Тиксі тилекейдегі аң-хустарны арачылаҷаң кӱн

Рувики тiп сайттаң
Тиксі тилекейдегі аң-хустарны арачылаҷаң кӱн
Animal diversity.jpg
Тип Экология кӱні
Закон хоостыра англ. World Animal Day
Пасха орыс. День защиты животных, День животных, Всемирный день животных
Тузазы Чонның планетада чуртапчатхан аң-хустарның аймах кӧрімнерінің сидік сурығларына хайығны тартары
Тӧстелген 1925
Тӧстегҷі Генрих Циммерман (немец еврей кинолог, писатель, аң-хустарның правозы ӱчӱн кӱресчі
Кӱні чарыс айының 4-ҷі кӱні
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Тиксі тилекейдегі аң-хустарны арачылаҷаң кӱн (орыс. Всемирный день защиты животных, англ. World Animal Day) — планетада чуртапчатхан аң-хустарның аймах кӧрімнерінің сидік сурығларынаң палғалыстығ чоннар аразындағы экология кӱні. 1925 чылдаң сығара чыл сай кӧрік айының 24-ҷі кӱнінде, соонаң 1929 чылдаң сығара чарыс айының 4-ҷі кӱнінде таныхтал сыххан. Пастағызын Генрих Циммерман кирген. 1931 чылда аң-хустарны арачылаҷаң кізілер Чоннар аразындағы конгрессте кӱнні пічікке кир салған.

Тархын

1925 чылның кӧрік айының 24-ҷі кӱнінде Германияда Берлиндегі спорт ӧргезінде немец еврей кинолог, писатель, аң-хустарның правозы ӱчӱн кӱресчі Генрих Циммерман пастағызын на «Аң-хустар кӱнін иртірібіскен»[1][2].

1929 чылда пу кӱннің иртірҷең кӱніне чарыс айының 4-ҷі кӱнін алыбысханнар[1]:

  • Чарыс айының 4-ҷі кӱні — «Ах-арығ Франциск кӱні». XIII чӱс чылдағы Италиядаң сыххан католик ах-арығ Франциск Ассизский  (орыс) (рус. Францисканецтернің орденінің тӧстегҷізіне паза чир-чайаанның паза аң-хустарның полысчызына саналча. Кип-чоохча, ол аң-хустарнаң чоох алысчаң, ідӧк оларның правозы ӱчӱн кӱрескен.

Олох кӱнде «Аң-хустар кӱні» Германияда, Швейцарияда паза Чехословакияда киріліп таныхталған[3].

1931 чылның сілкер айында Флоренцияда (Италия) аң-хустарның правозы ӱчӱн кӱресчеткеннернің Чоннар аразындағы конгрезінің чыылиинда «Тиксі тилекейдегі аң-хустарны арачылаҷаң кӱн» пічікке кирілген[1].

Пу кӱннің пӧгіні аң-хустарның аймах кӧрімнерінің сидіксіністеріне чонның хайиин айландырары полча.

1948 чылда Австралияда мероприятиелерні Аң-хустарны хатығ тударын хыйыстырҷаң королевство пірігізі иртірерге хабасхан[2].

2008 чылдаң сығара «Тиксі тилекейдегі аң-хустарны арачылаҷаң кӱн» тилекейнің 68 хазназында таныхтал сыххан. Чоннар аразындағы синде иртірілчеткен мероприятиелерде прай чир ӱстӱндегі илҷілер (волонтёрлар) араласчалар[4][2].

« Тиксі тилекейдегі аң-хустарны арачылаҷаң кӱн» (аңнарны азарааны), Амстердам, 1964 чыл.

Палғалыстығ кӱннер

Аң-хустарға чарыдылған халых паза чоннар аразындағы (тиксі тилекейдегі) кӱннер парлар[5]:

Кӱн Ады
Кӱрген айының 11-ҷі кӱні Россияның заповедниктер паза национальнай парктар кӱні
Азығ айының 17-ҷі кӱні Сас ах кииктің кӱні
Азығ айының 19-ҷы кӱні Тиксі тилекейдегі талай млекопитающайларын арачылаҷаң кӱн
Азығ айының 27-ҷі кӱні Чоннар аразындағы ах аба кӱні
Кӧрік айының 1-ғы кӱні Россияның хоосхалар кӱні
1 апреля Чоннар аразындағы хустар кӱні
Сілкер айының 20-ҷі кӱні Тиксі тилекейдегі аарлар кӱні
Хандых айының 20-ҷі кӱні Слон кӱні
От айының 23-ҷі кӱні Тиксі тилекейдегі киттер паза дельфиннер кӱні
Орғах айының ӱзінҷі чечімезі Ибі чох аң-хустарны арачылаҷаң чоннар аразындағы кӱн
Орғах айының халғанҷы толдыра тынағ кӱннері Чоннар аразындағы чарханаттар хараазы
Ӱртӱн айының ікінҷі позырағы Тиксі тилекейдегі турна кӱні
Улуғ хырлас айының 10-ҷы кӱні Чоннар аразындағы аң-хустар правозы кӱні
«Тиксі тилекейдегі аң-хустарны арачылаҷаң кӱн» Нидерланды, 1997 чыл

