Тастып

Тастып:

• Тастып —Хакасиядағы аал, Тастып аймааның устағ-пастағ кіні. Тастыпты XVIII чӱс чылда Хызылчардағы казактар пӱдіргеннер. 1755 — 1758 чылларда, хыдат армиязы Алтай чирінзер кірерінең хорғыс полғанда, Ӱстӱнзархы Сибирьнің прай хырығларын казактар гарнизоннары хадар сыхханнар. Анда пос аалларын, станицаларын паза форпосттарын пӱдіріп алғаннар. Андағ ааллар санында [[Арбыт (аал)|Арбыт], Тастып, Индіркі Ибіг, Нонып, Табат, Означеннай, Улуғ Луг, Чехан, Бузунов, Шадат, Хара тос, Ой, Кибес, Сӧӧттіг, Сойан-тура, Хатығ аас паза пасхазы полғаннар, оларның тиксі саны 65 читкен. Саблығ учёнай-чорыхчы П.С. Палластың холнаң пасхан «Путешествие по разным провинциям Российского государства в 1772-1773 годах» тіп тоғызында (Санкт-Петербург. 1778 ч.) пу чирлердеңер піди пазылых: «Тастып – чазы чирдегі Мунгалияны чарчатхан халғанҷы орыс чурты. Андағох аттығ суғ хазында Хызылчардағы казактарның пис хонығы турча, олар пос кӧңнінең пу арада хырығларны хадарар пӧгіннең чуртап сыхханнар. Казактарның хыралары, от сапчаң чирлері пар, олар аңнапчалар паза прай чирлерні хайығда тутчалар. Суғда суғ теербенін пӱдір салғаннар. Пост, тізең, ағас хадағ туразы полча, аның ибіре ағас сиден турча. Мында службаны Хызылчардағы "аңҷылар " - казактар-годовальщиктер апарчалар. Тастыптағы караул кидеркі сариндағы чазыны хадарча. Тастыптаң Кузнецкке чол кидеркі саринзар, Кічіг Зея ӱстӱнҷе Майдар суғ кизіре паза тағларҷа Пырасха кірчеткен Узас суға читіре парча. Анаң тағ суунҷа инче, чолның узуны ікі кӱнге чит парча. Том-тура паза Сойан-тура пастарына чӧрчелер… тӧрт кӱн чалаң паза суғҷа салнаң. Анаң Кузнецк линиязына читіре пір дее хырығ чоғыл – тағларнаң пик турча…". Тастыптағы казактар караулын тӧстеен мындағ казактар аттары тархында халған: Ворошилов, Зырянов, Кузьмин, Смольянинов, Шахматов паза Юшков. Іди хол салылған Тобольсктегі генерал-губернаторға айланыста, хайзында Россия хазназының Ӱстӱнзархы Сибирьдегі пос чирлерде алнындағы казактар караул-форпостын тӧстирінеңер сурынылча. Тобольсктағы губернатор генерал-поручик Чичерин казактар постын пӱдірерге чаратхан, че Тастып паза Нонып суғлар хазында казактарға алынҷа оңдайлар хоостыра чуртиры кӧріл парған: «ӱстӱнде адалған казактарға сӧбірелерінең хада караул хоостыра чирлерде чуртирға чарадылча, че тӧллерінең хада хаҷан даа хырығлар хадарарға паза, кирек полза, пасха даа служба апарарға киректер...». Ол чарадығ хоостыра, Тастыптағы, хонҷых Арбыттағы, Табаттағы паза Ноныптағы карауллар теести хырығларҷа турғызылған танығларны кӧр парыбысчалар, хайзылары Сабин-Табин харлығ пазының іскеркі саринда турғаннар. Андар чол аар полған: "...пастап чол Ағбан суғның пазынзар оң хазынҷа , андар кірчеткен Чабас суға читіре иртче, анаң аның пазынзар, Цаган-Махан суғнаң пірікчеткен чирге читіре, чорыхтың ӱзінҷі кӱнінлде тағ чолынҷа редутха читчелер. Хомай чолның узуны тоғызонҷа верстаға читче. Сынның пір саринда Хыдат Мунгалиязы пасталча.
• Тастып — Хакасиядағы суғ, Ағбан суғның азырығы.
• Тастып аймағы — Хакасияның муниципальнай аймахтарның пірсі.
• Тастып аал чӧбі — Хакас Республиканың Тастып аймаандағы муниципальнай пӱдізі.