN 3-550-07510-3.
- Wladimir I. Solowjow; Elena Klepikowa: Der Präsident. Boris Jelzin — Eine politische Biographie. Rowohlt, Berlin 1992, ISBN 3-87134-043-X.
- Wolfgang Strauß: Drei Tage, die die Welt erschütterten. Vom Untergang des sowjetischen Multikulturalismus — Boris Jelzin und die russische Augustrevolution. Gesamtdeutscher Verlag, Wesseling 1992, ISBN 3-928415-04-2.
- Oleg M. Popzow: Boris Jelzin. Der Präsident, der nicht zum Zaren wurde — Russland und der Kreml 1991—1995. Edition Q, Berlin 1995, ISBN 3-86124-226-5.
- Ljew Suchanow: Drei Jahre mit Jelzin: Aufzeichnungen des engsten Mitarbeiters. Coppenrath, Münster 1995, ISBN 3-8157-1295-5.
- Heiko Pleines: Wirtschaftseliten und Politik im Russland der Jelzin-Ära (1994—1999). LIT, Münster 2003, ISBN 978-3-8258-6561-0.
Ссылкалар
- Дмитрий Шляхтин. «На смерть Ельцина»
- Первый президент России. Памяти Бориса Ельцина
- Изъятие видеоархива оператора Ельцина
- Неизвестный разговор писателя Александра Зиновьева с Борисом Ельциным: «Запад вам аплодирует за то, что разваливаете страну»
- Встреча Бориса Ельцина и Билла Клинтона в Стамбуле. Расшифровка
Ельцин, Борис Николаевич. Диплом почётного члена Метрологической Академии. 1992 год
Вступительное слово и выступление Президента Российской Федерации Б. Н. Ельцина на пленарном заседании Конституционного совещания, с личной правкой. 1993 год
- 1 азығ айында тӧрееннері
- 1931 чылда тӧрееннері
- Алфавит пастыра кізілер
- Урал облазында (РСФСР) тӧрееннері
- 23 хосхар айында ӱрееннері
- 2007 чылда ӱрееннері
- Москвада ӱрееннері
- Алфавит пастыра инженерлер
- СССР-ның инженерлері
- Алфавит пастыра пӱдірігҷілер
- СССР-ның пӱдірігҷілері
- «Ада чир-сууна чахсы киректер иткен ӱчӱн» 1-ғы степеньніг орден кавалерлері
- Ленин орденінің кавалерлері
- Істеніс Хызыл Знамя орденінің кавалерлерi
- «Аарлас Тании» орденнiң кавалерлерi
- «Казаньның 1000 чылын хумартхылап» медальнаң сыйыхтатханнары
- Ярослав Мудрый кнестің І степень орденінің кавалерлері
- Алтын хара хус орденінің кавалерлері
- Ӱс чылтыс орденінің Улуғ кірезінің командорлары
- Аарластығ легион орденінің Улуғ кірес кавалерлері
- «Италия Республикаа чахсы киректер иткен ӱчӱн» орденнің Улуғ лентазынаң чазалған Улуғ кірес кавалерлері
- Чахсы Ізеніс орденінің ӧнетін клазының кавалерлері
- Витис Кірезі орденінің Улуғ кірезінің кавалерлері
- 13 январьның хумартхылас медальынаң сыйыхтатханнары
- «Вифлеем-2000» медальнаң сыйыхтатханнары
- Франциск Скорина орденінің кавалерлері
- «Пос махачызы ӱчӱн» орден кавалерлері (ПМР)
- Алтын Олимп орденінің кавалерлері
- Свердловск облазының аарластығ кізілері
- Казаньның аарластығ кізілері
- ВДНХ-ның алтын медальынаң сыйыхтатханнары
- СССР-ның спорт устары
- Полковниктер (СССР)
- Россия президентіне кандидаттар (1991)
- Россия президентіне кандидаттар (1996)
- Политика династиялары
- Россия Федерациязының Президенттері
- КПСС ЦК-ның Политбюро кізілеріне кандидаттар
- КПСС ЦК-ның хачылары
- КПСС ЦК-ның пӧліктерінің устағҷылары
- КПСС-тың Свердловсктағы обкомының пастағы хачылары
- КПСС-тың Москвадағы горкомының пастағы хачылары
- РСФСР окрыгтарынаң СССР-ның чон депутаттары
- Россияның Ӧӧркі Чӧбінің кізілері (1990—1993)
- СССР-ның волейболисттері
- СССР-ның волейбол тренерлері
- Перестройка
- А. М. Горчаковтың медальынаң сыйыхтатханнары
- Ереванның аарластығ кізілері
- Туркменистанның аарластығ кізілері
- СССР-ның министрлері
- Россия Федерациязының Арачыланыс министрлері
- Уралдағы техническай университетті тоосханнары
- Новодевичье сыырадында сӧӧгі чатчатханнары
- Россиядағы теннис сабланызы залы
- Самара облазының аарластығ кізілері
- Россияның мемуаристтері
- Свердловсктағы область чӧбінің депутаттары
- РСФСР округтарынаң Союз Чӧбі депутаттары
- Союз Чӧбінің 10-ҷы хығыртииның депутаттары
- Союз Чӧбінің 11-ҷі хығыртииның депутаттары
- СССР-ның Ӧӧркі Чӧбі Президиумының кізілері
- РСФСР-ның Ӧӧркі Чӧбінің кнестері
- Кізілер:Орғах айындағы путч
- Кізілер:Березники
- КПСС-тың XXVI чыылииның делегаттары
- КПСС-тың XXVII чыылииның делегаттары
- КПСС-тың XXVIII чыылииның делегаттары
- Инженер-пӱдірігҷілер
- РААСН-ның аарластығ кізілері
- Кізілер:Казань
- КПСС-таң сыхханнары
- Россияның чон депутаттары
- РФ-ның Правительство Кнестері
- XX чӱс чылның политиктері
- Борис Ельцин
- Национальностьтар чӧбінің кізілері (1989—1991)
- Краповай баретке турысханнары
- Беловежскай чӧптезіглер