Кӱн темазы

2018 чылдаң сығара «Тиксі тилекейдегі аң-хустарны арачылаҷаң кӱнге» Великобританияның Naturewatch тіп полызығ пирҷең чыындызы чоннар аразындағы мероприятиелерні иртірер ӱчӱн чыл сай кӱннің темазын адапча[3]:

Чыл Тема
2018 «Кізінің паза аң-хустарның улуғ арах тилекейінің палғалызын тударға хабазары»[3]
2019 «Суғ алтындағы чуртас: кізілер паза планета ӱчӱн»[3]
2020 «Кізі паза Адай»[3]
2021 «Арығлар паза чуртаҷаң оңдайлар: кізілердеңер паза планетадаңар сағыссырас»[3]
2022 «Пір тиксі планета»[3]
2023 «Улуғлар алай кічіглер, прайзына хыныңар»[6]
2024 «Тилекей — ол ідӧк оларның чурты»[6]
2025 «Аң-хустарны арачылаңар! Планетаны арачылаңар!»[7]

Мероприятиелер

«Тиксі тилекейдегі аң-хустарны арачылаҷаң кӱнде» мындағ мероприятиелер иртірілчелер[1]:

  • чарыдығлығ мероприятиелер;
  • приюттардағы хоосхаларның паза адайларның кӧзідіглері;
  • ӱгредіг завдениелерінде аң-хустарға сағыссырирына чарыдылған уроктар
  • ветеринар клиникаларындағы азых ізіктер кӱннері;
  • полызығ пирҷең чыындыларның чітчеткен кӧрімнерге хабасчаң чӧрімнері;
  • компаниялардағы «Иң чахсы нанҷыңны ағыл» чӧрім (тоғынҷы тоғысха нанҷызынаң хада килче) паза пасх.

2025 чылда Дубайда (ОАЭ-да) Al Falah ветеринар клиника орамада чуртапчатхан хоосхаларның сомнар мариин иртірібіскен. Ол кампания хоостыра ээзі чох хоосха-адайларны тикке харчыхтарнаң, сегірткеестернең арығлааннар[8].

Россияда

2000 чылдаң сығара Россияда чыл сай «Тиксі тилекейдегі аң-хустарны арачылаҷаң кӱн» таныхталча[1].

Хазна синінде мындағ законнар алылғаннар[9]:

  • 1995 чылда «Аң-хустар тилекейінеңер» федеральнай закон чарыхха сыххан.
  • 2011 чылда «Ыраххы Востоктағы леопардтар» автономнай коммерция нимес пірігіс тӧстелген.
  • 2013 чылда Орыс география пірігізінің хабазиинаң «„Амурдағы тигр“ кін» компания азылған, ол тигрлерні хайраллирға паза оларнын санын ӧскірерге кӧріл парған.
  • 2014 чылның азығ айында «2030 чылға теере РФ-да арам учурапчатхан паза чіт париған аң-хустарның, ӧзімнернің паза мискелернің кӧрімнерін хайраллирынҷа стратегия» тӧстелген, аның хоостыра биотехническай мероприятиелер иртірілчелер, питомниктер, палыхтар ӧскірчеткен кіннер, ботаника садтары, дендрарийлер алғыдылчалар.
  • 2018 чылның улуғ хырлас айында «Аң-хустарға нандырығлығ айланыстаңар» закон алылған.
  • 2020 чылнын хосхар айының 2-ҷі кӱнінде Хызыл кинденің наа редакциязы алылған (443 кӧрім, оларның 29-зы хустар паза млекопитающайларның 14 кӧрімі).

Санкт-Петербургтағы Ленинградскай зоопаркта чыл сай ӱгредіг чӧрімнері иртчелер. Хазнаның пірее зоопарктарында пу кӱнде азахха турғызып алған аң-хустарны турчатхан чирлерінзер позыдыбысчалар, оларны чон кӧзіне азырапчалар. Санкт-Петербургтағы ветеринар имнег кирее хазна академиязында лекциялар хығырылчалар паза кӧзідіглер иртірілчелер[1][10].

Чыл сай иртірілчеткен мероприятиелер:

  • Москванаң Москва облазында городтағы аң-хустарны арачылаҷаң чыынды ибдегі паза орамадағы аң-хустарны арачылаҷаң программаны иртірче, ол санда суғда чӱсчеткен хустарның палаларына хорғыс чох оңдайларны тимнепче, полызығ кирексіпчеткен аң-хустарға ахча чыырынҷа тоғысты апарча[10].
  • Мурманскта ӱгредіг учреждениелерінде аң-хустарға айирға кӧӧктірчеткен уроктар иртчелер[10].

2023 чылда Саратов облазындағы Балашов городтың ӧӧн библиотеказында «Планетаның аң-хустары» кӧзідіг тимнелген[11].

2024 чылда мындағ мероприятиелер ирткеннер:

  • Кавказтағы Х. Г. Шапошниковтың адынаң заповедникте лекция хығырылған, азых тоғазығлар, занятиелернең экскурсиялар ирткеннер, «Лаура» паза «Гузерипль» кіннерде мероприятиелер иртірілгеннер[12].
  • Москвадағы «Хозан туразы» сас аңнарның реабилитация кінінде «Сас аң-хустарның ветеринар имнег киреенің амғы сурығлары паза биология аймағын хайраллиры» конференция ирткен[12].
  • Тиксі Россиядағы «Полғанына ла арғыс кирек!» чӧрім ирткен. Ол олған садтарында, школаларнда, библиотекаларда паза пасха культура учреждениелерінде иртче[13].
«Тиксі тилекейдегі аң-хустарны арачылаҷаң кӱнге» чарыдылған тоғырланыс чӧрімі, 2022 чылнын чарыс айының 4-ҷі кӱні, Баку (Азербайджан)

Чапсых танығлар

  • Аң-хустарның паза ӧзімнернің 34000 муң кӧрімінің чох пол парарынаң хорғыс пар[1].
  • Полған на часта планетада аң-хустарның 3 кӧрімі чітче[1].
  • РФ-ның чир-чайаан паза экология министерствозының танығларынаң, 2023 чылға халғанҷы 400 чыл аразында аң-хустарның 9 кӧрімі чох пол парған[9].
  • 1865 чылда Россия империязында аң-хустарға хабасчаң полызығ пірігізі тӧстелген[1].
  • ВЦИОМ-ның статистиказынҷа, Россияда (хазна чонының 66 %) тилекейде ибдегі хоосхаларны тударынҷа 3-ҷі орында турча (33,7 млн — 49 %), ибдегі адайларны тударынҷа — 5 орында (18,9 млн — 34 %)[1][12].
  • Россияның пірее регионнарында пос Хызыл киндезі, аның танығлары полған на сай нааҷылалча[1].
  • Мексикада кинде — Rexistencia арт-проект чарыхха сыххан, ол чох пол париған аң-хустарға чарыдылча. Аның текзі паза сомнары шёлкография оңдайынҷа тимнелген[12][14].

Алған орын

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Всемирный день защиты животных 2025: какого числа, история и традиции праздника. Дата обращения: 5 Чарыс айы 2025.
  2. ↑ 1 2 3 4 октября — Всемирный день животных, Издательство AST. Дата обращения: 14 Ӱртӱн айы 2025.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Всемирный день животных — дата, история, темы и празднование (англ.). www.earthreminder.com (30 Ӱртӱн айы 2023). Дата обращения: 5 Чарыс айы 2025.
  4. ↑ Всемирный день защиты животных - Дай, Джим, на счастье лапу мне - Блоги Sports.ru, Спортс’’. Дата обращения: 5 Чарыс айы 2025.
  5. ↑ Корякина, Александра. Всемирный день защиты животных в 2025 году: сохраним животный мир многообразным, ВФокусе Mail (24 Ӱртӱн айы 2024). Дата обращения: 5 Чарыс айы 2025.
  6. ↑ 1 2 4 октября — Всемирный день животных: какой теме посвятят праздник в 2024 году, Известия (3 Чарыс айы 2024). Дата обращения: 5 Чарыс айы 2025.
  7. ↑ Day, World Animal. Save Animals, Save the Planet! - World Animal Day, World Animal Day (24 Азығ айы 2025). Дата обращения: 5 Чарыс айы 2025.
  8. ↑ Day, World Animal. Al falah veterinary clinic's world animal day street cat photo contest (Dubai, UAE) - World Animal Day, World Animal Day. Дата обращения: 5 Чарыс айы 2025.
  9. ↑ 1 2 Всемирный день защиты животных, РИА Новости (4 Чарыс айы 2023). Дата обращения: 5 Чарыс айы 2025.
  10. ↑ 1 2 3 Всемирный день защиты животных 2025: когда и как отмечают, Халва медиа (2 Чарыс айы 2024). Дата обращения: 5 Чарыс айы 2025.
  11. ↑ «Животный мир планеты» / выставка-просмотр / — Муниципальное учреждение "Городская централизованная библиотечная система". balbibl.ru. Дата обращения: 5 Чарыс айы 2025.
  12. ↑ 1 2 3 4 Всемирный день защиты животных 2025: когда, история, традиции - Российская газета, Российская газета (1 Чарыс айы 2024). Дата обращения: 5 Чарыс айы 2025.
  13. ↑ «Каждому нужен друг!»–акция во Всемирный день защиты животных — описание, программа мероприятия, дата, время. Адрес места проведения — . Афиша. Культурный регион - Культурно-туристический портал Белгородской области. Дата обращения: 5 Чарыс айы 2025.
  14. ↑ Rexistencia. Вымирающие животные и охраняемые виды в Мексике. Коллективная графическая папка. Rexistencia. Вымирающие животные и охраняемые виды в Мексике. Коллективная графическая папка. Дата обращения: 5 Чарыс айы 2025.

Ссылкалар

Алған орны - https://kjh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Тиксі_тилекейдегі_аң-хустарны_арачылаҷаң_кӱн&oldid=126589